اجّ دے سمیں وِچّ کِشۄراں دی مانسِک سِہت بارے چِںتّا ہُݨ سِرپھ خبراں دِییاں سُرکھِییاں جاں نِیتِیگت چرچاواں تک سِیمِت نہِیں رہی۔ اِہ ہَۄلی-ہَۄلی کائۄُںسلِںگّ کمرِیاں٬ سکُۄلاں دے گلِیارِیاں اتے گھراں دے اںدّر ساہمݨے آ رہی ہَے٬ جِتھّے ماپے ہَیران ہن کِہ کِئۄں اُنہاں دے بچّے٬ جِنہاں وِچّۄں کئی وِیہ سال تۄں گھٹّ اُمر دے ہن٬ اِنی وڈّی پدھّر ’تے چِںتّا اتے منۄوِگِیانک دباء دا ساہمݨا کر رہے ہن۔ بچِّیاں اتے کِشۄراں نال کمّ کرن والے مانسِک سِہت پیشاور دے تَۄر ’تے مَیں پِچھلے کُجھ سالاں وِچّ کِشۄراں وِچّ چِںتّا سمبّںدھّی سمسِّیاواں وِچّ سپشٹ وادھا دیکھِیا ہَے۔ کئی وار لچھّݨ اِنے گمبھِّیر ہُںدّے ہن کِہ چھۄٹی اُمر وِچّ ہی دوائی دی لۄڑ پَے جاںدی ہَے۔

کُجھ سال پہِلاں تک کِشۄراں وِچّ چِںتّا آم تَۄر ’تے اِمتِہاناں جاں جِیون دے بدلاء نال جُڑی ہُںدّی سی اتے اکسر تھۄڑھے سمیں لئی رہِںدّی سی۔ پر اجّ اِہ چِںتّا کافی لگاتار اتے ڈُۄںگھی ہۄ گئی ہَے۔ 13 جاں 14 سال دے بچّے وی کئی وار پَینِک اٹَیک دا انُبھو کردے ہن - ساہ گھٹّ ہۄݨا٬ دِل تیذ دھڑکݨا٬ کمبّݨ اتے کںٹّرۄل کھۄ بَیٹھݨ دا ڈر۔ کئی ماپے پہِلاں اِسنُۄں دِل جاں سرِیرک بِماری سمجھدے ہن٬ پر بائد وِچّ پتا لگدا ہَے کِہ سمسِّیا منۄوِگِیانک ہَے۔ بچّے اکسر آپݨے ڈر نُۄں شبداں وِچّ نہِیں بِیان کر سکدے٬ پر اُنہاں دا سرِیر لگاتار تݨاء دا بھار جھلّ رِہا ہُںدّا ہَے۔

اِسدے کارن کئی ہن۔ پڑھائی وِچّ مُکابلا بہُت ودھ گِیا ہَے اتے کئی وار بچپن نُۄں سِرپھ پْردرشن دی دَۄڑ وِچّ بدل دِتّا جاںدا ہَے۔ اِسدے نال-نال ڈِجِٹل دُنِییا نیں وی بچِّیاں دے وِکاس ’تے ڈُۄںگھا پْربھاو پائِیا ہَے۔ سۄشل مِیڈِییا تُلنا٬ پْردرشن دا دباء اتے پِچھّے رہِ جاݨ دے ڈر نُۄں ودھائُںدا ہَے۔ پِچھلِییاں پِیڑھِییاں دے مُکابلے اجّ دے کِشۄر لگبھگ ہر ویلے کِسے ناں کِسے ترہاں دی مُلاںکݨ دی بھاونا وِچّ رہِںدّے ہن٬ چاہے اُہ نمبّر ہۄݨ, لائیِک ہۄݨ جاں سماجِک منذُۄری۔ اِس کارن اُنہاں دا من لگاتار چَۄکس ہالت وِچّ رہِںدّا ہَے اتے کھیڈ٬ کھُلّہی گلّبات اتے آرام دے مَۄکے گھٹدے جا رہے ہن۔

اِکّ ہۄر چِںتّاجنک رُجھان اِہ ہَے کِہ کئی وار دوائی اُتّے ذِیادا نِربھرتا ہۄ رہی ہَے٬ جدۄںکِہ منۄوِگِیانک مدد اُنّی نہِیں مِلدی۔ دوائیِیاں دی آپݨی جگہا ہَے٬ پر کئی بچِّیاں دی چِںتّا واتاورݨک دباء٬ گلت سۄچ دے پَیٹرن٬ پرِوارک گلّبات دی کمی اتے ودھّ سکرِین سمیں نال جُڑی ہُںدّی ہَے۔ جدۄں اِہ سمسِّیاواں سمیں سِر کائۄُںسلِںگّ٬ بھاوناتمک سِکھلائی اتے پرِوارک سہِیۄگ راہِیں ہلّ کِیتِییاں جاںدِییاں ہن تاں نتِیجے کافی بِہتر ہُںدّے ہن۔

ماپے وی اکسر اُلجھݨ وِچّ ہُںدّے ہن۔ بہُتے ماپے آپݨے بچِّیاں دی بھلائی لئی بہُت کُجھ کردے ہن٬ پر کئی وار اݨجاݨے وِچّ اجِہا ماہَۄل بݨ جاںدا ہَے جِتھّے سپھلتا ہی سبھ کُجھ بݨ جاںدی ہَے اتے بھاوناواں لئی تھاں گھٹّ رہِ جاںدی ہَے۔ بچِّیاں نُۄں سِرپھ سہُۄلتاں دی ہی نہِیں٬ سگۄں بھاوناتمک سُرکھِّیا دی وی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔

میری کائۄُںسلِںگّ پْرَیکٹِس وِچّ اِکّ ماملا خاس تَۄر ’تے یاد رہِںدّا ہَے۔ اِکّ 17 سال دا لڑکا آپݨے ماپِیاں نال سَیشن لئی آئِیا۔ جدۄں اُسنُۄں کُجھ سمیں لئی پھۄن تۄں بِناں بَیٹھݨ لئی کِہا گِیا تاں اُسدے ہتھّ کمبّݨ لگّ پئے۔ اُہ بیچَین ہۄ گِیا اتے رۄݨ لگّ پِیا۔ اُسنے کِہا کِہ اُہ کھُد وی پھۄن دی آدت تۄں چھُٹکارا چاہُںدّا ہَے٬ پر اُسنُۄں لگدا ہَے کِہ اُہ اِس تۄں بِناں رہِ نہِیں سکدا۔ اِہ گھٹنا دِکھائُںدی ہَے کِہ ڈِجِٹل نِربھرتا کئی وار سِرپھ آدت نہِیں رہِںدّی٬ سگۄں بھاوناتمک سںگھّرش دا سںکّیت بݨ جاںدی ہَے۔

اِسے ترہاں دی اِکّ دردناک گھٹنا وِچّ گاذِییاباد وِچّ تِنّ نابالگ بھَیݨاں نیں آپݨی رِہائِشی اِمارت دی نَۄںوِیں مںذِّل تۄں کُدّ کے جان دے دِتّی۔ رِپۄرٹاں انُسار سںدّیہ ہَے کِہ اُہ اِکّ آنلائیِن ٹاسک-ادھارِت گیم نال پْربھاوِت ہۄ گئیِیاں سن۔ اِہ گھٹنا سانُۄں یاد دِوائُںدی ہَے کِہ ڈِجِٹل دُنِییا ہمیشا نِردۄش نہِیں ہُںدّی اتے کئی وار اِہ نَۄجوان مناں ’تے ڈُۄںگھا پْربھاو پا سکدی ہَے۔

پُراتن گِیان وی سانُۄں سُچیت کردا ہَے۔ رِگوید دی اِکّ پْرارتھنا ہَے:

“आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः”- “چارۄں پاسِیاں تۄں ساڈے کۄل سِرپھ اُچّے اتے بھلے وِچار آئُݨ۔”

اجّ دے ڈِجِٹل یُگ وِچّ جدۄں بچِّیاں دے من ہر پاسے تۄں جاݨکاری اتے پْربھاواں نال گھِرے ہۄئے ہن٬ اِہ پْرارتھنا ہۄر وی مہتّوپُۄرن بݨ جاںدی ہَے۔

بچپن نُۄں سِرپھ سپھلتا دی دَۄڑ لئی تِیاری نہِیں بݨنا چاہِیدا٬ اِہ جِیون دا اُہ سماں ہۄݨا چاہِیدا ہَے جِتھّے مذبُۄت رِشتے٬ آتموِشواس اتے بھاوناتمک تاکت وِکسِت ہۄوے۔ بچِّیاں وِچّ سِرپھ IQ ہی نہِیں٬ EQ وی اُنّا ہی مہتّوپُۄرن ہَے٬ کِئُںکِہ بُدھِّیمانی بِناں بھاوناتمک مذبُۄتی دے بچّے دی لمبّے سمیں دی بھلائی نُۄں سمبھّال نہِیں سکدی۔ اِس سںدّربھ وِچّ جواہرلال نہِرُۄ دی اِکّ گلّ یاد آئُںدی ہَے۔ اُنہاں نیں کِہا سی کِہ بچّے کِسے وی راشٹر دا بھوِکھّ ہُںدّے ہن اتے جِس ترِیکے نال اسِیں اُنہاں نُۄں پالدے-پۄسدے ہاں٬ اُسے ترِیکے نال سماج دا بھوِکھّ تِیار ہُںدّا ہَے۔ اجّ دے ڈِجِٹل یُگ وِچّ اِہ وِچار ہۄر وی مہتّوپُۄرن بݨ جاںدا ہَے٬ جدۄں بچِّیاں دی بھاوناتمک دُنِییا کئی وار منُکھّی رِشتِیاں دی بجائے سکرِیناں نال پْربھاوِت ہۄ رہی ہَے۔ اجّ دا سوال اِہ ہَے کِہ کی اسِیں بچِّیاں نُۄں سماں دے رہے ہاں جاں سِرپھ سکرِین؟

اِس لئی ہلّ کی ہن؟ اِس لئی کُجھ کدم لاذمی ہن:

1. بچپن سِرپھ سپھلتا دی دَۄڑ لئی تِیاری کرنا نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ اِہ جِیون دا اُہ دَۄر ہۄݨا چاہِیدا ہَے جِتھّے مذبُۄت رِشتے٬ جِگِیاسا اتے بھاوناتمک تاکت وِکسِت ہۄوے۔ IQ دے نال EQ وی اُنّا ہی مہتّوپُۄرن ہَے۔

2. جے اسِیں اجّ ماپے ہۄݨ دی ذِمّیواری بچّے نُۄں ڈِوائیِساں نُۄں دے کے نِبھائُںدے ہاں تاں کلّہ نُۄں سانُۄں بھاوناتمک دُۄری وِراست وِچّ مِل سکدی ہَے۔ اسل سںکّٹ اِہ نہِیں کِہ بچّے سکرِین ورتدے ہن٬ سںکّٹ اِہ ہَے کِہ سکرِیناں ہَۄلی-ہَۄلی ساڈی تھاں لَے رہِییاں ہن۔

3. ماپے کھُد اُداہرن بݨن۔ بچّے اُہی سِکھّدے ہن جۄ اُہ آپݨے ماپِیاں وِچّ دیکھدے ہن۔ جے ماپے ہر ویلے پھۄن نال جُڑے رہِںدّے ہن تاں بچّے وی اُہی ابھِیاس اپݨائُںدے ہن۔ ماپِیاں نُۄں آپݨے سکرِین سمیں ’تے نِیںتّرݨ رکھّݨا پہِلا کدم ہَے۔

4. گُݨوتّا والا سماں بہُت مہتّوپُۄرن ہَے۔ سِرپھ اِکٹھّے بَیٹھݨا کافی نہِیں٬ اسلی گلّبات٬ ساںجھے کھاݨے اتے دھِیان نال سُݨنا بچِّیاں وِچّ بھاوناتمک سُرکھِّیا پَیدا کردے ہن۔

5. پرِوارک سکرِین-پھْری سماں بݨائۄ۔ کھاݨے دے سمیں٬ پڑھائی دے سمیں اتے سَۄݨ تۄں پہِلاں دے پلاں نُۄں سکرِین تۄں مُکت رکھّݨا پرِوارک جۄڑ نُۄں مذبُۄت کردا ہَے۔

6. اَۄپھلائیِن گتِیوِدھِییاں نُۄں اُتشاہِت کرۄ۔ کھیڈاں٬ کِتاباں٬ کلا اتے کُدرت نال جڑن نال بچِّیاں وِچّ رچناتمکتا٬ دھِیرج اتے سںتُّلن وِکسِت ہُںدّے ہن۔

7. سکُۄلاں وِچّ بھاوناتمک سِکھِّیا لاذمی بݨے۔ اکادمِک گِیان دے نال بچِّیاں نُۄں بھاوناواں نُۄں سمجھݨ, سمبھّالݨ اتے ساںجھا کرن دی سِکھِّیا وی مِلݨی چاہِیدی ہَے۔

8. مانسِک سِہت لئی سمیں سِر مدد اُپلبدھ ہۄوے۔ کائۄُںسلِںگّ اتے مارگدرشن دی سَۄکھی پہُںچّ چھۄٹِییاں سمسِّیاواں نُۄں وڈِّییاں بݨن تۄں رۄک سکدی ہَے۔

9. ڈِجِٹل نِیتِییاں ’تے وی گمبھِّیر چرچا دی لۄڑ ہَے۔ کُجھ یُۄرپی دیشاں نیں چھۄٹی اُمر دے بچِّیاں لئی سۄشل مِیڈِییا دی ورتۄں ’تے سِیماواں لائُݨ بارے کدم چُکّے ہن۔ بھارت وِچّ وی کرناٹک اتے آںدھرا پْردیش ورگے راجاں نیں 13 سال تۄں گھٹّ اُمر دے بچِّیاں لئی سۄشل مِیڈِییا اُتّے پابںدّی بارے وِچار کِیتا ہَے۔ اِہ کدم واکئی سلاہُݨیۄگ ہن۔

بچپن دی رکھِّیا سِرپھ ماپِیاں دی نہِیں٬ سارے سماج دی ذِمّیواری ہَے۔ نَیلسن مںڈّیلا نیں کِہا سی٬

“کِسے وی سماج دی رُۄہ دا سبھ تۄں وڈّا درپݨ اِہ ہَے کِہ اُہ آپݨے بچِّیاں نال کِویں وتِیرا کردا ہَے۔”

جے اسِیں اجّ آپݨے بچِّیاں نُۄں سماں٬ دھِیان اتے سُݨن والا دِل نہِیں دے سکدے تاں کلّہ نُۄں اُہ سانُۄں آپݨِییاں چُپِّییاں راہِیں جواب دیݨگے۔ بچِّیاں نُۄں سکرِیناں نہِیں٬ ساںجھ اتے سہارا چاہِیدا ہَے٬ نہِیں تاں ڈِجِٹل دُنِییا اُنہاں دا ادھِیاپک بݨ جاویگی۔ بچپن دی رکھِّیا سِرپھ پرِوار دی نہِیں٬ سارے سماج دی ذِمّیواری ہَے کِئُںکِہ اجّ دے بچّے ہی کلّہ دا سماج بݨائُںدے ہن۔ بچپن مِٹّی ورگا ہُںدّا ہَے٬ جِویں اسِیں اجّ اُسنُۄں گںڈھّاںگے٬ کلّہ اُہی سماج بݨ کے ساڈے ساہمݨے کھڑھا ہۄویگا۔

ڈا. کوِتا شرما منۄوِگِیانِک کائۄُںسلر ہن اتے بچِّیاں اتے کِشۄراں دی مانسِک سِہت نال سمبّںدھِّت کائۄُںسلِںگّ کردے ہن۔

**