رات دس کُ وجے دا وکت ہۄویگا۔ ٹی وی ویکھݨ تۄں وِہلے ہۄ کے بال-بچّے آپݨی ماں دی نِگرانی ادھِین آپݨا سکُۄل دا کمّ کر رہے سن۔ مَیں کۄئی کِتاب پڑھ رِہا ساں۔ گھر دی باہرلی کںدھّ تۄں ساڈے گھر دے وِہڑے وِچ 'دگڑ دگڑ' چھالاں وجّݨ دی آواذ سُݨی۔ ساڈے کلیجے مُٹھّی وِچ آ گئے۔ جِہڑی گلّ دا ڈر سی٬ اُہ آخر ہۄ کے ہی رہی۔ میری اِس 'ہۄݨی' نُۄں میرے سہِکرمِییاں اتے دۄستاں نیں اںدّرۄ-اںدّر پہِلاں ہی کلپِیا ہۄئِیا سی۔
"تُسِیں اُس دِن بہُت وڈّا رِسک لِیا٬ ذخمِییاں دی مدد کرکے۔ لۄک تاں اِہ وی کہِںدّے ہن کِہ تُسِیں پُلِس نُۄں فۄن کرکے 'سِںگھّاں' نُۄں پھڑوائُݨا چاہُںدّے سی۔ گلّاں تاں سبھ 'اُہناں' تکّ پُجّ ہی جاںدِییاں نیں۔ آپݨا بچا رکھِّئۄ! ساودھان رِہا کرۄ۔" ساڈے سکُۄل دے پی ٹی ماسٹر نیں سلاہ دِتّی۔
"مَیں اُہناں نُۄں پھڑائُݨ لئی نہِیں٬ مَۄکے 'تے آ کے ہالات نُۄں ویکھݨ اتے ذخمِییاں نُۄں سامبھݨ لئی مدد کرن واستے پُلِس نُۄں بُلائُݨا چاہُںدّا ساں۔ پُلِس نیں اُہناں نُۄں کی پھڑھنا سی! ٹھاݨیدار تاں سانُۄں راہ 'چ ہی مِلِیا سی؛ اُہناں نُۄں ویکھ کے لُک گِیا سی۔ پھڑھنا پُلِس نیں آپݨی ماں دا سِر سی!" مَیں سپشٹِیکرن وی دِںدّا اتے آپݨے آپ نُۄں تسلّی وی۔ پر اِکّ ڈر سچمُچّ میرے دھُر اںدّر وڑ کے بَیٹھ گِیا سی۔ اسِیں دۄویں جِیء جدۄں کدی اِکلّے بَیٹھدے تاں ساڈی گلّ-بات وِچ اِہ ڈر اکسر ہی آݨ کھلۄںدا۔
میری پتنی مَینُۄں دھِیرج بنّہائُںدی٬ "کۄئی نہِیں ۔ اُہ سچّا پاتشاہ تاں سبھ کُجھ وِںہّدا اے۔ اسِیں کِسے دُکھی تے لۄڑوںدّ دی مدد ہی کِیتی ہَے۔ سِکھّی وِچ کِسے مذلُۄم دی جان بچائُݨا پُنّ دا کمّ سمجھِیا جاںدا ہَے کِہ پاپ دا؟ 'سربتّ دا بھلا' مںگّݨ والا بابا نانک آپے ساڈا وی بھلا کرُۄ۔" اُہ گُرُۄ نانک دی تسوِیر ولّ ویکھ کے اکھّاں مُںدّ کے ہتھّ جۄڑ لَیںدی۔
پِںڈّ وِچ گۄلی چلّݨ دی گھٹنا واپری نُۄں مہِینے تۄں اُتّے ہۄ گِیا سی۔ اِس سمیں وِچ دیش اںدّر بہُت کُجھ ہۄر واپر چُکّا سی۔ اِںدرا گاںدھی دا کتل ہۄ چُکّا سی۔ دِلّی اتے پںجّابۄں باہرلے ہۄر شہِراں وِچ وسّدے سِکھّاں دے یۄجنا-بدھّ ترِیکے نال ہۄئے کتلییام دے پْرتِیکرم وجۄں پںجّاب وِچ اتے خاس کرکے پِںڈّاں وِچ 'ہِںدُّۄیاں' دے جان-مال لئی خترا ہۄر وی ودھ گِیا سی۔ اُہ آپݨے آپ نُۄں پہِلاں نالۄں وی ودھّ اسُرکھِّئت سمجھݨ لگّے سن۔ جِتھّے اتّواد دِییاں گھٹناواں ودھ رہِییاں سن٬ اُتھے پُلِس اتے سُرکھِّیا دستِیاں ولّۄں وی شِکںجّا٬ ہۄر٬ کسِّیا جا رِہا سی۔
کںدھّ اُتۄں چھالاں مار کے آئُݨ والِیاں نیں٬ جِس کمرے وِچ اسِیں بَیٹھے ہۄئے ساں٬ اُسدا وکھّی والا درواذا ٹھکۄرِیا۔ اسِیں دۄہاں جِییاں نیں اِکّ دُۄجے دے مُۄںہ ولّ ویکھِیا۔ سۄچِیا؛ شائِد اِہ اِکّ دُۄجے دے اںتّم دِیدارے ہن۔ درواذا دُۄجی واری کھڑکِیا۔ مَینُۄں چھیتی نال باہۄں پھڑھ کے آپݨے پِچھّے کردِیاں پتنی نیں ہَۄںسلا کرکے درواذے دی چِٹکݨی کھۄلہ دِتّی۔ اُہ 'پہِلا وار' آپݨے اُتّے جھلّݨ لئی تِیار سی!
ساہمݨے درواذے وِچ خاکی وردی وِچ کسِّیا٬ درمِیانے کدّ دا آدمی جِس دے مۄڈھے اُتّے سٹار اتے فِیتی چمک رہے سن؛ ہتھّ وِچ رِیوالور لئی کھلۄتا سی۔ اُہدے پِچھّے ہوالدار دی وردی پہِنے آدمی نیں ہتھّ وِچ پھڑھی رائیِفل میرے ولّ تاݨی ہۄئی سی۔ اُہدے پِچھّے ہۄر دۄ جݨے پُلِس وردی وِچ سن۔
'تاں اِہ 'سِںگھّ' پُلِس وردی وِچ آݨ دھمکے سن!'
مَیں من ہی من انُمان لائِیا۔
"آ جاہ٬ نِکل آ باہر ۔ کِتھّے جائیںگا بچ کے ہُݨ?" ہوالدار نیں للکارا مارِیا۔
مَیں ہتھّ نال پھڑھ کے پتنی نُۄں پِچھّے کِیتا اتے تھاݨیدار نُۄں پُچھِّیا٬ "کۄئی کارن وی تاں دسّۄ۔"
مَیں جاݨنا چاہُںدّا ساں کِہ اِہ سچمُچ پُلِس والے سن جاں پُلِس دی وردی وِچ تتھا-کتھِت کھاڑکُۄ!
اُںج میرے لئی 'پَیںدے سَۄواں٬ سِرہاݨے سَۄواں' والی 'اِکّۄ گلّ' ہی سی۔' 'کھاڑکُۄیاں'دا ڈر تاں سی ہی٬ پر پُلِس وی کِہڑی گھٹّ کر رہی سی! 'بلُۄ سٹار اۄپریشن' تۄں پِچھّۄں اِہ 'اۄپریشن وُڈّ-رۄذ' والے دِن سن۔ سرکار نیں بھارتی پھَۄج اتے پَیرا-مِلٹری پھۄرسِذ نُۄں 'اتّواد' کُچلݨ لئی لگبھگ 'مارشل-لاء' والے ادھِکار دِتّے ہۄئے سن؛ جِنہاں ادھِین پِںڈّاں وِچۄں 'اتّوادِییاں'نُۄں چُݨ چُݨ کے لبھّݨا اتے کابُۄ کرنا شامل سی۔ سِکھّ دھرم اتے سبھِیاچار بارے اݨجاݨپُݨے کارن٬ اِہ پھۄرساں٬ ہریک امّْرِتدھاری اتے کھُلّہے داڑھے والے آدمی دے 'اتّوادی' ہۄݨ دے بھرم دا شِکار سن۔ اِس بھُلیکھے کارن اتے کئی وار جاݨ بُجھّ کے وی اجِہے لۄکاں نُۄں تںگّ کِیتا جاںدا٬ جِنّہاں دا بِلکُل کۄئی کسُۄر ناں ہُںدّا۔ کئی چھۄٹے 'گُناہاں' والِیاں نُۄں وڈّے تشدّد دا شِکار ہۄݨا پَیںدا۔ اِہناں چھۄٹے 'گُناہاں' وِچ کِسے کھاڑکُۄ دا رِشتیدار ہۄݨا٬ اُس نال ماڑی مۄٹی جاݨ-پچھاݨ ہۄݨا٬ اُس نُۄں جبری گھر آ وڑے نُۄں رۄٹی کھوائُݨا آدِ دے دۄش شامِل سن۔ کئیِیاں دۄشِییاں اتے کئی نِردۄشاں نُۄں جھُۄٹھے مُکابلے بݨا کے مارِیا جاݨ لگّا۔ جِہناں دا کِسے کارن پہِلاں ہی پُلِس دے رِیکارڈ وِچ ناں سی٬ اُہناں لئی وی اِہ 'بھلے دے دِن' نہِیں سن۔
اِس دۄ-مُۄںہِیں کُڑِکّی وِچۄں مَیں کِہڑی دے مُۄںہ وِچ آئُݨ والا ساں!
"پگّ رکھّ لَۄ سِر 'تے۔ رات لئی ٹھںڈھّ تۄں بچا لئی کۄئی کپّڑا وی لَے لوۄ۔" تھاݨیدار نیں کِہا۔ اُہدے بۄلاں وِچ ہلِیمِیں سی۔
"پر بھا جی کۄئی کسُۄر تاں دسّۄ٬ اِہناں دا۔ اَیویں ناہکّ ای تُسِیں کِویں لَے تُرۄگے اِہناں نُۄں؟" میری پتنی دا اُجر سی۔
"ہکّ-ناہکّ دا سبھ پتا لگّ جُۄ۔" ہوالدار پھِر گڑھکِیا۔ تھاݨیدار نیں اُسنُۄں ہتھّ دے اِشارے نال چُپّ کرن لئی کِہا۔
"چلۄ تِیار ہۄ جۄ٬ چھیتی۔ کسُۄر اسِیں نہِیں دسّ سکدے۔" تھاݨیدار نیں آکھِیا۔ اڑن دا کۄئی چارا نہِیں سی۔ ساری ستھِتی نُۄں 'ربّ آسرے' چھڈّ کے مَیں وِچلے درواذے وِچۄں لںگھّ کے دُۄجے کمرے وِچ کپّڑے بدلݨ چلا گِیا۔ مَیں پتنِیں نُۄں کپّڑے کڈھّ کے دیݨ لئی آواذ ماری۔ اُہ اُٹھّݨ لگّی تاں اُسنُۄں کِہا گِیا٬ "نہِیں آپݨی تھاں تۄں ہِلّݨا نہِیں!" اُہ بیوسّ ہۄ کے بَیڈّ دی باہی اُتّے بَیٹھ گئی۔ پُلسِیئے وی کمرے وِچ ڈٹھِّییاں کُرسِییاں اُتّے نِٹھّ کے بَیٹھ گئے۔
مَیں الماری وِچۄں کپّڑے لبھّݨ لگّا۔
میری پتنی تھاݨیدار نُۄں میرے 'پْرسِدھّ لیکھک' ہۄݨ, پِںڈّ دے سکُۄل وِچ کئی سالاں تۄں لگّے 'ذِمّیوار ادھِیاپک' ہۄݨ اتے پِںڈّ دے لۄکاں ولّۄں 'پِیارے اتے ستِکارے جاݨ والے' وِئکتی ہۄݨ دا ذِکر بِناں رُکے کری جا رہی سی۔
"اَۄہ وردی والی تسوِیر کِسدی ہَے؟" اںگِّیٹھی 'تے پئی پُلِس وردی والی تسوِیر ولّ اِشارا کرکے تھاݨیدار نیں پُچھِّیا تاں میری پتنی نُۄں آپݨے ہکّ وِچ بھُگتائُݨ لئی اِکّ ہۄر 'وۄٹ' مِل گئی۔
"اِہ میرے پِتا جی نیں۔ پُلِس وِچ اِںسپَیکٹر ہُںدّے سن۔ چھبّی جنوری والے دِن کھیڈاں کردِیاں٬ اُہناں دی گھۄڑے تۄں ڈِگّ کے مَۄت ہۄ گئی سی۔" اُہ آپݨے اِںسپَیکٹر پِتا دی تھاݨیدار نال 'کِتّے دی ساںجھ' جۄڑ کے اُسدی 'ہمدردی بٹۄرنا' چاہُںدّی سی شائِد!
مَیں کپّڑے بدل کے واپس آئِیا۔ میری وڈّی دھی اتے پُتّر سہِمے ہۄئے سارا 'ناٹک' ویکھ رہے سن۔ سبھ تۄں چھۄٹی بچّی میری پتنی دی باںہ کھِچّ کے بار بار آکھ رہی سی٬ "ممّی مَینُۄں پڑھائۄ وی۔"
مَیں بچّی دے سِر 'تے ہتھّ پھیرِیا۔ دُۄجے بچِّیاں ولّ تردی جِہی نذر ماری اتے کمرے 'چۄں باہر نِکل آئِیا۔
پُلِس چَۄکی وِچ پہُںچّݨ 'تے ہوالدار نیں کمرے وِچ پئے اِکّ لاݨے مںجّے ولّ اِشارا کرکے مَینُۄں کِہا٬ "ایتھے پَے جائۄ۔ ہۄر کپّڑے لِیڑے دی تاں لۄڑ نہِیں؟" اُسدا روئیِّیا وی لچکدار ہۄ گِیا سی۔ میری پتنی ولّۄں میرے بارے دسّے جاݨ کرکے جاں تھاݨیدار دے سمجھائُݨ کرکے جاں ربِّیں ہی اُسدے من وِچ مِہر پَے گئی سی! اِس بارے کُجھ نہِیں سی کِہا جا سکدا۔
مَیں 'دھنّواد' کہِ کے مںجّے 'تے بَیٹھ گِیا۔ سارے پُلسِیئے چَۄکی دا باہرلا درواذا بںدّ کرکے آپۄ آپݨے ٹِکاݨِیاں 'تے جا کے لمّیں پَے گئے۔ ذاہِر سی کِہ مَینُۄں دِن چڑھن تِیک اِکلّا چھڈّ دِتّا گِیا سی۔ مَیں مںجّے 'تے لمّا پِیا آپݨی گْرِفتاری دا کارن جاݨن دی کۄشِش کر رِہا ساں۔
دِن چڑھِیا تاں مَیں ویکھِیا کِہ پِںڈّ دا سابکا سرپںچّ سورن سِںگھّ پںجّ ستّ بںدِّیاں سمیت میرے کۄل آئِیا٬ "بھا جی تُسِیں کۄئی فِکر ناں کرۄ۔ اسِیں ہُݨے تھاݨیدار نُۄں مِلدے آں۔"
کِسے نیں میرے لئی لِیاںدی چاہ میرے کۄل رکھّی۔
ہَۄلی ہَۄلی ہۄر بںدّے آئُںدے گئے٬ میرے ہکّ وِچ میرے ہمدرداں دی بھِیڑ جُڑدی جا رہی سی۔ لۄکاں دے اِس اِکٹھّ پِچھّے میری پتنی دی ہِمّت سی۔ راتِیں جدۄں پُلِس والے مَینُۄں پھڑھ کے لَے آئے تاں اُہ بچِّیاں نُۄں آپݨے کۄل بِٹھا کے ساری رات جاگدی رہی۔ نِیںد کِتھّے آئُݨی سی! رات نُۄں اِکلّی کِتے جا نہِیں سی سکدی۔ آںڈھی-گُیاںڈھی تاں دُۄجے گھر کُجھ 'ہُںدّا' سُݨ کے اُچّی ساہ نہِیں سن باہر کڈھّدے! مَیں پہِلاں وی دسِّیا ہَے؛ اُدۄں اجے پِںڈّ دے کُجھ اِکّ مۄئتبر بںدِّیاں دے گھرِیں ہی ٹَیلِیفۄن لگّے ہۄئے سن۔ مَیں 'مۄئتبر' تاں نہِیں ساں پر ٹَیلِیفۄن مَیں وی لوائِیا ہۄئِیا سی۔ اِس ٹَیلِیفۄن کر کے میرے نیڑلے یار میرا مذاک وی اُڈائُںدے رہِںدّے سن۔ مَیں اِہ ٹَیلِیفۄن کرنا کِس نُۄں سی! سِوائ اِکّ ادھّے رِشتیدار دے٬ میرے جاݨُۄیاں جاں رِشتیداراں 'چۄں کِسے کۄل وی تاں ٹَیلِیفۄن نہِیں سی لگّا ہۄئِیا! میرے گھر بجھّا اِہ 'کالا ہاتھی' کِس کمّ سی! پر اُس رات اِہ بڑا کمّ آئِیا۔ پتنی نیں تڑھکے امّْرِت ویلے٬ جدۄں اجے سارے سُتّے ہۄئے سن٬ سبھ نُۄں فۄن کھڑکا کے میرے گْرِفتار ہۄݨ بارے دسّ دِتّا سی اتے اُہناں نُۄں میرے پِچھّے جاݨ دی بینتی کِیتی سی۔ اِہناں وِچۄں بہُتے لۄکاں نُۄں تاں اُسنے ویکھِیا وی نہِیں سی ہۄئِیا٬ ذبان ساںجھی کرنی تاں کِتے رہی!سبھ پِںڈّ-واسِییاں نیں میرا ماݨ رکھِّیا سی۔ اُہ بھِیڑ دے رُۄپ وِچ میرے مگر اُمڈ آئے سن! اُہ میرے کمرے وِچ آئُںدے۔ میرے نال ہتھّ مِلائُںدے اتے 'فِکر ناں کرن' لئی آکھ کے چَۄکی دے باہرلے گیٹ ساہمݨیں اِکٹھّے ہۄݨ لگّے۔ مَیں ہَۄںسلے وِچ ہۄ گِیا۔ آخر مَیں کسُۄر کِہڑا کِیتا سی جِس کرکے پُلِس والے میری گْرِفتاری نُۄں 'ہکّ-بجانب' ٹھہِرائُݨگے!
سارے جݨے چَۄکی دے باہر کھلۄتے٬ تھاݨیدار دے تِیار ہۄ کے آئُݨ اتے ہکِیکت جاݨن دی اُڈِیک کر رہے سن۔ اینے چِر نُۄں دۄ سِپاہِییاں دے نال 'بُۄٹا' میرے کمرے وِچ میرے کۄل آئِیا۔ اُسدے چِہرے دا رںگّ اُڈِّیا ہۄئِیا سی۔ مَیں سمجھِیا میرے فِکر کرکے چِںتّاوان ہَے! مَیں اُسنُۄں دھِیرج دھرن لئی کِہا۔
"اِہ مَینُۄں وی پھڑھ کے لِیائے نیں۔" اُسنے خُلاسا کِیتا۔
"چںگّا ہۄئِیا سگۄں ساتھ بݨ گِیا!" مَیں مذاک کِیتا۔
"پر بھا جی آپاں نُۄں لِیاںدا کِئۄں آں؟" بُۄٹے نیں پُچھِّیا اتے پھِر آپ ہی کِیافا لائِیا٬ "اِہ -ہُراں دا کمّ لگّدا!"
بُۄٹا ساڈے پِںڈّ دے 'گھُمِیاراں' دا مُںڈّا سی۔ اِکہتّر-بہتّر دے سالاں وِچ اُہ گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی وِچ پںجّابی دی اَیم اے دا وِدِیارتھی سی۔ جدۄں اُہ بی اے دا وِدِیارتھی سی تاں میرے پْربھاو ادھِین 'تتّی لہِر'دے نیڑے آ گِیا سی۔ پرچار دے کمّ وِچ سرگرمی نال ہتھّ وٹائُںدا۔ رات-براتے کںدھّاں اُتّے اِشتِہار لائُںدا٬ لوائُںدا۔ وِدِیارتھی یُۄنِیئن اتے نَۄجوان سبھا وِچ کمّ کردا۔ آگُۄیاں ولّۄں کِیتِییاں گُپت مِیٹِںگّاں وِچ بھاگ لَیںدا اتے ہۄر نَۄجوان ساتھِییاں نُۄں لہِر نال جۄڑݨ دا کمّ کردا۔ پھِر اُہ اَیم اے دی پڑھائی وِچے چھڈّ کے غَیر-کانُۄنی ڈھںگّ نال جرمنی چلا گِیا۔ اُتھے دِل ناں لگّا تاں واپس پرت آئِیا۔ مَینُۄں کہِںدّا٬ "بھا جی! مَیں سۄچِیا کِہ جے ایتھے جرمنی وِچ رہِ کے ,اَۄکھے ہۄ کے٬ لُک چھِپ کے٬'اِلِیگل' کمّ کر کے ہی پَیسے کمائُݨے نیں تاں آپݨے مُلک وِچ ہی اِہ 'اِلِیگل' کمّ کر کے٬ پَیسے کِہڑے نہِیں کمائے جا سکدے!" ہُݨ اُہ پِںڈّ گھٹّ ودھّ ہی رہِںدّا سی۔ بہُتا 'باہر اںدّر' ہی رہِںدّا۔ آپݨے 'کمّ-کار' کردا۔ اُسدی جۄٹی٬ ہُݨ, 'اُہۄ جِہے' لۄکاں نال ہی سی۔ ورہے-چھِماہی مِلدا تاں 'جُرم دی دُنِییاں' دی کۄئی ناں کۄئی دِلچسپ ساخی سُݨا جاںدا۔ اِہناں ساکھِییاں وِچ اِکّ وار اُسنے اِہ وی دسِّیا کِہ بھِںڈّراں والے دی سجّی باںہ سۄڈھی نُۄں مارن والا اُہدا آپݨا یار چھِںدّا ہَے۔ اُسنے سۄڈھی دے کتل دی کہاݨی وی سُݨائی اتے پھِر چھِںدّے دے کتل دی وی! اُہ اِس گلّۄں وی ڈردا کِہ چھِںدّے نال اُہدی یاری رہی ہۄݨ کر کے اُسنُۄں وی ناں مار دِتّا جاوے! کدی کدی اِہ وی پتا لگّدا کِہ کِسے 'کیس' وِچ اُسنُۄں پھڑھݨ لئی پُلِس نیں پِںڈّ وِچ چھاپا مارِیا سی۔
"پر بھا جی! اِہناں نیں آپاں نُۄں پھڑھِیا کِئۄں؟"
اُسدے سوال دا جواب میرے کۄل وی تاں نہِیں سی۔
تھاݨیدار آئِیا۔ ساہمݨے وِہڑے وِچ دھُپّے لگّے میذ 'تے بَیٹھ کے اُسنے پںجّ-چار مۄئتبر بںدِّیاں نُۄں کۄل بُلائِیا اتے 'اںدّرلی گلّ' دسّی۔
تھاݨیدار دی گلّ سُݨ کے اُہ ساڈے کۄل آئے۔اُہناں دے چِہرے گمبھِّیر سن۔
"بھِکھِّیوِںڈّ والے اَیس اَیچ اۄ نُۄں آ لَیݨ دِئۄ۔ اُسدے آئِیاں ہی اسلی گلّ دا پتا لگُّۄ۔ اسِیں ایتھے باہر ہی اُڈِیکدے آں۔"
اُہناں دے بۄلاں وِچ پہِلاں والا اُتشاہ نہِیں سی۔ چَۄکی والے تھاݨیدار نیں 'ہکِیکت' دسّ کے اُہناں دا جۄش مٹھّا کر دِتّا سی۔ اِہ ہکِیکت ہَے کی سی؟
ویکھِیا؛ پھُپھّڑ سُۄرتا سِںگھّ میرے دۄہاں وڈّے بچِّیاں ,رُۄپ اتے سُپندِیپ نُۄں آپݨِییاں دۄہاں اُںگلاں نال لائی چَۄکی دا درواذا لںگھّ رِہا سی۔ رُۄپ نَۄں کُ سال دی سی اتے سُپن دی اُمر چھے کُ سال سی۔ بچِّیاں ولّ ویکھ کے میرا من بھر آئِیا۔ کی سۄچدے ہۄݨگے میرے بارے اِہ ماسُۄم بچّے! اِہناں نُۄں تاں ناں ہی دیش دی سِیاست اتے ناں ہی جُرم دی دُنِییاں بارے کۄئی گِیان سی۔ اُہناں لئی تاں اُہناں دا پِئۄ 'بڑی وڈّی تاکت' ہُںدّا سی٬ جِسدی بُکّل وِچ اُہ سدا آپݨے آپ نُۄں سبھ تۄں ودھّ سُرکھِّئت سمجھدے سن! اُہناں دی اِہ 'تاکت' پُلسِییاں دے ہُکم اتے اِسارے 'تے بَیٹھݨ, اُٹھّݨ اتے بۄلݨ جۄگی رہِ گئی سی!
سُۄرتا سِںگھّ دی اِس تھاݨیدار نال 'دُۄر-نیڑے' دی کۄئی رِشتیداری سی۔ اُہ میری پتنی نُۄں دھرواس دے کے آئِیا سی٬ "بِیبی رجوںتّ! تھاݨیدار آپݨا مُںڈّا ہَے۔ اُہدے ہُںدِّیاں آپݨے نال نجائِذ نہِیں ہُںدّی۔ تُۄں رتی بھر وی فِکر ناں کر۔"
اُہدا دِتّا دھرواس واجب سی۔ پتنی چِںتّا-مُکت ہۄ کے ہۄر گھڑی پل تک میری واپسی دی اُڈِیک کر رہی سی۔
مَینُۄں بچِّیاں نُۄں مِلݨ لئی تھاݨیدار والی میذ کۄل ہی بُلا لِیا گِیا۔ مَیں لاڈ نال دۄہاں دِییاں گلّہاں تھپتھپائیِیاں۔ مُسکرا کے اُہناں دِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پا کے اُہناں نُۄں کُتکُتائِیا۔ مَیں سہِج رہِݨ دا یتن کردا ہۄئِیا اِہ پْربھاو دیݨ دی کۄشِش کر رِہا ساں کِہ اُہناں دا پِتا ہُݨ وی 'وڈّی تاکت' ہی ہَے!
اُہ پتا نہِیں کی مہِسُۄس کر رہے سن!
تھاݨیدار نیں سُۄرتا سِںگھّ نُۄں الگّ کر کے 'کُجھ' دسِّیا۔ اینے چِر وِچ اِکّ جِیپ باہرلے گیٹ کۄل رُکی اتے اُس وِچۄں نِکلے اَیس اَیچ اۄ نُۄں باہر کھلۄتے بںدِّیاں نیں گھیر لِیا۔ اُہناں نال گلّ کر کے اتے اُہناں نُۄں باہر ہی رُکݨ دا کہِ کے٬ اُہ اںدّر آئِیا۔ چَۄکی والے چھۄٹے تھاݨیدار نیں اُٹھّ کے اُسنُۄں سلُۄٹ مارِیا۔ مَیں وی کُرسی تۄں اُٹھّ کھلۄتا۔ اُسنے مَینُۄں بَیٹھ جاݨ لئی اِشارا کِیتا۔ ہُݨ ساڈی گْرِفتاری دا رہسّ کھُلّہݨ دا مَۄکا سی۔ تھاݨیدار بڑے ٹھرہمّیں نال بۄل رِہا سی پر میرے کنّاں وِچ گڑگڑاہٹ ہۄ رہی سی۔ مَیں وِچارگی دی ہالت وِچ اُسدے بۄلاں دے ملبے ہیٹھاں دبِّیا گِیا ساں!
"تُہاڈے پِچھّے آئِیا سارا پِںڈّ تُہاڈا کسُۄر پُچھّدا پِیا ہَے! لَۄ سُݨ لَۄ آپݨا کسُۄر۔ پِںڈّ سُر سِںگھّ وِچ مہِیناں پہِلاں جِہڑی گۄلی چلّی ہَے اسِیں کہِںدّے ہاں کِہ اُہ تُسِیں چلائی ہَے۔ اِکّ بںدّے نُۄں تُسِیں کتل کِیتا اے اتے چَۄداں بںدّے ذخمی کِیتے نیں۔ اِہ کیس بݨدا ہَے تُہاڈے 'تے۔ ہُݨ تُسِیں سابت کرنا ہَے کِہ گۄلی تُسِیں نہِیں چلائی! بںدّا تُسِیں نہِیں مارِیا!"
اُہ اُتسُک نذراں نال میرے ولّ ویکھݨ لگّا۔ 'دںدّ جُڑ جاݨے' دا مُہاورا مَینُۄں پہِلے دِن اینی بارِیکی نال 'سمجھ' آئِیا! مَینُۄں سُجھّ اَۄڑ ہی نہِیں سی رہی کِہ کی جواب دیواں! مَیں اِہ کِویں سابت کر سکدا ساں بھلا! دۄش لائُݨ والے اُہناں دِناں وِچ٬ اُںج وی٬ 'سابت' کرن دا مَۄکا کِتھّے دِںدّے سن! جے کۄئی سابت کرن لئی کُجھ دسّدا وی سی تاں منّدے کِتھّے سن!
"تُہانُۄں میرے بارے میرے پِچھّے آئُݨ والے لۄکاں کۄلۄں پتا لگّ ہی گِیا ہۄویگا کِہ مَیں کِہۄ جِہا بںدّا ہاں! اُہناں دسّ ہی دِتّا ہۄویگا کِہ مَیں گۄلی چلائُݨ والا ساں جاں گۄلی لگّݨ والِیاں نُۄں بچائُݨ والا۔ اِستۄں ودھّ مَینُۄں سُجھّدا ہی نہِیں کِہ مَیں آپݨی سفائی وِچ کی آکھاں!"
سُۄرتا سِںگھّ میرے ہکّ وِچ بۄلݨ لگّا تاں تھاݨیدار نیں کِہا٬ "سردار جی٬ 'پُچھّ-گِچھّ' نال ساری سچائی ویکھِئۄ کِویں ساہمݨیں آئُںدی! دُدھّ دا دُدھّ تے پاݨی دا پاݨی نِتار کے رکھّ دِیاںگے۔"
سُۄرتا سِںگھّ نیں بچِّیاں نُۄں اُںگل لائِیا اتے میری پتنی تک اِہ منہُۄس خبر پہُںچّائُݨ لئی تُر پِیا۔ بچِّیاں نیں تھاݨیدار دی ساری گلّ سُݨ لئی سی۔ اُہ ببّۄلِکے ہۄئے دھَۄݨاں مۄڑ کے میرے ولّ مُڑ مُڑ ویکھدے درواذے تۄں باہر ہۄ گئے۔
تھۄڑھے چِر پِچھّۄں٬ بھِکھِّیوِںڈّ لِجاݨ لئی٬ سانُۄں اِکّ وکھّرے ٹَیمپُۄ وِچ بِٹھا لِیا۔ میرے ہمائِتی بیوسّ اتے خامۄش کھلۄتے سن۔ اینے چِر نُۄں سکُۄل وِچ میرا جماتی رہِ چُکّا کِرپال آئِیا اتے تھاݨیدار نُۄں٬ جِیپ وِچ وڑدے نُۄں ویکھ٬ہسّ کے پُچھِّیا٬ "ساڈے جماتی نُۄں کِتھّے لَے چلّے اۄ سردار جی! سانُۄں کۄئی گلّ دسّ کے تاں جائۄ۔ اِہ تاں ساڈا ہِیرا ہَے۔ مَینُۄں تاں ہُݨے پتا لگّا؛ بھجّا آئِیاں مَیں۔"
کِرپال٬ جِسنُۄں سارے 'پال' کہِںدّے سن٬ پہِلاں پُلِس وِچ ہی ہُںدّا سی۔ نکسلی دَۄر وِچ اُہدی ڈِئۄُٹی میرِییاں گتِیوِدھِییاں دا دھِیان رکھّݨ 'تے وی لگّی رہی سی۔ اُہ اُدۄں وی مَینُۄں جماتی ہۄݨ کر کے 'سمبھّل کے چلّݨ' دی 'ہدائِت' کردا ہُںدّا سی۔ ہُݨ اُسنے نَۄکری چھڈّ دِتّی سی اتے سِیاست وِچ سرگرم دِلچسپی لَیݨی سُرُۄ کر دِتّی ہۄئی سی۔ پُلِس وِچ رِہا ہۄݨ کر کے اتے لۄکاں دے 'کمّ-دھںدّے'کروائُݨ لئی پُلسِییاں نُۄں اکسر مِلدا رہِݨ کر کے٬ پُلِس والِیاں نال اُسدے سمبّںدھّ نِر-اُچیچ سن۔ تھاݨیدار نیں اُسنُۄں کِہا٬ "آ٬ تُۄں وی آ جاہ۔ تیرے ولّ وی جاݨا سی۔"
"چلّۄ!" ہسّدا ہۄئِیا اُہ اُہناں نال ہی جِیپ وِچ سوار ہۄ گِیا۔
ٹَیمپُۄ چلِّیا تاں رۄݨ-ہاکے بُۄٹے نیں کمبّدے ہۄٹھاں نال کِہا٬ "بھا جی! اِہناں نیں آپاں نُۄں گۄلی مار دیݨی ایں۔ مَیں پکّا ہِساب لا لِیا۔ اِہ اَیس اَیس پی اِس ذِلہے 'چ لائِیا ای ایسے کرکے آ۔ کئی جھُۄٹھے پُلِس مُکابلے بݨا کے اِہنے کئی بںدّے مروا دِتّے نیں۔ آپاں نُۄں وی اِہ چھڈّݨ نہِیں لگّے!"
بُۄٹا جۄ کہِ رِہا سی٬ اُہ جھُۄٹھ نہِیں سی۔ اِہ 'سبھ -کُجھ' ہۄ رِہا سی۔ جے پُلِس نیں اِہ سچّ منّ ہی لِیا ہَے کِہ سُر سِںگھّ پِںڈّ وِچ اسِیں ہی گۄلی چلائی ہَے تاں بُۄٹے دا خدشا سۄلاں آنے سچّ سی۔ میرے سرِیر وِچۄں وی دہِشت دی اِکّ کمبّݨی لںگھّی اتے متھّے 'تے پسِینے دِییاں بُۄںداں اُبھّر آئیِیاں۔
"ہَیں بھا جی! جے اِہناں نیں آپاں نُۄں گۄلی مار دِتّی تاں!" اُہدے بۄلاں وِچ بچِّیاں ورگی وِلکݨی اتے جُگِیاسا سی۔ اِہ نہِیں کِہ مَیں اںدّرۄں بڑا بلوان اتے سہِج ساں پر مَیں آپݨے من نُۄں کرڑا کر کے٬ مُسکرا کے اُسنُۄں کِہا٬ "بُۄٹا سِںئّہاں! جے اِہناں نیں گۄلی مارنی ہی ہۄئی تاں آپاں کِہڑی ہتھّاں نال رۄک لَیݨی ایں! ہَۄںسلا رکھّ! جۄ ہۄئۄُ٬ ویکھی جائۄُ۔" مَیں نہِیں ساں چاہُںدّا کِہ سانُۄں لَے کے جاݨ والے سِپاہِییاں دے ساہمݨے ساڈی ہالت ہاسۄہِیݨی لگّے۔
تھاݨے جا کے سانُۄں ہوالات وِچ بںدّ کر دِتّا۔ کُجھ پلاں پِچھّۄں پال نُۄں وی اِکّ سِپاہی نیں ہوالات دا درواذا کھۄلہ کے اںدّر واڑِیا تاں مَیں سمجھِیا کِہ پُلِس نال نیڑلے سمبّںدھّاں کر کے اُہ میرے نال 'گلّ-بات' کرن لئی ہوالات وِچ اںدّر آ گِیا ہَے۔ پر اُہ ساڈے نال ہی فرش 'تے آݨ بَیٹھا۔
"مَیں تاں تیرے پِچھّے آئُݨ کر کے پھس گِیا۔ نہِیں تاں مَیں اِہناں دے کِتھّے کابُۄ آئُݨا سی!"
تاں تھاݨیدار سچّ ہی آکھدا سی اُسنُۄں٬ "تُۄں وی آ جاہ۔تیرے ولّ وی جاݨا سی۔"
پال نیں مِلی سُۄچنا انُسار دسِّیا کِہ پِںڈّ دے سارے سرکردا بںدِّیاں نُۄں گْرِفتار کرن لئی پُلِس نِکلی ہۄئی ہَے۔ سابکا سرپںچّاں سمیت ہُݨ دے سرپںچّ نُۄں وی لبھّدی پھِردی ہَے!
میری گْرِفتاری دی خبر فَیل گئی سی اتے سارے ادھِیاپک جگت وِچ میرے جِس جِس سنیہی نُۄں پتا لگّ رِہا سی٬ اُہ بھِکھِّیوِںڈّ تھاݨے اگّے آݨ پُجّا سی۔ ادھِیاپکاں اتے میرے پِںڈّ واسِییاں دی وڈّی بھِیڑ ساڈے کۄل دی لںگھّ کے تھاݨے اںدّر پہُںچّی۔ تھاݨیدار نال گلّبات کِیتی۔ اُہناں وِچۄں کئیِیاں دے٬ پُلِس دے کئی کرمچارِییاں نال چںگّے سمبّںدھّ وی سن۔ سارے اِس گلّ دی مںگّ کر رہے سن کِہ اسِیں کۄئی آدی اتے اِخلاکی مُجرم نہِیں ساں؛ اِس لئی سانُۄں ہوالات وِچۄں کڈھّ کے کُرسِییاں اُتّے بِٹھائِیا جاوے! سارے میرے کۄل آ کے مَینُۄں آپݨے ہمدرد بۄلاں نال بل بخش رہے سن۔ پںجّ-ستّ آ رہے سن۔ پںجّ-ستّ جا رہے سن۔ میرے سکُۄل دا سارا سٹاف چھُٹّی کر کے مَینُۄں مِلݨ آئِیا تاں مَیں کِہا کِہ مَینُۄں باہر نِکل کے اُہناں نُۄں مِلݨ دِتّا جاوے۔ سارے ساتھی اِکّ کتار وِچ کھلۄتے سن۔ مَیں اِکّ اِکّ جݨے نال ہتھّ مِلا کے دھنّواد کر رِہا ساں۔ نذراں اُٹھا کے مین گیٹ دے باہر ویکھِیا؛ میرے وِدِیارتھِییاں دی اِکّ بھِیڑ باہر کھلۄتی ہۄئی سی۔ نذراں مِلِییاں ویکھ اُہناں ہتھّ ہِلائُںدِیاں رَۄلا چُکّ لِیا٬ "سا سری کال بھا جی!"
مَیں مُسکرا کے اُہناں ولّ ہتھّ ہِلائِیا۔ میرے وِچ اِکّ گُجھّی تاکت دا سںچّار ہۄ رِہا سی۔ میرا ڈۄلدا من دھِیرج دھر گِیا سی۔ مَیں سۄچدا ساں؛ آپݨے لۄکاں دی اِہۄ مُہبّت ہی بںدّے نُۄں آپݨے وِچ وِشواس رکھّݨ اتے 'فاںسِییاں' اُتّے جھُۄل جاݨ دی تاکت دِںدّی ہۄویگی۔
تھۄڑھے چِر پِچھّۄں میرے سالِیاں دے لڑکِیاں نال سی آر پی دے اِکّ-دۄ افسر اتے ساڈے پِںڈّ دے پْرائِمری ہَیلتھ سَیںٹر دا ڈاکٹر گُردِیال سِںگھّ گِلّ تھاݨے آݨ پُجّے۔ پہِلاں مَینُۄں مِلے اتے 'بیفِکر رہِݨ' لئی کہِ کے تھاݨیدار کۄل چلے گئے۔
جدۄں سُۄرتا سِںگھّ نیں بُجھے من نال ساڈے گھر جا کے میری پتنی نُۄں٬ میرے اُتّے 'کتل پا دیݨ دی خبر' سُݨائی تاں اُسدا ساہ اُتاںہ دا اُتاںہ اتے ہیٹھاں دا ہیٹھاں رہِ گِیا۔ اُسنے اُچّی چِیک ماری اتے اُلّٹ کے مںجّی تۄں ہیٹھاں ڈِگ پئی۔ اُہ پھُٹّ پھُٹّ کے رۄݨ لگّی۔ ہمدردی کرن لئی آئیِیاں اتے اُس دُیالے بَیٹھِییاں ذنانِییاں اُسنُۄں سامبھݨ اتے ہَۄںسلا دیݨ لگِّییاں۔ اُہ مچھّی واںگ تڑف رہی سی!
پر رۄںدے رہِݨ نال تاں مسلا ہلّ نہِیں سی ہۄݨا!
اُہ آپݨے پیکِیاں نُۄں بھجّ اُٹھّی۔ اُسدے تائے دا پُتّ فَۄج وِچۄں کَیپٹن رِٹائِر ہۄ کے آئِیا سی۔ اُہ باہر بہِک اُتّے رہِںدّے سن۔ اُہناں دے نیڑے ہی سی آر پی والِیاں دا کَیمپ سی۔ سی آر پی دے ڈی اَیس پی نال اُہناں دی نیڑے دی ساںجھ سی۔ اُہناں نیں میرے رِشتے بارے اُسنُۄں دسِّیا اتے مدد کرن لئی کِہا۔ سارے جݨے بھِکھِّیوِںڈّ ولّ تُرے تاں میری پتنی رجوںتّ نیں آپݨے بھتِیجے نُۄں کِہا٬ "بھِںدِّیاں! تُسِیں ڈاکٹر گِلّ نُۄں وی نال لَے کے جاݨا ایں۔ اُسنُۄں تاں پتا اے کِہ اُس دِن 'اِہ' آپ ہسپتال وِچ ذخمِییاں دی مدد کر رہے سن۔ اِکّۄ ویلے اِہ جاں تاں ہسپتال وِچ ہۄ سکدے نیں جاں 'گۄلِییاں چلائُݨ والِیاں وِچ!' اُہ جا کے پُلِس نُۄں دسّے کھاں ساری اسلِیئت! اُسدے آکھے دا اکسر کۄئی مُلّ ہۄویگا!" ڈاکٹر گِلّ دے سالِیاں دا میرے سالِیاں نال دۄستاناں سی۔ اِس ہوالے نال وی اتے اُںج وی ڈاکٹر گِلّ دی میرے نال چںگّی جاݨ-پچھاݨ سی ہی۔
سۄ٬ رجوںتّ کَۄر وی آپݨی سمرتھّا انُسار آپݨا تاݨ لا رہی سی۔ جِس جِس دا جِنّاں جِنّاں ذۄر سی٬ لا رِہا سی۔
مَینُۄں مِلݨ والِیاں دی بھِیڑ گھٹی تاں تھاݨیدار نیں مَینُۄں اِکلّے نُۄں آپݨے دفتر وِچ بُلائِیا۔ آپݨے ساہمݨے کُرسی اُتّے بِٹھا کے اُسنے ہۄرناں نُۄں 'نیڑے ناں آئُݨ' دی ہدائِت دِتّی۔
"سردار ساہب٬ سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ مَینُۄں تُہاڈے بارے پہِلاں اینا پتا نہِیں سی۔ اِہ تاں مَینُۄں تُہاڈے مگر آئُݨ والے لۄکاں تۄں پتا لگّا ہَے کِہ پِںڈّ اتے اِلاکے وِچ تُہاڈی اینی اِذّت ہَے۔ سانُۄں اَیس اَیس پی ولّۄں ہی تُہانُۄں گْرِفتار کرن دا ہُکم ہۄئِیا ہَے۔ تُسِیں کی سمجھدے اۄ کِہ تُہانُۄں بھلا کِہڑی بِنا 'تے اِس کیس وِچ پھسائِیا گِیا ہَے!"
تھاݨیدار دے بۄلاں وِچلی نرمی٬ نکلی اتے وِکھاوے دی نہِیں سی جاپ رہی۔
مَیں آپݨے انُمان انُسار دسِّیا کِہ میرا نام کدی نکسلی لہِر نال جُڑِیا رِہا ہَے۔ اَیمرجَیںسی وِچ اتے اگّۄں پِچھۄں دۄ تِنّ وار٬ بِناں کِسے کسُۄر تۄں٬ اِس سِلسِلے وِچ جیلہ وی جاݨا پِیا ہَے۔ پائے کیس جھُۄٹھے ہۄݨ کرکے ہر وار بائِذّت بری وی ہُںدّا رِہاں۔ سی آئی ڈی دے کاغذاں وِچ ناں چڑھِیا ہۄݨ کرکے ہُݨ وی پھڑھ لِیا ہۄویگا۔ مَیں تاں اِس دُکھاںت وِچ سبھ دی جِنّی ہۄ سکی٬ مدد ہی کِیتی ہَے۔
مَیں اِس مدد دا وِستھار وی دِتّا۔
"مَینُۄں سارا پتا لگّ چُکّا اے۔ مَیں تُہانُۄں اںدّرلی گلّ دسّاں!" اُسنے دھَۄݨ اگّے ودھا کے٬ میذ 'تے میرے ولّ اُلّردِیاں راذ ساںجھا کرن واںگ کِہا٬ "سی آئی ڈی دے کاغذاں کُۄغذاں کرکے نہِیں٬ تُہاڈا ناں تُہاڈے پِںڈّ دے ہِںدُّۄیاں نیں لِیا اے اَیس اَیس پی کۄل۔ اِہ بار بار جا کے اُسنُۄں کہِںدّے سن کِہ 'اِس واردات پِچھّے پِںڈّ دے کِسے بںدّے دا ہتھّ اے۔' اِکّ دِن اُسنے کھِجھ کے کِہا٬ "جے تُہانُۄں پتا اےَ تاں دسّۄ۔ دسّدے کِئۄں نہِیں۔ جے تُسِیں ناں دسِّیا تاں مَیں تُہانُۄں لمّیں پا لَیݨا ایں۔" پھِر تُہاڈا ناں لِیا اُہناں نیں!"
ہُݨ مَینُۄں آپݨی اتے بُۄٹے دی گْرِفتاری دا اِکّ ساںجھا سُۄتر نذر آئِیا۔ نکسلی لہِر سمیں پِںڈّ دے اِس ویلے دے 'تیذ ترار' اِکّ ہِںدُّۄ سجّݨ دا چھۄٹا بھرا وی میرے پْربھاو ادھِین ساڈِییاں مِیٹِںگّاں وِچ آئِیا کردا سی۔ میرے ولّۄں لہِر تۄں پاسا وٹّ لَیݨ کرکے اِہۄ جِہے سارے سںگّی ساتھی آپۄ آپݨے کمّاں کاراں وِچ رُجھّ گئے سن۔ ہُݨ جدۄں سارے ہِںدُّۄ آپس وِچ بَیٹھ کے 'پِںڈّ دے شکّی بںدِّیاں دی سُۄچی' بݨائُںدے ہۄݨگے تاں ہۄ سکدا ہَے کِہ اُس 'تیذ ترار' بںدّے جاں اُسدے بھرا جاں کِسے ہۄر نیں ساڈا ناں وی لِیا ہۄوے! پُراݨے نکسلِییاں وِچۄں کئی 'اِس پاسے' تُرے وی تاں ہۄئے سن اتے خبراں رکھّݨ والِیاں نُۄں اِس ہکِیکت دا پتا وی سی۔ اسِیں وی تاں 'اِدھّر تُرن والِیاں' وِچ گِݨے جا سکدے ساں! اِس لئی ہۄ سکدا ہَے کِہ اَیس اَیس پی دے ذۄر دیݨ 'تے 'تیذ ترار' آگُۄ نیں٬ آپݨے بچائۄ لئی جاں 'شکّ' کرکے ہی ساڈا ناں لَے دِتّا ہۄوے! بُۄٹا تاں اِہ گلّ بار بار آکھ ہی رِہا سی۔
اِسے سمیں تھاݨیدار دے میذ 'تے پئے ٹَیلِیفۄن دی گھںٹّی کھڑکی۔
"جی سر! راتِیں اُسے ویلے٬ تُہاڈا ہُکم مِلدِیاں ہی گْرِفتار کر لِیا سی۔ ہاں جی٬ بہُت سخت اِںٹَیرۄگیشن ہۄ رہی اے جی۔ ٹھِیک اے جی٬ لَے جاںدے آں سر۔ ذرُۄر کڈھّاںگا جی۔ جی سر! ہاں جی! بِلکُل جی۔ آئے نیں جی بڑے۔ جی سر۔ چھیتی رِیپۄرٹ کرداں جی۔"
ٹَیلِیفۄن دا چۄںگا رکھّدِیاں تھاݨیدار کہِںدّا٬ "اَیس اَیس پی دا فۄن سی۔ کہِݨ ڈِہا , 'اِہنُۄں باڈر ولّ لَے جائۄ٬ پُچھّ-گِچھّ دے بہانے۔ اِہ واردات 'اِہدے' 'چۄں کڈھّݨی ایں۔' کِتھّے لَے جاواں ہُݨ مَیں تُہانُۄں! بھَیݨ دا یار ناں ہۄوے تاں!"
اُس نیں اَیس اَیس پی نُۄں گالہ کڈھّی۔ میرے لئی اِہ ڈاڈھی ہَیرانی والی گلّ سی۔ اُہ اَیس اَیس پی دا نَۄکر سی جاں میرا کۄئی سجّݨ-سہِیۄگی!
اُہ میرا ہی سجّݨ سہِیۄگی سی۔
"ویکھۄ جی٬جے سِرف 'سِکھّ' ہۄݨ کر کے 'اِہ' ساڈے نال اِسترہاں بدسلُۄکی کردے نیں تاں ساڈا وی فرذ بݨدا ہَے کِہ آپݨے نِردۄش 'سِکھّ- بھراواں' نُۄں اسِیں وی نجائِذ تںگّ ناں کرِیئے۔ دِلّی وِچ بھَیݨ چۄداں نیں ساڈے بھراواں دا کِویں کتلییام کِیتا! ہُݨ اِہ کہِںدّا؛ ایدھر اسِیں آپݨے نِردۄش بھراواں نُۄں ماری جائیِئے۔ ساتھۄں تاں نہِیں ہُںدّی جی اِہ گئۄُ-ہتِّیا!"
اُسنے اِکّترہاں آپݨا دُخی دِل میرے نال ساںجھا کِیتا۔ اِںدرا گاںدھی دے کتل تۄں پِچھۄں سِکھّاں دے ہۄئے کتلییام نُۄں اجے ہفتا وی نہِیں سی گُذرِیا۔ اِسدی کسک اجے اُسدے اںدّر رڑک رہی سی۔ اُس اںدّرلے پُلسِیئے اُتّے اُس اںدّرلا 'سِکھّ' اتے 'منُکھّ' بھارُۄ ہۄ گِیا سی۔
اُںج 'اِہۄ جِہے' کیساں وِچ پُلسِییاں نیں جاں تاں بںدّا چھڈّݨ لئی لکھّاں رُپئے 'وٹّے' سن جاں اُہناں نُۄں بینام اتے لاوارِس لاشاں بݨا دِتّا سی۔
"ویکھۄ سںدھُّۄ ساہب!مَینُۄں تُہاڈی ساری ہکِیکت مالُۄم اےَ۔ تُسِیں بڑے اِذّتدار سجّݨ اۄ۔ مَیں تُہانُۄں پھُلّ دی نہِیں لگّݨ دِںدّا۔ اِہ میرا وائدا رِہا۔ پر تُہانُۄں وی میرا ساتھ دیݨا پئۄُ۔ اِکّ تاں آپاں دۄواں وِچ ہۄئی گلّبات دا کِسے کۄل دھُۄں نہِیں کڈھّݨا۔ دُۄجا؛ آپݨی آہ پگّ ڈھاہ کے٬ ولہیٹ مار کے بنّہ لَۄ۔ ویکھݨ والے نُۄں جاپے کِہ کھُۄب کُٹّ-مار ہۄئی ہَے! تِیجا؛ رہۄ ہوالات دے اںدّر ہی۔ ساڈے کئی بںدّے وی کملھ کُدائُںدے نیں اکھے:تُہانُۄں باہر اُہناں دے کمرِیاں وِچ کُرسِییاں 'تے بِٹھائیِئے! اِںج کرکے اِہ تُہاڈا بھلا نہِیں کرنگے۔ اُس 'کںجّر'دا کی پتا ہُݨے آ جاوے٬چَیکّ کرن۔ تُسِیں ہوالات وِچ ہۄوۄگے تاں تُہاڈا وی تے ساڈا وی بھلا! مَیں دۄ تِنّ دِن دی تفتِیش پائُݨ پِچھّۄں ہی اُسنُۄں 'منائُݨ' دی کۄشِش کرُۄں۔"
اُسدی گلّ سچّی سی۔ مَیں ہوالات وِچ وڑدِیاں آپݨی پگّ لاہ کے اُلٹے سِدھّے ولھ مار لئے۔ کِرپال ہُراں کارن پُچھِیا تاں مَیں مُسکرا کے بہانا مارِیا٬ "رہِݨاں ہوالاتاں وِچ تے پگّاں پۄچ کے بنّہݨِییاں! اِہناں دا ہَے کۄئی آپس وِچ تال میل!"
اُہناں دی بہُتی دِلچسپی میرے اتے تھاݨیدار درمِیان ہۄئی گلّبات نُۄں جانݨ وِچ سی۔ مَیں دسِّیا کِہ اُسنے میرے کۄلۄں اُس رات ہۄئی-واپری گھٹنا بارے جاݨکاری لئی ہَے اتے مَیں اُسنُۄں آپݨے نِردۄش ہۄݨ بارے آکھِیا ہَے۔ گلّ اُہناں دے منّݨ والی سی۔
ہَۄلی ہَۄلی ساڈے پِںڈّ دے ہۄر بںدّے وی پُلِس نیں پھڑھ لِیاںدے۔ کُجھ شرِیف اتے کُجھ گَیر-کانُۄنی گتِیوِدھِییاں وِچ رُجھّے رہِݨ والے وی۔ پتا لگّا؛ پِںڈّ دا مَۄجُۄدا سرپںچّ 'لُک' گِیا سی , اِکّ سابکا سرپںچّ نُۄں وی پُلِس لبھّدی پھِردی سی۔
اِہ پھڑھ پھڑائی چلّدی رہی۔ میری گْرِفتاری دی خبر اخباراں وِچ چھپ چُکّی سی۔ ہر رۄذ ہی میرے سنیہی وڈّی گِݨتی وِچ مَینُۄں مِلݨ آئُںدے رہے۔ سبھ دے چِہرِیاں اُتّے سہِم دا ڈُۄںگھا پرچھاواں ہُںدّا۔ پتا نہِیں ہُݨ کی ہۄویگا! بھاویں مَینُۄں لۄکاں دی آکھی اِہ گلّ وی بار بار یاد آ رہی سی کِہ پُلسِیئے کِسے دے مِتّ نہِیں ہُںدّے اتے اُہناں دی کہی گلّ اُتّے تاں اُہناں دے سکے پِئۄ نُۄں وی یکِین نہِیں کرنا چاہِیدا تاں وی مَینُۄں تھاݨیدار دے بۄلاں اُتّے اِتبار جِہا سی۔ اںدّرۄں کُجھ ہدّ تک چِںتّا-مُکت وی ساں پر نال نال فِکرمںدّی دا اہِساس وی چُۄںڈھِییاں وڈھّدا سی۔ تھاݨیدار نیں وی تاں 'اَیس اَیس پی نُۄں 'منائُݨ دی کۄشِش کرن' بارے ہی آکھِیا سی! اِس گلّ دی کی گارںٹّی سی کِہ اُسدی 'کۄشِش' کامیاب ہۄ ہی جاویگی! میرے ساتھی ہوالاتی بڑے گھبرائے ہۄئے سن۔ مَیں کہِںدّا٬ "اُئے! آپاں اینے بںدِّیاں نُۄں اِہ فاہے نہِیں لائُݨ لگّے! کی پِںڈّ دے سارے اسر رسُۄکھ والے بںدّے ہی کاتل نیں! اِہناں نُۄں٬ آپاں نُۄں چھڈّݨا ای پَیݨاں ایں۔ جے کتل پائُݨا ہُںدّا تاں اِکّ دۄ بںدِّیاں 'تے پائُںدے۔ سارے پِںڈّ 'تے تاں نہِیں پا سکدے!"
میری گلّ اُہناں نُۄں ٹھِیک وی لگّدی سی٬ پر دھرواس نہِیں سی ہُںدّا!
ہوالات وِچ تِیسرا دِن سی۔ لگبھگ ادھّی رات نُۄں تھاݨیدار نیں ساڈی ہوالات کۄل آ کے آواذ دِتّی٬ "سںدھُّۄ ساہب٬ودھائی ہۄوے۔ تُہاڈی رِہائی دے ہُکم آ گئے نیں۔"
اُسنے اجّ سویرے ہی 'بستا بݨا کے' اَیس اَیس پی نُۄں بھیجِیا سی جِس وِچ دسِّیا گِیا سی کِہ بڑی 'بھاری پُچھّ-گِچھّ' تۄں پِچھّۄں میرا کِسے پرکار دا کۄئی سمبّںدھّ اِس واردات نال نہِیں جُڑدا۔ ہُݨے ہی اَیس اَیس پی دا فۄن آئِیا سی اتے اُسنے مَینُۄں چھڈّ دیݨ اتے دُۄجِیاں تۄں سخت پُچھّ-گِچھّ دے ہُکم ٹَیلِیفۄن اُتّے ہی دِتّے سن۔ کِرپال دی رِہائی وی میرے نال ہی ہۄݨی سی۔
"ہُݨ تُسِیں ویکھ لوۄ٬ ہُݨے ای گھر جاݨا چاہُںدّے جے کِہ سویرے؟ مَیں تُہانُۄں آپݨی تھاݨے دی گڈّی 'تے بھِجوا دیںدا پر اَیس ویلے ساڈے بںدّے 'ٹُنّ' ہۄ کے پئے نیں۔ جے تُسِیں آپ کۄئی پْربںدھّ کر سکدے اۄ تاں تُہاڈی مرذی! میرے ولّۄں تُہانُۄں چھُٹّی! اُںج اجّ کلّہ رات نُۄں باہر نِکلݨا ٹھِیک وی نہِیں۔ سویرے ویلے سِر تُر جائِئۄ۔" تھاݨیدار نیں سُجھاء دِتّا۔
مَیں تاں اجے اُدھیڑ-بُݨ وِچ ہی ساں کِہ کِرپال کہِںدّا٬ "تُسِیں سانُۄں باہر کڈھّۄ جی! اسِیں بھاویں تُر کے پِںڈّ ناں جائیِئے٬ جاݨا ذرُۄر ہَے۔"
پِچھّے رہِ گئے ساتھِییاں نُۄں ہَۄںسلا رکھّݨ لئی کہِ کے اتے اُہناں دے بچائۄ لئی سارا تاݨ لا دیݨ دا وِشواس دِوا کے اُہناں نُۄں فتہِ بُلا کے اسِیں ہوالات وِچۄں باہر آ گئے۔ اسِیں کِسے جاݨکار کۄلۄں بھِکھِّیوِںڈّ اڈّے وِچۄں سکُۄٹر پھڑھݨ دی سلاہ بݨائی۔ تھاݨیدار ساڈے نال باہر آئِیا اتے کہِݨ لگّا٬ "مَیں ایتھے باہر کھلۄ کے تُہانُۄں اُڈِیکداں۔ جے تُہاڈا بںدّۄبست ناں ہۄئِیا تاں بھاویں مَینُۄں آپ ناں تُہانُۄں چھڈّ کے آئُݨا پوے!"
اسِیں آپݨے جاݨکار اِکّ آڑھتِیئے دے گھر گئے۔ اُس کۄلۄں سکُۄٹر لِیا۔ آڑھتِیئے نُۄں سارا ہال ہوال دسّدِیاں اتے اُس ولّۄں گھردِیاں نُۄں جگا کے اُچیچ نال بݨوائی چاہ پِیںدِیاں سانُۄں ادھّے کُ گھںٹّے دا سماں لگّ گِیا۔ جدۄں اسِیں تھاݨے کۄل پہُںچّے تاں ویکھِیا؛ ادھّے گھںٹّے تۄں باہر کھلۄتا تھاݨیدار سانُۄں اُڈِیک رِہا سی۔ اسِیں اُس کۄل رُک کے اِس کھیچل لئی , اُس ولّۄں کِیتی ساڈی سمُچّی مدد لئی اتے اُسدے مِہربان روئیِّئے دی پرسںسّا کِیتی اتے دھنّواد دے لفذ آکھے۔
ہُݨ تک ہۄئیِیاں میرِییاں گْرِفتارِییاں دے سِلسِلے وِچ مَینُۄں مِلے سارے پُلسِییاں وِچۄں اُہ مَینُۄں سبھ تۄں نیک اتے کھُۄبسُۄرت اِنسان لگّا۔ اُسنے سابت کِیتا کِہ پُلِس وِچ سارے 'کسائی' ہی نہِیں ہُںدّے٬ 'اِنسان' وی ہُںدّے ہن۔ اجّ وی اُہ جِتھّے ہۄوے میری اُسنُۄں سلام ہَے!
تُرے جاںدِیاں میرے مُۄںہۄں تھاݨیدار لئی آپ-مُہارے بۄل نِکلے٬ "جِئۄُںدا رہۄ اُئے٬ گُرُۄ دے سچّے سِکھّا!"
پر اِہ آپݨے پِںڈّ دے 'ہِںدُّۄیاں' نیں کی کِیتا سی! اُہناں نُۄں میرے نال اِںج تاں نہِیں سی کرنا چاہِیدا! کی لال ہُراں دے٬ گۄپال چںدّ ہُراں دے پروار وی میرے بارے اِہ کہِ سکدے نیں! مَیں وڈّے بذُرگ ہِںدُّۄیاں دے ہتھّاں وِچ پلِیا ساں۔ اُہناں دے٬ میرے ہم-اُمر٬ بچِّیاں نال پڑھ-کھیڈ کے جوان ہۄئِیا ساں۔ نِکّے ہُںدِّیاں اُہناں یاراں بیلِییاں نال انیکاں واری اُہناں دے گھر گِیا ساں۔ اُہناں دِییاں ماواں نیں آپݨے پُتّاں واںگ نال بَیٹھا کے مَینُۄں انیکاں وار رۄٹی کھوائی سی۔ اِہناں سبھناں نال ساڈی پِیڑھِییاں دی ساںجھ سی۔ مرنے-پرنے دے ساڈے دُخ سُکھ ساںجھے سن! ہُݨ اِہ مَینُۄں آپݨا 'کاتل' سمجھدے سن!
مَینُۄں اِنسانِیئت وِچۄں وِشواس اُٹھّدا نذر آئِیا۔
رات نُۄں گھر جا کے جدۄں مَیں آواذ دے کے گھر دا درواذا کھُلہوائِیا تاں مَینُۄں اِںج اچنچیت آئِیا ویکھ کے میری پتنی اتے میرے بچّے جِس چاء نال مَینُۄں لِپٹے٬ اُسدا بِیان کِیتے جاݨ نالۄں مہِسُۄسے جاݨ نال ودھّ تائلُّک رکھّدا ہَے۔
دِن چڑھِیا تاں میرے آ جاݨ دا سُݨ کے میرے آلے دُیالے رہِںدّا ہِںدُّۄ بھائیِچارا میرے گھر آݨ اِکٹھّا ہۄئِیا۔ مَیں ویکھِیا لال وی ہَۄلی ہَۄلی تُردا باہرلا درواذا لںگھّ کے مُسکرائُںدا ہۄئِیا میرے گلے آݨ لگّا۔ اُس نیں کِسے نُۄں کِہا٬ "سارِیاں نُۄں دسّ دِئۄ پھِر٬ تِیار ناں ہُںدّے پھِرن اَیویں!"
مَیں سوالِییا نذراں نال پُچھِّیا تاں جواب مِلِیا٬ "اِکّ ادھّا دِن تاں اسِیں اُڈِیکدے رہے کِہ چھڈّ دیݨگے تُہانُۄں۔ تُہاڈا بھلا کسُۄر کی ہَے! پر کلّہ٬ پھِر٬ اسِیں سۄچِیا کِہ ہُݨ تاں اَیس اَیس پی نُۄں مِلݨا ہی پئۄُ۔ اُہنُۄں جا کے آکھݨا ایں کِہ جے بچائُݨ والِیاں نُۄں ہی کاتل آکھۄگے تاں !-اسِیں امبّرسر جاݨ لئی راتِیں ٹرکّ کر لِیا سی۔ ہُݨ سویرے اٹھّ وجے سکُۄل کۄلۄں اِکٹھّے ہۄ کے تُرن دا پْرۄگرام ہَے؛ وِیہ پںجھّی بںدِّیاں دا۔ پر چںگّا ہۄ گِیا تُسِیں آ گئے! بھگوان دا لکھّ لکھّ سُکر ہَے!"
میرا من ماݨ نال بھر گِیا۔ میرے لئی ٹرکّ کر کے میرے پِچھّے جاݨ والے اِہ میرے 'ہِںدُّۄ-بھرا'سن! میرے آلے دُیالے میری کھَیر-سُکھّ پُچھّݨ آئے بَیٹھے اِہ میرے 'ہِںدُّۄ-بھرا' سن!
نہِیں؛ اِہ میرے 'ہِںدُّۄ-بھرا' نہِیں اِہ تاں میرے 'بھرا' ہی سن۔
اِنسانِیئت وِچ میرا ڈۄلدا وِشواس ہۄر وی پکّا ہۄ گِیا۔