پِچھلے سال اکتُۄبر-نومبّر دا سماں سی۔ لگپگ اِنہاں مہِینِیاں وِچ ہی بہُتے اَینّ آر آئی بذُرگ آپݨی ماتبھُۄمی ولّ وہِیراں گھتّ تُردے ہن۔ وِییانا تۄں آسٹرِیئن جہاذ اُڈّ پِیا۔ مُڈھلِییاں اُڈاݨ رسماں پُۄرِییاں ہۄ چُکِّییاں سن۔ سپھر نُۄں رَۄچِک بݨائُݨ لئی مَیں نال بَیٹھے ہمئُمرے پںجّابی بائی نال پھتِہ بُلا کے سہِون گلّ تۄر لئی٬ “کِویں آ بائی ایدھرلا٬ اۄدھرلا ہال-ہوال؟”

“ہال کی اےَ بائی٬ میرا تاں اِکّ اڑے ہۄئے اِںتکال نیں اںتّکال ہی نیڑے لِیاںدا ہۄئِئَے ...۔” اِئۄں لگّا٬ بںدّا جِویں کِسے مسلے نال اُلجھِیا٬ بہُتا ہی دُکھی اتے پریشان ہَے۔ شبداں تۄں پڑھِیا لِکھِیا لگّا۔ ویکھݨی-چاکھݨی تۄں چںگّا-بھلا جاپِیا۔ مَینُۄں اُس ولّۄں اِکّ دھُنی والے جۄٹا شبد ’اِںتکال‘ اتے ’اںتّکال‘ پِچھّے کِسے کہاݨی ’تے پاݨی دے چڑھدے اُتّردے وہِݨ ورگی گاتھا بھاسی۔ سۄچاں کِہ اِںتکال دا اِکّ متلب ذمِین٬ جائِداد نُۄں آپݨے ناںء کرائُݨا ہُںدَّے۔ دُۄجا سواس تِیاگݨ دا سماں٬ مْرِتُۄ سماں٬ آخری سماں۔ بھُۄمبل-پُۄسا جِہا اُتپنّ ہۄئِیا۔ اںتّ ہۄݨ والے اُس دے چِہرے ’تے کۄئی وِشیش چِنّہ نہِیں سن دِسے۔ میری چیتنا ٹُمبھّی گئی۔ اُہدی کہاݨی وِچ میری اُتسکتا ودھ گئی۔ اُسدی دشا نُۄں اگّے سُنݨا چاہِیا۔

“نَۄکری سی جاں کُجھ ہۄر شُگل؟”

“رامگڑِییا کالج پھگواڑا وِچّ پںجّابی پڑھائُںدا رِہاں ... بائی ... ساہِت پڑھن-پڑھائُݨ وِچ ہی کھُبھّا رہِںدّا ... املی دُنِیاوی جھمیلِیا تۄں بیخبر ... اُتھّۄں ہی سیوا مُکت ہۄئِیا ... بچّے باہر سن ... جکّۄ تکّی وِچ ایدھر دا انّ-جلہ بݨ گِیا ...۔”

“تاں تے بائی اسِیں ... ہمپیشا٬ ہمسپھر ہۄئے ... ۔” کُجھ ساںجھ جِہی بݨدی مہِسُۄس ہۄئی۔

’منساں٬ مرداں٬ سُۄرِیاں کمّ پَیݨ اولّے‘ اِکّ ہَۄسلا ودھائۄُ کہاوت نال گلّ مُڑ چھۄہی۔

اُہ میرے ولّ اپݨتّ جِہی نال جھاکِیا۔ دُکھِییا ہمسپھر٬ ہمپیشا کھُلّہ پِیا۔ “بائی ... کی پُچھّدَیں ... اسِّیوِیاں دے آکھِیرلے سالاں ’چ ... جلںدھّر نیڑے اِکّ نوِیں کٹّی جا رہی ... ودھِییا کالۄنی ’چ ... ویکھۄ ویکھۄ ... چںگّا کھُلّہا-ڈُلّہا ... پلاٹ لَے لِیا ... اۄدۄں بھاء وی سستے سن ... پر ڈِیلر ٹھگّ٬ چالباذ سِدھّ ہۄئِیا ... ساڈے ورگے پڑھن پڑھائُݨ والِیاں نُۄں رجِسٹرِییاں رجُۄسٹرِییاں دِییاں برِیکِییاں دا ... اِںتکالاں دا ... بہُتا پتا-نِما نہِیں سی ... رجِسٹری مِل گئی ... من کھُش ہۄ گِیا ... بُرجِییاں لگِّییاں ہۄئیِیاں سن ... کُجھ پلاٹاں وِچ اُساری وی ارمبھّ ہۄ گئی ہۄئی سی۔ ہَۄلی ہَۄلی ... مائِک وسِیلے جۄڑکے ... اسِیں وی کۄٹھی بݨائُݨی شُرُۄ کر دِتّی۔ مائِک تںگّی ’چ ... دۄہاں جِییاں دی تنخاہ ... وِتّی وسِیلے اِہۄ سن ... کُجھ ایدھرۄں اۄدھرۄں پھڑ-پھُڑ کمّ چلّدا رِہا ... تِنّ کُ سالاں وِچ کۄٹھی رہِݨیۄگ ہۄ گئی ... پںجّ کُ سال پِچھّۄں پتا چلِّیا ... پلاٹ دا اِںتکال وی کرائیِدَے ... پتا کِیتا ... اِںتکال لئی بھجّ نٹھّ کِیتی ... سِپھارشاں پوائیِیاں ... پٹواری کانُۄںگۄ آدِ کہِݨ ... ڈِیلر آپݨے مُکھتِیار تۄں ودھّ دا ... رکبا (ہِسّا) ویچ گِیا ہۄئِئَے ... رۄٹِییاں دس نیں ... اِںتکال کرائُݨ والے باراں تیراں تُرے پھِردے نیں ... تیرے ورگے ہۄر وی ... اسِیں کی کرِیئے۔ کئی کہِݨ ... رجِسٹری ہَے ... تے اینے سالاں دا کبذا ہَے تیرا ... کۄٹھی بݨی ہۄئی اےَ ... کۄئی پھِکر ناں کرۄ ... مست رہۄ ... تُہاڈے ’تے کِسے دا کۄئی اِتراذ دائوا نہِیں ... کِسے نیں تُہاڈے ’تے کۄئی کیس نہِیں پائِیا ہۄئِیا ... کارپۄریشن ولّۄں ہُݨ تاں تُہاڈے نمبّر وی لگّ گئے ہۄئے نیں ... سڑکاں٬ سِیوریج٬ لائیِٹاں لگّ گئیِیاں ہۄئیِیاں ہن ... پْراپرٹی ٹَیکس باکائِدا بھری جا رہے اۄ ...۔” سبھ کُجھ اُدھّڑی گِیا۔

“پھِر سمسِّیا کی ہَے ... بائی رہِںدّے رہۄ ...۔”

“کاہنُۄں وِیرِیا٬ ... ایدھرلے بچّے تاں اۄدھر جاݨ دا ناںء نہِیں لَیںدے ... ناں ہی اُنہاں کۄل جاݨ آئُݨ دا وکت ہَے ... پُتّ٬ پۄتے پۄتِییاں ایدھر آ کے راجی نہِیں ... راجی چھڈّ ... گلّ وی سُݨن نُۄں تِیار نئیِں ... ایدھر نال کۄئی چاہت ... لگائۄ ای نہِیں ... سگۄں کہِںدّے آ ... ویچۄ پرے ... پَیسے لِیائۄ ایدھر ... مَۄرگیجاں ہَۄلِییاں کرِیئے ... اَیویں کۄئی سامبھ لئۄُ ... پلّے کُجھ نئیِں پَیݨا۔ اُتھّے دے ادالتی چکّراں ’چ کَۄݨ جائۄُ ... بھجُّۄ ... کَۄݨ پھِرُۄ ... کِسے نئیِں پَیݨا اِنہاں چکّراں ’چ ... آپاں نُۄں ہی سمیٹݨی پَیݨی آ ...۔”

“پھِر ویچ دے ... کِئۄں چکّراں ’چ پِئَں ?”

اِکّ دم وِچّۄں ہی کٹّکے اُہ بۄلِیا٬ “بائی٬ اِہۄ تاں پںگّا پِیا ہۄئِئَے ... اگّے ویچݨ والا دلال ... اِںتکال دی کاپی٬ پھرد٬ ... گاہک دی پُۄری تسلّی لئی مںگّدَے ... کِتھّۄں دِیاں ... اِںتکال تاں ہۄئِیا ای نئیِں ... پھسے پئے آں ...۔”

“پِچھّے جِہے بائی ... اکھبار وِچ اِکّ خبر سی ... بسّی پٹھاݨاں تۄں ... ٹی اَیسّ 1 ’تے ... رجِسٹرِییاں اگّے ہۄ جاںدِییاں سن ... پر اِکّ رجِسٹرار نیں ... بِناں مالکانا اِںتکال پھرد دے ... رجِسٹری کرنۄں اِنکار کر دِتّا ... لۄک مُذاہرے کرن لگّ پئے ... دھرنے لگّے ... مںگّ کر رہے ہن کِہ ٹی اَیسّ 1 ... ’تے رجِسٹرِییاں جاری رہِݨِییاں چاہِیدِییاں ہن ... نگر کَۄںسلر٬ لِیڈر سمرتھن دے رہے ہن ... کی تُسِیں ٹی سی 1 لَے لِیا ہۄئِئَے؟”

وِچّ وِچالے کھاݨے دی ٹرالی وی آپݨا کمّ نبیڑی گئی۔ گلّاں رُک گئیِیاں۔ کھا پی کے پھِر اگّے کِسّا تُرِیا۔ گلّ تۄری٬ “پَیسا اجّ دے دَۄر ’چ ... سبھ مرذاں دا دارُۄ ... ہر سمسِّیا دا ہلّ ... سبھ تۄں ودھّ سفل ترِیکا سِدھّ ہُںدَّے ...۔”

گلّ کٹّکے اُہ بۄلِیا٬ “بسّ بائی ہُݨ ... ایسے ’چ ہی پھسِیا ہۄئِیا آں ... پَیسا وی کاپھی دے بَیٹھا ہۄئِیا آں ... دلال دے کہے ’تے ... وائدا وی ہۄئِیا ہۄئِیا ای ... لارے لپِّیاں دی لڑی ہی تُری جا رہی آ ... پر اُۄٹھ دا بُلّہ ... پتا نہِیں کدۄں ڈِگّے ... اِکّ وار دلال دا پھۄن آئِیا ... رجِسٹری گھٹّ دی ہۄئی اےَ ... رجِسٹری دے پَیسے ہۄر لگّݨگے ... پُچھِّیا ... کہِںدَّے سرکار نںگّ اےَ ... مُڑ مُڑ ٹَیکس تے رجِسٹری پھِیساں ودھائی جاںدی اےَ ... تاں ہی کہِںدّا ہاں ... بائی ... اِس اِںتکال نیں تاں میرا اںتّکال ... ای نیڑے لِیا دِتّا ہۄئِئَے ... اَیتکِیں جاݨ دا وڈّا کمّ ... بسّ اِہ ای آ ... ویکھۄ کی بݨدَے ... جا رِہا ہاں ... ۔”

دِلّی تکّ دے باکی سپھر وِچ اُس ہمسفر دی سمسِّیا بارے سۄچدا رِہا۔ اِہ وی ویلے آئُݨے سن۔ بذُرگ تاں کۄٹھی چھڈّدے نیں٬ پر اُہ نہِیں چھڈّدی۔ بںدّا تاں کمبّل چھڈّدَے٬ پر رِچھّ نئیِں چھڈّدا واںگ۔ اِئۄں لگّدَے جِویں آپݨا سُپنئی رَیݨ بسیرا ای جپھّا مار بَیٹھا۔ ساڈی دۄہاں دی٬ کی ساڈے ورگے سارِیاں دی ہی٬ اِہ سمسِّیا کاپھی رلھدی مِلدی ہَے٬ وڈّی٬ بھوجل٬ اٹک درِیا٬ پار کرن ورگی! کھاݨے دی کھُماری وِچ کدی اکھّ لگّ جاںدی٬ کدی کھُلّہ جاںدی۔ پںجّاب وِچ پھَیلی ابدالی شاہی گھٹناواں٬ اکھّاں اگّے گھُمّی جاںدِییاں۔ چںگّے سُپنے گھٹّ پر ماڑے٬ ڈرائُݨے بہُتے آئی گئے ... دِلّی تکّ۔

چھۄٹے ہُںدّے کتل کیس دے مُکدمے دی ترِیک بھُگت کے آئے بںدِّیاں کۄلۄں سُݨدے ہُںدّے سی بئی پھلاݨا ’کۄٹھی لگّ گِیا’۔ کۄٹھی لگّݨا کی ہُںدَّے؟ اجِیب جِہا لگّدا۔ اۄدۄں بہُتا پتا نہِیں سی ہُںدّا۔ ہُݨ پُۄرا پتا لگّ گِیا۔ اِہ شبد اُنہاں کَیدِییاں لئی ورتے جاںدے ہن٬ جِنہاں نُۄں مَۄت دی سذا ہۄ جاںدی ہَے۔ کۄٹھی لگّݨا٬ بھاو ’مَۄت-گھر‘ پہُںچّݨا۔ اُہ گلّاں تاں ہۄئیِیاں بِیتے دِییاں٬ اجّ-کلّہ کئی چںگّے بھلے٬ ساہِبے اِکبال٬ جائِدادے اِکبال اَینّ آر آئی بذُرگ آپݨے آپ نُۄں کۄٹھی لگّے مہِسُۄس کردے ہن۔

ہُݨے ہُݨے ہی پںجّاب پھیرا پا کے مُڑِیا ہاں۔ جاںدے وکت وی٬ اُتھّے رہِںدِّیاں٬ دۄستاں٬ سنیہِییاں٬ مِتّراں نُۄں مِلدِیاں گِلھدِیاں اتے واپسی دَۄران وی اَینّ آر آئی بذُرگاں نال ایداں دِییاں ہی کتھا-وارتواں ساںجھِییاں ہۄئیِیاں۔ اُتھّے رہِںدِّیاں اتے جہاذ وِچ بۄرڈ ہۄݨ تۄں پہِلاں اِںتذار ہال وِچ بَیٹھِیاں دِلّی تۄں ٹۄراںٹۄ٬ وَینکُۄور٬ کَیلیپھۄرنِییاں٬ آدِ جا رہے ہمسپھراں نال گلّاں ’کِتھّۄں آئے اۄں‘, ’کِتھّے جا رہے ہۄ‘, 'کی شُگل٬ رُجھیواں سی‘ سوالاں نال دُکھّ-سُکھّ دے گلۄٹے کھُلّہݨ لگّ پَیںدے۔ بڑے رَۄچِک کِسّے کہاݨِییاں سُݨن نُۄں مِلِییاں۔

پںجّاب ٹھہِر سمیں اِکّ دِن پھروری مہِینے دی شام۔ اسِیں دۄویں جِیء آپݨے نِکّے جِہے پکّے سمبھّرے-سںوّارے بَیکیارڈ وِچ بَیٹھے شام دی کۄسی کۄسی دھُپّ ماݨ رہے سی۔ گیٹ کھڑکِیا۔ گھںٹّی وی ٹݨکی۔ ساڈے پکّے سیوک پرِوار دے بچِّیاں نیں گیٹ کھۄلہِیا۔ کۄئی مِلݨ والا باہر کھڑھا سی۔ ویکھِیا تاں اِکّ بڑا ہی پُراݨا واکپھ چِہرے والا سنیہی٬ مِتّر کھڑھا سی۔ پیںٹِڈ٬ ڈَیںٹِڈ کالی داڑھی٬ چِہرے دے ہاو-بھاو جاݨے پچھاݨے۔ اِکّ ویلے اُہ میرا ادھّی سدی پُراݨا بی ٹی دا وِدِیارتھی سی۔ پُۄری پچھاݨ آ گئی٬ پر ناںء چیتے وِچ ناں آوے۔ بتھیرا ذِہن نُۄں کھرۄچِیا٬ کھںگھّالِیا۔ گُرچرن ایں٬ گُردیو ایں٬ کہاں … گلّ ناں بݨے۔ اُہ ہسّ پئے۔ ہسّدا چِہرا واکپھی ہۄر پکّی کری جاوے۔ اِکّ دم سِمْرتی وِچ لِشک پئی٬ بئی تُۄں رںگِّییاں والا تاں نہِیں۔ کی ناں سی ... چیتے وِچ پھِردَے۔ اُہۄ! ہاں پْرۄ. مہاجن والے بمبّے وِدِّئک ٹُۄر دا مۄہری گُردِیپ رںگِّییاں تاں نہِیں۔ گلوکڑی پَے گئی۔ بہِ گئے۔ گلّاں تُر پئیِیاں۔ پھِٹّے مُۄںہ میرے چیتے دا٬ بئی۔ اسِیں اِکّ دۄ واری ٹۄراںٹۄ وی مِلے ہۄئے سی۔ جتھیدار کمِکّر سِںگھّ مُکںدّپُرِیئے دے ماݨ-تاݨ وِچ برَیمپٹن وِچّ آیۄجت سماگم وِچّ۔ کمِکّر نیں آپݨے پِںڈّ والی وڈّی ہویلی پِںڈّ وِچ ہسپتال لئی دان کر دِتّی ہۄئی سی۔ اُہ سماگم اُہدے اِلاکا نِواسِییاں ولّۄں ہسپتال لئی پھںڈّ اُگراہُݨ لئی کِیتا گِیا سی۔

اِنہِیں دِنِیں گُردِیپ میری رِہائِش دے نال لگّدی کلۄنی وِچّ آپݨی ودھِییا بݨی کۄٹھی وِچ رہِ رِہَے۔ کلّ-مُکلّا۔ ساڈے واںگ ہی گرمِییاں سردِییاں٬ جائِداد دی راکھی٬ سمبھّال دے چکّر وِچّ تکرِیبن ہر سال ہی جاںدا٬ آئُںدا۔ اجّ گُردُوارے دے گْرںتھّی نُۄں پُچھّ٬ مِلݨ آ گِیا۔ نِجّی٬ سماجک مسلِیاں دے دُکھّاں٬ گِلِیاں تے یاداں دے گلۄٹے کھُلّہݨ لگّ پئے۔ پِچھّۄں اسِیں شام دی رںگِّینی وِچّ اِکّ دُۄجے دے نال کئی وار بَیٹھدے-اُٹھّدے رہے۔ پُراݨے ویلے دِییاں گلّاں کردے٬ سُیاد لَیںدے رہے۔ اِکّ دِن کہِںدّا٬ یاد ہَے تُہانُۄں 1965 دِییاں رائیپُر کھیڈاں ویکھݨ اسِیں سُدھار تۄں سائیِکلاں ’تے گئے سی۔ ساڈے نال سائیِکالۄجی والا پْرۄ. ہرچرن سِںگھّ گِلّ٬ میرا بی ٹی دا جماتی ڈیہلۄں والا شیر سِںگھّ وی سی۔ اُہ میرا سرکاری کالج٬ لُدھِیاݨے وِچّ وی جماتی سی۔ شام نُۄں کھیڈاں پِچھّۄں رات نُۄں اسِیں رںگِّییاں جا رہے۔ رںگِّییاں رائیپُر دے نال ہی لگّدَے۔ اُہدے آڑِییاں نیں رات لئی مُرگے بݨائُݨ دا جُگاڑ پھِٹّ کر لِیا۔ سببِّیں اُنہاں نُۄں مُرگے جھٹکائُݨ لئی ٹۄکی٬ ٹۄکا ناں مِلے۔ ایدھر اۄدھر ٹۄلدے پھِردے سن۔ گلّ تُہاڈے کنِّیں پئی۔ مَینُۄں یاد اےَ مَیں کِہا سی٬ لِیائۄ اۄئے ! مُںڈِّئۄ! اِہ وی کۄئی اَۄکھا کمّ اےَ۔ کِسے وڈّے سںدّ دی لۄڑ نہِیں۔ مَیں کمِیج دی باںہ ٹُںگّی تے مجھَیلی وِدھی نال مُرگے دی گِچّی پھڑنی تے مرۄڑکے دھَۄݨ بھرے رکھّ دیݨی٬ تھۄڑھی دیر دبّی رکھّݨا۔ ایداں ہی دُۄجے نال کِیتا۔ بس لئۄ ہُݨ تتّے تاء٬ کھمبھّاں سݨے اِنہاں دِییاں کۄٹِییاں لاہی جائۄ٬ ایداں ... ۔ اُہ سارے پْرۄپھَیسر دے اِس ڈھںگّ تۄں بڑے ہَیران۔ اُہنے اجّ اُس مَۄکے نُۄں مُڑ یاد کرائِیا۔ اُسے سال مارچ جِہے وِچ شیر ڈیہلۄں دی براتے وی اسِیں اِکٹھّے گئے سی۔ برات 'جرگ' ڈھُکّی سی۔ اُہ ہی جرگ جِتھّے ’ملوئی تے ملوَیݨاں‘ جِدۄ جِدی بۄلِییاں پائُںدے۔ میلے دا ناں سُݨدِیاں ہی ’چلّ چلِّیئے جرگ دے میلے ...’بۄلی بُلّاں ’تے آ جاںدی اے۔ اُہ مَۄکا وی یاد کِیتا جدۄں براتی مُںڈِّیاں دی ڈھاݨی اِکٹھّی ہی اِکّ وڈّے کمرے وِچّ مںجِّیاں ’تے سج گئی۔ پںدّراں کُ بیلی سن۔ ترِیکا چلّ پِیا۔ اِکّ پاسِئۄں گلاسی٬ بۄتل تے پاݨی تُریگا۔ گیڑے دے اںتّ ’تے بۄتل مُکّݨی چاہِیدی اےَ۔ ایداں کھُۄب شُگل بجھّا۔ رۄٹی کھاݨ جاںدِیاں دی گلھی وِچ کھِچّی گئی اِکّ پھۄٹۄ ہالی وی میرے پُراݨے کاگذاں پتّراں٬ پھۄٹۄیاں وِچ سامبھی پئی ہۄئی ہَے۔ اُہنُۄں لِیا وِکھائی۔ بھر جوانی دے دِن سن۔ سرِیر سرُۄ واںگ کھڑھدا٬ تُردا تے ہُلارے ماردا ہُںدّا۔ ہُݨ اُہ ویلے دُۄر٬ بہُت پِچھّے رہِ گئے ہن۔ ہُݨ تاں تُرنا اَۄکھَے۔ اجّ-کلّہ تاں بسّ ایتھے آپݨی بݨائی جائِداد دا چَۄکِیدارا کرن جۄگے ہی رہِ گئے آں۔ ایدھرلے کمّاں-کاراں٬ جھمیلِیاں وِچ پھسے کَینیڈِیئن بچِّیاں کۄل کِتھّے سماں اے! مارۄ-مار ای کردے پھِردے نیں ... اِکّ دُۄجے دی سار ... پُچھّݨ لئی ... کدی کدی ہی وکت مِلدَے۔

اِکّ دِن گُردِیپ نُۄں مِلݨ اُہدی کۄٹھی چلا گِیا۔ گلّاں کردِیاں سکاچ لِیا رکھّی۔ ’مَیں مچھّی مسالا لا رکھّی اےَ … جدۄں کہۄگے ... گرم کرلاںگے۔‘ کۄٹھی سۄہݨی بݨی ہۄئی سی۔ گلّاں چھِڑ پئیِیاں۔ کہِںدّا وڈّا مُںڈّا تاں پہِلاں ہی امرِیکا چلِیا گِیا سی۔ چھۄٹا سِیاسی ہۄݨ کرکے سرپںچّ بݨ گِیا۔ اَیتھے نیڑے ہی اُہدی گھروالی کِسے سکُۄل وِچّ پڑھائُںدی سی۔ گواںڈھ وِچ بݨے مںدّر دے پںڈّت نال اُچّی ڈی جے لائُݨ تۄں کھہِبڑ پِیا۔ شام ویلا۔ مِتّر مںڈّلی جُڑی ہۄئی سی۔ جٹکی متّ بھڑک پئی۔ پُلِس کیس بݨ گِیا۔ پْرۄپھَیسر ساہِب کی دسّاں! اِکّ دم آئُݨا پِیا۔ سِیاسی پہُںچّ٬ پَیسے دے ذۄر نال جھگڑا مسِیں نبیڑِیا۔ اُہدا کَینیڈِیئن پی آر کارڈ پہِلاں ہی بݨِیا ہۄئِیا سی۔ بسّ ایتھۄں بھجائُݨ دی کِیتی۔ ہُݨ اُہ تاں اۄدھر کمّاں-کاراں وِچ رُجھّ ہۄئے نیں۔ مَیں ایتھے کۄٹھی دی سامبھ-سمبھّال تے ویچݨ-وُۄچݨ دے چکّر ’چ بئیِٹھا ہاں۔ اۄدݨ دی اُڈِیک ’چ آں جِدّݨ اِہ کمّ سمیٹِیا گِیا۔ مارکِٹ بہُتے ہی مںدّے ’چ ہَے۔ گاہک کۄئی لگّدا نہِیں۔ پِںڈّ والی ذمِین چںگّے ٹِکاݨے ’تے ہَے۔ رائیپُر کۄلۄں دی لںگھّدی ریل دے نال ہی ساڈا پِںڈّ ہَے۔ اِنہاں دۄہاں پِںڈّاں وِچالے ہی کیںدر سرکار اِکّ ڈرائی پۄرٹ بݨا رہی ہَے۔ ذمِین دے مُلّ ککھّاں تۄں ہُںدّے ہۄئے٬ لکھّاں تۄں اگّے٬ ہُݨ کرۄڑاں ’چ بۄل رہے ہن۔ اُہدے نِبیڑے دا وی اِںتذار ہَے۔ کلّ-مُکلّا ... بھئیِیاݨی سپھائیِیاں ... بھاںڈا ٹِیںڈا کر جاںدی اےَ ... دال سبذی٬ رۄٹِییاں بݨا جاںدی اےَ ... باکی مَیں آپ …۔ بئی گُردِیپ پھِر تُۄں وی تاں میرے واںگ ’کۄٹھی ای لگّا ہۄئِئَں‘, مَیں وی ایسے چکّر ’چ ہاں۔ اسِیں ہۄئے ’کۄٹھی لگّے‘ ساںڈھُۄ۔ بئی بڑِییاں مُشکلاں٬ کِرساں نال اِہ آلہݨے بݨائے سی۔ ساڈے ورگا ہی اِکّ بائی آئُںدِیاں جہاذ وِچّ مِلِیا سی۔ اُہ وی ساڈے واںگ ہی ایسے بھوجل وِچ ڈُبکݨِییاں کھاںدا پْرتِیت ہۄئِیا۔

کۄٹھی وِچلی کلّی کلّی چِیذ دے بݨائُݨ پِچھّے اِکّ کہاݨی ایں۔ سانُۄں بھُلّ نہِیں سکدے اُہ کِسّے! پلاٹ کِویں لئے؟ بݨائُݨ ویلے اِکّۄ سادھن تنکھاہ ہی ہُںدّی سی۔ پْراوِیڈَیںٹ پھںڈّ٬ یاراں بیلِییاں تۄں پھڑ-پھُڑ کمّ تۄری گئے۔ لَیںٹر پِچھّۄں اگلے کمّاں لئی پَیسا چاہِیدا سی۔ مُںڈِّیاں نُۄں وںگّارِیا۔ ’اۄئے شیرۄ! ... جاݨدا آں ... تُسِیں وی پہِلے سالاں ’چ اۄدھر ... کۄئی سَۄکھے نہِیں ... پر ایدھر تُہاڈے باپُۄ دا گڈّا پھس گِیا ... اِہنُۄں کڈھّۄ ... کمّ سِرے لگّے ... دۄ ڈھائی لکھّ دا جُگاڑ چھیتی کرۄ ... ۔ اِکّ ویلے واشرُۄم دِییاں ٹائیِلاں خرِیدݨ, لوائُݨ واستے 20 کُ ہذار دی لۄڑ سی۔ نںگّل والے اِکّ سنیہی اَیکسِیئن نُۄں وںگّارِیا۔ چںڈِّیگڑھۄں مِیٹِںگّ اٹَیںڈ کرکے٬ شامِیں سِدھّا نںگّل پہُںچِّیا۔ اگلے دِن پَیسے لَے واپسی ’تے ٹائیِلاں والے نُۄں ادائِگی کِیتی۔ رُکِیا کمّ چالُۄ ہۄئِیا۔ کیراں رِشتداراں نیں 25 ہذار دیکے مُںڈّا بھیجِیا۔ اُہنُۄں اڈّے تۄں لَیݨ گِیا۔ رستے ’چ اگروال ٹِمبّر والِیاں دا ہی مسِیں سرِیا۔ باکی کمّ پھِر ہَۄلی ہَۄلی ہُںدّے-ہواںدے رہے۔ رگڑائی چلّدی ’تے ہی کالج کُیاٹراں ’چۄں ڈیرا ڈںڈّا چُکّ اکتُۄبر 1992 ’چ اِس سُپنئی آلہݨے ’چ آ بَیٹھے۔ گْرہِ پْرویش والا رسمی کارج وی اگّۄں 1993 دی پھروری-مارچ ’چ کِیتا۔ رہِںدّی سروِس ایتھۄں ہی کالج جاںدا رِہا۔ کئی کمّ وِچّ رہِںدِّیاں ہی نیپرے چڑھے۔ آپݨے اِس آلہݨے نُۄں آپݨی دْرِشٹی٬ جِیون شَیلی دِییاں ذرُۄرتاں انُسار لَیس کِیتا۔ کِچن گارڈن لئی تھاں رکھِّیا۔ پِچھلے تے اگلے پاسے دی کھُلّہی وِئُںتبںدّی کِیتی۔ مۄہرلے لائن ’چ رِیجھ نال پی اے یُۄ ’چۄں لِیا پھُلّ بُۄٹے لائے۔ چاہت سی٬ سیوا مُکتی پِچھّۄں اِس کھُلّہی٬ پْربھُۄستا سمپّنّ پھِذا وِچّ آخری وکت لںگھّیگا اتے نَۄکری دے جھمیلِیاں تۄں مُکت اِکّ انںدّ وادی ماݨاںگے۔ کالج والے دۄگلے٬ ٹِیرے٬ دمبھّی ورتارے تۄں مُکت۔ پر پرِوارک دبا تہِت پْرواس کرنا پِیا۔ ہُݨ بِجّڑے واںگ آپݨے کر کملاں نال بُݨے آلہݨے نُۄں چھڈّݨ نُۄں چِتّ نہِیں کردا۔ مُںڈِّیاں نیں تاں اِہنُۄں سُٹّ-سُٹا جاݨَے۔ اِچھّا ہَے٬ اِہنُۄں آپݨے ہتھِّیں ہی سمیٹ جاواں۔ آپݨے ہتھِّیں بݨائے ریت دے گھر نُۄں وی ڈھاہُݨا اَۄکھَے۔ گُردِیپ! وی ایسے دَۄر وِچّۄں لںگھّ رِہا۔ دِلگِیری دے وہِݨاں وِچ دۄویں رُڑ رہے ہاں۔ نِراشا بھری اوستھا! بئیِٹھا٬ بئیِٹھا اِکّ ہَۄکے بھرے ہمبھّلے نال اُٹھِّیا٬ الماری جا کھۄلہی۔ چلۄ جۄ ہۄئۄُ ویکھی جائۄُ! مر تھۄڑھا جاݨَے! دُکھّ گھٹائُݨ لئی اِہدا ہی آسرا لئیِئے! کھُشی ہۄوے جاں گمی٬ لۄک اِس نَۄں رتنی دا پلّا ای پھڑدے آئے نیں۔

اِکّ دِن اسِیں دۄویں آپݨے کَینیڈِیئن مِتّر ڈی اَیسّ پی نُۄں مِلݨ چلے گئے۔ بئیِٹھے دیش-وِدیش دے ہاݨ لابھ٬ سُکھ-سہُۄلتاں تے اَۄکڑاں دا چِینݨ-مِینݨ کردے رہے۔ مہِپھل برکھاستی ہۄئی۔ واپس آئُںدِیاں ساڈی دۄہاں دی رائے کہِ رہی سی٬ اِہ وی ’کۄٹھی لگّا اَینّ آر آئی ای اے ... اَین ساڈے واںگ ... تِکۄناں اَین سمورتی نیں!’ سۄچدے سی٬ جے اِکّ مُںڈّا ایتھے رہِںدّا ہُںدّا تاں اِس رِہائِش دی اِہ دُردشا ناں ہُںدّی۔ ناں ساڈی اِہ ہالت! آپݨے سںدھُّۄ دۄست دی گلّ سُݨائُݨۄ رہِ ناں ہۄئِیا۔ یارا سںدھُّۄ ساڈے نالۄں باہلا ای چںگَّے۔ اِکّ بیٹا ایتھے رہِںدّا۔ دُۄجا کَینیڈا۔ رِیجھاں نال بݨائے گھر نُۄں بھۄہ دے بھاڑے سُٹّݨا نہِیں پَیݨا٬ اُہنُۄں۔ اُہدا آلہݨا لاوارس نہِیں ہۄویگا۔ اِہ گھر اُہدا اۄدۄں تکّ آپݨا رہیگا٬ جدۄں تکّ اُہ اِس دُنِییاں تۄں رُخست نہِیں ہُںدّا۔ کھُشکِسمت اے اُہ! ساڈے تۄں اَین اۄلٹ! اسِیں جدۄں پںجّ چھے مہِینے رہِکے جاݨ لگّدے ہاں تاں اِس گھر دا پُۄرا مہَۄل ہی اُداسِیا٬ اُداسِیا ہۄ جاںدَے۔ بھارے من نال گھر دے سمان دِییاں مُشکاں بنّہدے ہاں٬ دوائیِیاں پائُںدے ہاں۔ کِتے گھٹّے-مِٹّی تے سِئُںک نال خراب ناں ہۄ جاݨ۔ پر دُۄجے پاسے سِئُںک وی اِںتذار وِچ ہُںدّی ہَے٬ ’نِکلۄ سہی٬ ویکھۄ پھِر ساڈے ہتھّ٬ دوائیِیاں نُۄں اسِیں کی سمجھدِییاں ہاں!’ رِیجھاں اتے شَۄںکاں نال بݨائیِیاں چِیذاں دِییاں ہر سال آپݨے ہتھِّیں مُشکاں بنّہدے ہاں۔ پھِر آپ ہی آ کھۄلہدے ہاں۔ پر اۄدۄں تکّ سِئُںک نیں وی کاپھی کھیہ-کھرابی کر دِتّی ہُںدّی ہَے۔ رۄݨ آئُںدَے۔ ہَے ناں اِکّ تڑپاوِیں وِڈمبّنا٬ تراسدی! کۄٹھی دی دیکھ-بھال لئی رہِںدّا سارا پرِوار دِلگِیر ہۄ جاںدَے۔ سبھ دِییاں اکھّاں وِچ ہںجھُّۄ چھلکݨ لگّ پَیںدے ہن۔ اِس گھر نُۄں٬ اُنہاں وِچارِیاں نُۄں اِکّ ناں اِکّ دِن چھڈّݨا پئیگا۔ اِہ ہۄݨی اُنہاں دے من وِچ آئُںدی ہۄویگی۔ ساڈے اِس گْرہِ نال وسل دے سمیں ’تے گھٹدی دا پہِرا! لۄڑوںدّ پرِوار آپݨے انِشچت بھوِکھّ تۄں ذرُۄر بھَیء کھاںدا ہۄویگا ... پتا نہِیں پِچھّۄں کِدّاں دا آسرا مِلے!

سببِّیں میرا اِکّ ہۄر وِدِیارتھی اُسے ایرِیئے دے پارک وِچ سَیر کردے نُۄں مِل پِیا۔ اُہ میرا 1978-79 سَیشن دا وِدِیارتھی سی٬ بلبِیر سِںگھّ چَۄکِیمان۔ ستِکار نال مِلِیا۔ کُجھ کاہلی وِچ سی۔ کِسے پْرِیکھِیا سَیںٹر وِچ سُپرڈَیںٹی کرن جا رِہا سی۔ پر کاہلی وِچ ہی آپݨی دُبِدھا بھری کہاݨی دسّ گِیا۔ اُہدی ساتھݨ وی لَیکچرار لگّی ہۄئی ہَے۔ بچّے دۄویں وِیاہے ہۄئے نیں۔ چھۄٹا جِہا پرِوار٬ چںگّا سَیٹّ۔ لڑکی امرِیکا چلی گئی ہَے۔ پِںڈّ اُہدی 12 کِلّے ذمِین وی ہَے۔ ٹھیکا اگلے گھر آ کے دے جاںدے ہن۔ دۄ کاراں ہن تے کۄٹھی ودھِییا بݨی ہۄئی ہَے۔ مُںڈّے نیں اَیمّ.ٹَیکّ. تے اَیمّ.بی.اے. کِیتی ہۄئی اےَ۔ نُۄںہ وی چںگّی پڑھی-لِکھی اے۔ دۄویں لُدھِیاݨے وِچ ہی چںگّے رُذگاراں ’تے لگّے ہۄئے ہن۔ مُںڈّا پہِلاں ہی پڑھائی ادھار ’تے کَینیڈِیئن پی آر کارڈ ہۄلڈر ہَے۔ ہُݨ اُہ نَۄجوان جۄڑی دُچِتّی وِچ ہَے۔ ایتھے سَیٹّ ہۄئِیا جائے پکّے تَۄر ’تے جاں کَینیڈا۔ کی اُنہاں نُۄں باہر جاݨا چاہِیدَے جاں ایتھے ہی پکّے تَۄر تے ستھاپت ہۄݨ? اُنہاں دۄہاں جِییاں دی سروِس ہالی پںجّ چھے سال رہِںدّی ہَے۔ اِکّ دیر شام اُہدا پُتّ-نُۄںہ مَینُۄں گھرے ہی آ مِلے۔ پتا لگّا کِہ اُہ باہر ہی سَیٹل ہۄݨا چاہُںدّے ہن۔ کُجھ دِن بائد بلبِیر پھِر مَینُۄں اُتھّے ہی سَیر کردے نُۄں آ مِلِیا۔ پہِلاں واںگ ہی کاہلی وِچ سی۔ شام نُۄں دیری نال گھر آئُںدَے۔ پُچھِّیا کی سلاہ دیںدے ہۄ۔ ’اُہ بھائی دۄویں مَینُۄں گھرے مِلݨ آ گئے سی۔ چاہ پِیںدِیاں واہوا دیر گلّاں کردے رہے۔ تیرے بچّے بڑے سۄہݨے سُنکھّے٬ سُلگھّ تے سمجھدار نیں۔ اُنہاں نُۄں آپ ہی پھَیسلا لَیݨ دے۔ چںگّے پڑھے لِکھے نیں۔‘

’ٹھِیک ...۔‘ کہِ اُہ پھِر چھۄہلے پَیرِیں بھجّ گِیا۔ سَیر مُکا گھر آئُںدِیاں میرے چِتّ وِچّ اُس پرِوار دی ورتمان ستھِتی ذِہن وِچ گیڑے دے رہی سی۔ ساپھ دِس رِہا سی کِہ اِہ میرا اذِیذ وی ساڈے والی دِشا ولّ ودھ رِہَے جِس ’چۄں اجّ اسِیں لںگھّ رہے آں۔ دۄ بیڑِییاں ’چ پَیر رکھّے نہِیں جا سکدے۔ جے اگاںہ نُۄں پَیر پُٹّݨَے تاں پِچھلا پَیر دھرتی تۄں چُکّݨا ہی پَیݨا۔

دِلّی تۄں آئی لفتھاںسا پھلائیِٹ پھرَیںکپھرٹ ایئرپۄرٹ ’تے مُکھّ تَۄر تے تِنّ ٹِکاݨِیاں ولّ جاݨ والے ہُںدّے ہن۔ ٹۄراںٹۄ٬ وَینکُۄور اتے کَیلیپھۄرنِییا٬ آدِ۔ اِنہاں تِنّاں مںذّلاں والِییاں پںجّابی سوارِییاں وِچّ بہُتے میرے ہمئُمرے بذُرگ ہی سن۔ مارچ/اپرَیل مہِینے واپسی والِیاں دے ہُںدّے ہن۔ سہِج متے گلّاں چلّ رہِییاں سن۔ بہُتِیاں دِییاں سمسِّیاواں سماناںتر سن۔ رتا ہٹواں بئیِٹھے اِکّ بائی نیں کچھّ ’چۄں مُںگّلی کڈھّ ماری٬ جۄ اِکّ ہُۄک بھرے ہنۄرے والا تُکاںت سی:

سَۄکھا کدے نہِیں بݨدا گھر جاں آلہݨا٬

تِیلا تِیلا جۄڑکے بݨائُݨا پَیںدا ہَے۔

اُٹھّکے نیڑے آ گِیا۔ وِیرنۄ! تُہاڈِییاں گلّاں سُݨ رِہا سی۔ مہِسُۄس ہُںدَّے٬ دُکھّ سُکھّ ساںجھے کردِیاں٬ پِچھّے دا مِٹّی مۄہ٬ ہتھِّیں بݨائے آلہݨے٬ پِںڈِّیاں ’تے ہںڈھّائے ویلے یاد کردِیاں٬ من ہَۄلے ہۄ جاںدے ہن۔ ساڈے وِدیشی بچِّیاں دِییاں الّۄکارِییاں کئی نیں۔ اِکّ سُݨۄ۔ کیراں میرے پۄتے نُۄں کِسے بِیبی نیں پُچھِّیا٬ تُہاڈا پِچھلا پِںڈّ کِہڑَے۔ کہِںدّا٬ ’لُدھِیاݨا۔‘ دسّۄ بائی٬ اِہ جے ہال ساڈی اگلی پُشت دا۔ اُنہاں نُۄں پِںڈّ تے شہِر دے پھرک دا ہی نہِیں پتا۔ بسّ پِیذا٬ برگراں٬ ہاٹ ڈاگاں٬ کۄکاں بارے ہی گِٹ-مِٹ کر سکدے نیں۔ اگلِییاں پُٹھّی ٹۄپی پِیڑھِییاں دے مناں ’چ پِچھۄکڑ نال بِگانگی ہَے۔ ایدھرلے پرِوار مُڑ مُڑ رٹی جاںدے نیں٬ ’اُہناں نُۄں ویچۄ پرہے ... پھاہ وڈھّۄ ... کُجھ نئیِں ہتھّ لگّݨا ... اۄتھۄں ... بیکنُۄنی دا راج اے ... گَیںگ کھرُۄد مچا رہے ہن ...’ شاہ مُہمّدا پھِرن سردار لُکدے٬ بھِیڑ کھرُۄدِییاں دی چڑھی پھِردی ... سردار٬ تھاݨیدار٬ نِیاںدار لُکدے پھِردے نیں ... دھکّے نال جائِداداں ... ہتھِیائیِیاں جا رہِییاں نیں ... اِہ جے ورتارا ... اِہ ہی سانُۄں٬ کںڈھّے اُتلے رُکھّڑِیاں نُۄں ڈُۄںگھے وہِݨاں ’چ گۄتے دے رِہا۔ بہُتے اۄداسی رۄگ پِیڑت لگّے۔ سبھ دا اِہۄ توا ’ہِذ ماسٹرذ وائِس‘ واںگ چلّی جاںدی اے۔

اِکّ ہۄر بۄلِیا٬ گھراں٬ ذمِیناں دی مارکِٹ مںدّے ’چ اےَ ... گاہک کۄئی نِیں … ہماں تُماں سبھ ای ویچکار ہاں … ڈِیلر بَیٹھے مکھِّییاں مار رہے نیں …۔‘ چلّدی گلّ نُۄں وِچّۄں ہی کٹّدا اِکّ ہۄر دُکھِیارا بۄلِیا٬ “کارپۄریشن دپھتراں ’چ شرہے آم پَیسا چلّ رِہَے … سدھارن کمّاں لئی … ’سلاہ‘ مِلدی ہَے کُجھ دے دِواکے نبیڑ باپُۄ … کِتھّے دھکّے کھاںدا پھِریںگا اِس اُمرے ... ہیٹھاں تۄں اُپّر تکّ ہِسّے پتِّییاں نیں … سبھ دا وڈّا پِئۄ جے پَیسا … پںجّ مہِینے تۄبا تۄبا کردِیاں ... کۄٹھی دا چَۄکِیدارا کرکے آئِیا ہاں ... کدی سۄچِیا نہِیں سی ... اِہ دِن وی ویکھݨے پَیݨگے!” بذُرگاں دے تجربِیاں وِچّۄں اُپجی کہاوت 'ذمِین بںجّر٬ پُتّ کںجّر٬ کچِہرِییاں ’چ مُنشی٬ مُنِیم٬ لمبّڑ٬ تھاݨیدار ماڑے ہی٬ ماڑے سِدھّ ہُںدّے نیں۔’دِن وِچ کئی وار سۄچ وِچّ اِہ شبد گُۄںجدے۔

بۄرڈِںگّ لئی لائیِن لگّ گئی تے جہاذ اُڈّ پئے۔ آکاش وِچ اُڈدا اِس ورتارے بارے سۄچدا آئِیا۔ اسِیں ایداں یۄجنا بݨائی گئے٬ جِویں اسِیں بُڈھّے ہی نہِیں ہۄݨا۔ دلائی لاما دی گلّ یاد آئی۔ اُہنُۄں پُچھِّیا گِیا منُکھّتا دی کِہڑی گلّ اُہنُۄں سبھ تۄں ذِیادا ہَیران کردی ہَے۔ اُہنے کِہا٬ “’آدمی‘, کِئُںکِہ اُہ پَیسا بݨائُݨ لئی آپݨی سِہت نُۄں کُربان کر دِںدّا ہَے اتے پھِر آپݨی سِہت بہالی لئی آپݨا پَیسا کُربان کر دِںدّا ہَے۔ اُہ اِس ترہاں جِئُںدا ہَے جِویں اُس مرنا ہی نہِیں اتے پھِر اُہ بِناں چںگّی ترہاں جِئۄُݨ دے مر جاںدا ہَے۔” گلّ تاں چالی سیری اےَ۔ اسِیں گھر٬ جائِداداں بݨائُںدے کُتّے چال بھجّے پھِرے٬ ہُݨ وڈیری اُمرے٬ اُنہاں نُۄں بِلّے لائُݨ لئی اۄسے دَۄر وِچّۄں گُذر رہے ہاں۔

پتنی نیں کُۄہݨی ماری٬ ’سمبھّلۄ جی کھاݨے والی ٹرالی آ گئی جے۔‘ کھِجھ بھرے شبد ذبانۄں نِکلے٬ ’اینہاں نیں کِہڑا دُکھّ بھُلائُݨا کۄئی چجّ ہال دا چاہ٬ دارُۄ پاݨی دیݨَے۔ کمپّنِییاں آپݨے مُناپھے ودھائُݨ دے چکّراں ’چ نیں۔ ٹِکٹاں مہِںگِّییاں٬ سہُۄلتاں ماڑِییاں۔ پَیسے بٹۄری جا رہِییاں نیں٬ پر رۄٹی٬ چاہ پاݨی ’چ مائی واںگ سادھ دی لسّی ’چ پاݨی دے بگَۄڑ چُکّی جا رہِییاں نیں۔ آہ متھّے مار گئیِیاں نیں ساڈے ہںجھُّۄیاں دے نِیر تے کاگذاں ’چ لپیٹِیا نِکّ-سُکّ دا تۄسا! اکِّیا سادھ تاں اگلے در جا کھلۄتا۔ اسِیں کِتھّے جائیِئے۔ کمپّنِییاں ’چ کۄئی ربّ پِیارا رہِم دِل نہِیں۔ سبھ مِلکے کِیمتاں ودھائُںدِییاں نیں۔ کِتھّے جائۄگے٬ بھجّ نئیِں سکدے۔ آئُݨ جاݨ واستے ہالی پتا نہِیں کِنّی وار اِنہاں دے ٹیٹے چڑھنا! لگّدَے! مُکتی کۄٹھی تۄں چھُٹکارے نال ہۄئۄُ! کۄٹھی دے اِںتکال ہۄݨ تکّ اںتّکال نیڑے ہۄویگا۔ کی پتَے٬ کِتے پہِلاں ہی ناں رُۄہ اُڈاری مار جائے!