سںسّار وِچّ منُکھّ ہی اجِہا جِیو ہَے٬ جِس کۄل باݨی دی شکتی ہَے۔ اِس باݨی دی شکتی نال سماج ہۄںد وِچّ آئِیا۔ گُرُۄ نانک ساہِب دا ہُکم ہَے کِہ پْرماتما ولّۄں بکھشی اِس دات دا سدئُپیۄگ کرۄ۔ مِٹھّا بۄلݨا ہی باݨی دی سبھ تۄں ودھِییا ورتۄں ہَے۔ گُرُۄ جی دا پھرمان ہَے:

مِٹھتُ نِیوِیں نانکا گُݨ چںگِّیائیِیا تتُ۔۔ (470)

پھِکّا بۄلِیاں کیول دُۄجِیاں دا من ہی دُکھی نہِیں ہُںدّا سگۄں آپݨا تن تے من دۄویں پھِکّے ہۄ جاںدے ہن۔

نانک پھِکَے بۄلِئَے تنُ منُ پھِکا ہۄئ۔۔ (473)

پْرماتما تاں سارے جِیواں وِچّ وسدا ہَے٬ جدۄں اسِیں کِسے نال پھِکا جاں گُسّے نال بۄلدے ہاں تاں سمجھۄ اسِیں پْرماتما نال پھِکا بۄلدے ہاں۔ گُرُۄ جی تاڑنا کردے ہن کِہ جِہڑے بۄلاں نال اِذّت مِلدی ہَے اُہی بۄل بۄلݨے چاہِیدے ہ

جِتُ بۄلِئَے پتِ پائیِئَے سۄ بۄلِیا پرواݨُ۔۔

پھِکا بۄلِ وِگُچݨا سُݨ مُۄرکھ من اجاݨ (15)

مِٹھّا بۄلِیاں من اُجّلا تے تن تںدّرُست رہِںدّا ہَے۔ مِٹھّا بۄلݨ نال رِشتے جُڑدے ہن جدۄں کِہ بھَیڑے بۄل دۄستِییاں نُۄں تۄڑدے ہن۔

گںڈھُّ پرِیتی مِٹھے بۄل۔۔ (143)

ٹُٹِ پرِیتِ گئی بُر بۄلِ۔۔ (933)

گُرُۄ جی سںسّار دے پہِلے پَیگمبّر ہۄئے ہن جِنہاں نیں آکھِیا پْرماتما اِکّ شکتی دا نام ہَے٬ جِسدا کۄئی رُۄپ رںگّ تے آکار نہِیں تے جۄ سدِیوی ہَے اتے اُہ ہریک جِیو اںدّر آتما دے رُۄپ وِچّ وسدا ہَے۔

گُرُۄ جی انُسار سارِییاں پریشانِییاں دا ادھار کُۄڑ ہَے۔ جیکر رِشتِیاں٬ کارۄبار اتے وِہار دا ادھار کُۄڑ ہَے تاں سفلتا کدے پْراپت نہِیں ہُںدّی کِئُںکِہ جھُۄٹھ نیں اِکّ دِن ساہمݨے آ ہی جاݨا ہَے۔ کُۄڑ ادھارِت اچار بھَیڑا ہُںدّا ہَے۔ جدۄں منُکھّ جھُۄٹھ بۄلدا ہَے تاں اُہ باݨی دی دُرورتۄں کردا ہَے۔

سچہُ اۄرَے سبھ کۄ اُپرِ سچُ آچارُ۔۔ (62)

سچّ دا راہ ربّی راہ ہُںدّا ہَے۔ جِنہاں دے پلّے سچّ ہُںدّا ہَے٬ اُنہاں دے اںگّ سںگّ پْرماتما رہِںدّا ہَے۔ سچّ٬ سںتّۄکھ تِیاگ کھۄٹے کرم کرن والے کدے وی سُکھی نہِیں رہِ سکدے۔

اُہ کُجھ ہی کھاݨا چاہِیدا ہَے٬ جِس نال سرِیر تںدّرُست رہے اتے وِکاراں تۄں رہِت۔ اِویں ہی اُہۄ کُجھ بۄلݨا نہِیں چاہِیدا ہَے٬ جِس نال دُۄجِیاں نُۄں دُکھّ لگّے جاں جھگڑا ودھے۔

جِتّ بۄلِئَے پتِ پائیِئَے سۄ بۄلِیا پرواݨُ۔۔

پھِکا بۄلِ وِگُچݨا سُݨِ مُۄرکھ من اجاݨ۔۔ (15)

گُرُۄ ساہِب آکھدے ہن کِہ گلّبات دے سلِیکے وِچّ سفلتا لئی چںگّے سرۄتے ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔ جیکر من نُۄں اِکاگر کرکے٬ بِرتی نُۄں جۄڑ سُݨن دی جاچ نہِیں آئُںدی تاں چںگّا اِنسان بݨنا اَۄکھا ہۄ جاںدا ہَے۔ گُرُۄ جی نیں جپُجی ساہِب دی پوِتّر باݨی وِچّ چار پَۄڑِییاں کیول سُݨن دی مہِما نُۄں بِیان کردِییاں اُچارِییاں ہن۔ اُنہاں دا ہُکم ہَے:

سُݨِیا دُۄکھ پاپ دا ناسُ۔

سُݨن نال ہی ستُ سںتّۄکھُ گِیان دی پْراپتی ہُںدّی ہَے۔

سُݨِیا ہَے ستُ سںتّۄکھُۄ گِیانُ

سُݨِیا ہَے اٹھ سٹھِ کا اِسنانُ۔۔

سُݨن نال جِتھّے سچّ دا پتا لگدا ہَے٬ اُتھّے گِیان وِچّ وی وادھا ہُںدّا ہَے۔ سُݨن لئی دھِیرج دی لۄڑ پَیںدی ہَے٬ اِکاگرتا چاہِیدی ہَے٬ اِںجھ سںتّۄکھ دی پْراپتی ہُںدّی ہَے۔ دھِیان تۄں بِناں منُکھّ سُݨ نہِیں سکدا٬ اِس لئی من نُۄں اِکاگر کرنا پَیںدا ہَے۔ جدۄں من نُۄں کابُۄ کرن دی جاچ آ گئی تاں گُرُۄ ساہِب آکھدے ہن کِہ “من جِیتَے جگ جِیت۔”

دھرم دے مارگ ’تے پہِلا کدم سُݨنا ہَے۔ جِس نُۄں سُݨن دی جاچ آ گئی تاں اُہ سںسّار نُۄں جِتّ لَیںدا ہَے۔ سُݨن دی مہتّتا نُۄں مُکھّ رکھّدِیاں ہۄئِیاں ہی شائِد کُدرت نیں دۄ کنّ بخشے ہن جدۄں کِہ ذُبان اِکّۄ ہی ہَے کِئُںکِہ بۄلݨ نالۄں سُݨنا ودھیرے کٹھِن ہَے۔ دُنِیاوی کارجاں سمیں وی جیکر اسِیں آپس وِچّ اِکّ دُۄجے دی گلّ دھِیان نال سُݨدے ہاں تاں آپسی پِیار وِچّ وادھا ہُںدّا ہَے اتے رِشتِیاں دی پکڑ مذبُۄت ہۄ جاںدی ہَے۔ گلّ سُݨدے سمیں ٹۄک ٹُکائی تۄں گُریذ کرنا چاہِیدا ہَے اتے کدے وی گُسّے وِچّ نہِیں آئُݨا چاہِیدا۔ گھر وِچّ جیکر ماپے بچِّیاں دی گلّ دھِیان نال نہِیں سُݨدے اتے پِیار نال گلّبات نہِیں کردے تاں اُنہاں وِچّ بیچَینی پھَیلدی ہَے۔ پتی پتنی دے آپسی سمبّںدھّ وی اِسے اُتّے نِربھر کردے ہن۔ من چںچّل ہَے٬ اِہ بہُت چھیتی بھٹک جاںدا ہَے۔ چںگّے سرۄتے بݨن لئی سوَیکابُۄ٬ سوَیبھرۄسا اتے لگن دی لۄڑ پَیںدی ہَے۔ دھِیان نال سُݨِیا گلتپھہِمِییاں دُۄر ہۄ جاݨگِییاں٬ کارج-کُشلتا ودھیگی٬ کمّ کرن وِچّ انںدّ آویگا اتے آپسی پِیار وِچّ وی وادھا ہۄویگا۔ گُرُۄ جی دا اُپدیش ہمیشا یاد رکھِّیئے:

جب لگُ دُنِییا رہِیئَے نانک کِچھُ سُݨِیئَے کِچھ کہِیئَے۔۔ (661)

* * * * *