بھارت سںسّار دا سبھ تۄں ودھّ آبادی والا دیش بݨ گِیا ہَے۔ ہُݨ اِسدی وسۄں 140 کرۄڑ نُۄں پار کر گئی ہَے۔ جدۄں دیش آذاد ہۄئِیا٬ اُدۄں آبادی کیول 33 کرۄڑ سی۔ تیذی نال ہۄئے آبادی دے اِس وادھے دِییاں تِنّ مُڈھلِییاں لۄڑاں رۄٹی٬ کپّڑا اتے مکان دی پُۄرتی لئی دیش دے کُدرتی وسِیلِیاں دی وی تیذی نال ورتۄں کِیتی جا رہی ہَے۔ لۄکاں لئی مکان بݨائُݨ واستے لکھّاں پِںڈّ اُجاڑنے پئے ہن۔ اِںجھ واہی ہیٹھ دھرتی گھٹ رہی ہَے جدۄں کِہ بھۄجن دِییاں لۄڑاں ودھ رہِییاں ہن۔ جدۄں وسۄں کیول 33 کرۄڑ سی٬ اُدۄں لۄک پاݨی دی سںکّۄچوِیں ورتۄں کردے سن کِئُںکِہ پاݨی بِناں دھرتی اُتّے جِیون سمبھّو نہِیں ہَے۔ ہُݨ جدۄں ابادی اِنی ودھ گئی ہَے تاں پاݨی دِییاں لۄڑاں وی اُسے انُپات وِچّ ودھِییاں ہن۔ اِسدے نال ہی لۄکاں وِچّ پاݨی دی سںکّۄچوِیں ورتۄں کرن اتے پاݨی نُۄں دیوتا سمجھ ستِکار کھتم ہۄ گِیا ہَے۔ لۄک پاݨی دی کھُلّہ کے ورتۄں کردے ہن۔ سارے لۄکاں دِییاں مُڈھلِییاں لۄڑاں دی پُۄرتی لئی وی پاݨی دی اہِم بھُۄمِکا ہَے۔ پاݨی بِناں فسلاں٬ پشُۄ پںچھّی٬ رُکھّ٬ بُۄٹے کۄئی وی جِیوت نہِیں رہِ سکدا۔ اِںجھ دیش وِچّ پاݨی دی ورتۄں وِچّ تیذی نال وادھا ہۄئِیا ہَے۔ اسِیں آپݨے درِیاواں اتے دھرتی ہیٹھلے پاݨی دی بڑی بیدردی نال ورتۄں کر رہے ہاں۔ اِس نال دھرتی ہیٹھلا پاݨی مُکّݨ دے نیڑے ہَے اتے درِیا سُکّݨ والے ہن۔ مِیںہ دے پاݨی دی سمبھّال اتے دھرتی ہیٹھ اِسدی بھرپائی ول کِسے نیں وی دھِیان نہِیں دِتّا۔ سارِییاں گلِییاں٬ سڑکاں پکِّییاں ہۄ گئیِیاں ہن۔ چھپّڑ اتے تلاب پُۄر دِتّے گئے ہن۔ درِیا٬ ندِییاں اتے نالِیاں دے وہِݨ مۄڑ دِتّے گئے ہن۔ اِںجھ دھرتی ہیٹھ بہُت گھٹّ پاݨی جا رِہا ہَے۔

پںجّاب٬ جِسدا نام ہی پاݨِییاں دی ہۄںد کرکے پِیا سی٬ اُس دا وی دھرتی ہیٹھلا پاݨی مُکّݨ کِنارے ہَے کِئُںکِہ گھراں اتے کھیتاں دِییاں پاݨی دِییاں لۄڑاں وی دھرتی ہیٹھلے پاݨی نال ہی پُۄرِییاں کِیتِییاں جا رہِییاں ہن۔ نہِری پاݨی نال تاں سِںچّائی مساں اِکّ تِہائی ہِسّے دی ہی ہُںدّی ہَے۔ کُجھ دِن پہِلاں مَینُۄں پھرَیڈّ پِییارس دی کِتاب ’جدۄں درِیا سُکّدے ہن‘ پڑھن دا مَۄکا مِلِیا ہَے۔ لیکھک نیں بھارت وِچّ ہی نہِیں٬ سگۄں سارے سںسّار وِچّ مُکّ رہے پاݨی دی بہُت سُچجّے ڈھںگّ نال چِتاونی دِتّی ہَے۔ اِس پُستک دا پی اے یُۄ دے اِکّ پُراݨے وِدِیارتھی اتے ہُݨ امرِیکا دی کَیلۄپھۄرنِییاں یُۄنِیورسِٹی وِچّ پْرۄپھَیسر گُررِیت براڑ نیں پںجّابی وِچّ انُواد کرکے آپݨے کھرچے اُتّے چھپائی کروائی ہَے۔ گُررِیت آپݨی مِٹّی دا مۄہ نہِیں بھُلِّیا۔ اُہ پُستک دے ارمبھّ وِچّ لِکھدا ہَے٬ “ساڈی تہِذِیب اُسارن والے پںجّاب دے سارے درِیاواں نُۄں سمرپِت٬ جِہڑے سِرپھ ساڈی سرذمِین اُتّے ہی نہِیں سگۄں میرے جِہے ہر پںجّابی دے اںدّر وی وگدے نیں۔ دُیا گۄ ہاں کِہ اُنہاں نُۄں اَیسی کِسے کِتاب دا ہِسّا ناں بݨنا پوے۔”

پُستک وِچّ پھرَیڈّ نیں سارے سںسّار وِچّ سُکّ گئے اتے سُکّ رہے درِیاواں دا ویروا دِتّا ہَے اتے درِیاواں نُۄں جِیئُںدِیاں رکھّݨ لئی اپِیل وی کِیتی ہَے۔ پںجّاب وِچّ مُکّ رہے پاݨی لئی اسِیں جھۄنے نُۄں ذِمّیوار ٹھہِرائُںدے ہاں پر اِہ بھُلّ جاںدے ہاں کِہ ساری وسۄں دا ڈھِڈّ بھرن لئی بھۄجن تاں پَیدا کرنا ہی پویگا۔ پاݨی تاں اُنہاں فسلاں نُۄں وی چاہِیدا ہَے جِہڑِییاں جھۄنے دی تھاں بِیجِییاں جاݨگِییاں۔ لیکھک نیں گُجرات دے دُدھّ اُتپادکاں دا اِکّ ویروا دِتّا ہَے جِہڑا تُہاڈے نال ساںجھا کر رِہا ہاں۔

جِیت بھائی چَۄدھری بھارت دے گُجرات سُۄبے دے کُشکل ناں دے اِکّ پِںڈّ وِچّ کھیتی کردا ہَے۔ اُہ روائِتی پکھّ تۄں اِکّ آدرش کِسان ہَے تے واتورݨ پکھّی سۄچ والا وی ہَے۔ اُس کۄل سِرپھ 5 کِلّے ذمِین ہَے۔ اُیس کۄل اِکّ چھۄٹا پمپّ سی جِہڑا اِکّ گھںٹّے وِچّ 12 ہذار لِٹر پاݨی کڈھّدا سی۔ اِس نال اُہ سال وِچّ 24 وار کھیتاں نُۄں پاݨی دِںدّا سی۔ اِکّ وار پاݨی دیݨ لئی 64 گھںٹّے لگدے سن۔ اُس دِییاں گائیِیاں دی دُدھّ دی کُلّ پَیداوار 25 کُ لِٹر پْرتی دِن سی۔ اِس ترہاں اُس نُۄں اِکّ سال وِچّ 9100 لِٹر دُدھّ پَیدا کرن لئی اِکّ کرۄڑ چھِیاسی لکھّ لِٹر پاݨی چارے نُۄں لائُݨا پَیںدا سی۔ اِکّ لِٹر دُدھّ مگر دۄ ہذار لِٹر پاݨی۔ اِس بارے اُس دسِّیا٬ “ہاں مَینُۄں ڈر ہَے کِہ پاݨی کھتم ہۄ جاویگا٬ پر مَیں کی کر سکدا ہاں۔ جیکر مَیں ناں پاݨی کھِچِّیا تاں میرے گُیاںڈھی کھِچّ لَیݨگے۔”

اِکّ انُمان انُسار بھارت وِچّ سِںچّائی لئی سالانا 20 کرۄڑ ایکڑ پھُٹّ پاݨی دھرتی ہیٹھۄں کھِچِّیا جاںدا ہَے جدۄں کِہ مِیںہ اِس نالۄں مساں ادھّی ماترا وِچّ ہی پَیںدے ہن۔ پںجّاب وِچّ کدے کھُۄہاں وِچّ پاݨی چرس نال کڈھِّیا جاںدا سی۔ اِہ چمڑے دا وڈّا بۄکا ہُںدّا سی۔ اِس نُۄں کھُۄہ وِچّ سُٹِّیا جاںدا سی جدۄں اِہ پاݨی نال بھر جاںدا سی تاں بلداں دی جۄڑی اِس نُۄں باہر کھِچّدی سی۔ اِس نال بہُت گھٹّ دھرتی دی سِںچّائی ہُںدّی سی۔ مُڑ بلداں نال چلّݨ والے ہلٹ آ گئے۔ کھُۄہاں وِچّۄں کۄئی 30-40 پھُٹّ ڈُۄںگھائی تۄں ٹِںڈّاں راہِیں پاݨی کھِچِّیا جاںدا سی۔ پر ہُݨ ٹِئۄُبوَیل بۄر ہریک سال ڈُۄںگھے کرنے پَے رہے ہن۔ مۄٹراں وی وڈِّییاں لگّ رہِییاں ہن٬ اِںجھ بِجلی دی کھپت وِچّ وی وادھا ہۄئِیا ہَے۔

جیکر کِساناں نال بِجلی دا مہِینیوار کۄٹا مِتھِّیا جاوے تاں اِس نال دھرتی ہیٹھلے پاݨی دی کُجھ بچّت ہۄ سکدی ہَے۔ ہیٹھلی پدھّر تۄں جِہڑا پاݨی کڈھِّیا جا رِہا ہَے اُس دی کدے وی بھرپائی نہِیں ہۄ سکیگی۔ دھرتی ہیٹھ پاݨی جاݨ والے اسِیں لگبھگ سارے سۄمے بںدّ کر دِتّے ہن۔ درِیاواں٬ بیئیِیاں دے پاݨی نُۄں بنّہ لا کے رۄک لِیا ہَے۔ سارے چھپّڑ پُۄر دِتّے ہن۔ گلِییاں٬ سڑکاں اتے ہۄر کھالی تھاں پکّے کر لئے ہن۔ مِیںہ دے پاݨی نُۄں ہیٹھ بھیجݨ دا کۄئی اُپرالا نہِیں کِیتا ہَے۔ کِسے سِیاݨے آگُۄ نیں ہریک کھیت تائیِں نہِری پاݨی پہُںچّائُݨ دا پْربںدھّ کِیتا سی۔ اِنہاں دی سرکار نیں کدے سپھائی نہِیں کروائی٬ کُجھ نہِراں پکِّییاں کر دِتِّییاں ہن٬ مِیںہ دا پاݨی اِنہاں وِچّ بھرن دا کدے پْربںدھّ نہِیں کِیتا۔ لُدھِیاݨے تۄں پھِلَۄر نُۄں جائیِئے تاں ستلُج درِیا وِچّ مساں اِکّ وڈّے ٹِئۄُبوَیل جِنّا پاݨی وگدا ہَے۔ ساری وسۄں دا ڈھِڈّ بھرن لئی کُدرت ولّۄں سانُۄں بخشے اتے ساڈے ولّۄں ورتے کُل پاݨی دا ادھِّئۄں ودھّ کھیتِیباڑی لئی ورتِیا جاںدا ہَے۔ پںجّاب وِچّ سِیوریج دے پاݨی دی سُدھائی کرکے اِس نُۄں سِںچّائی لئی ورتݨ دا یتن نہِیں کِیتا گِیا سگۄں اِس نُۄں جاں تاں دھرتی ہیٹھ بھیجِیا جا رِہا ہَے جاں درِیاواں وِچّ سُٹِّیا جا رِہا ہَے۔ اِںجھ ساڈے درِیاواں دا پاݨی بُری ترہاں پْردُۄشِت ہۄ گِیا ہَے۔ مالوے دے کُجھ اِلاکے وِچّ اِسے پاݨی نُۄں پِیݨ لئی مجبُۄر ہۄݨا پَیںدا ہَے جِس کارن اِہ اِلاکا کَیںسر پٹّی بݨ گِیا ہَے۔ بھوِکھّ وِچّ پاݨی سبھ تۄں وڈّی سمسِّیا ہۄویگی اِس کرکے سانُۄں آپݨے درِیاواں دی سمبھّال ول وِشیش دھِیان دیݨ دی لۄڑ ہَے۔

اِس وِچّ کۄئی شکّ نہِیں کِہ دھرتی اُتّے وڈّی ماترا وِچّ پاݨی ہَے۔ اِکّ اںدّاذے انُسار دھرتی اُپّر 1100 کھرب ایکڑ پھُٹّ پاݨی ہَے٬ پر اِسدا 97% تۄں ودھیرے ہِسّا سمُںدّری پاݨی ہَے جِہڑا اسِیں پی نہِیں سکدے۔ ایشِییا اںدّر دُنِییاں دی دۄ تِہائی آبادی وسدی ہَے پر کُل وگدے پاݨی دا سِرپھ تِیجا ہِسّا ہی اِتھّے ہَے۔ اِہدے وِچّۄں کۄئی 80% پاݨی کیول مَۄنسُۄن رُتّ ویلے ہی وگدا ہَے۔ ہری کْراںتی نیں انّ بھںڈّار تاں بھر دِتّے پر پاݨی دے سۄمے کھالی کر دِتّے۔ آبادی دا ڈھِڈّ تاں بھر دِتّا پر پہِلاں نالۄں کۄئی تِنّ گُݨا ودھیرے پاݨی کھرچ ہۄئِیا۔ اجِہا کرنا مجبُۄری ہَے۔ بھۄجن منُکھّ دی مُڈھلی لۄڑ ہَے اِس کرکے رۄٹی دیݨا تاں ہریک سرکار دا پہِلا فرذ بݨدا ہَے۔ کھتم ہۄ رہے پاݨی دی سمبھّال لئی تیذی نال ودھ رہی آبادی اُتّے وی لگام لگائُݨ دی لۄڑ ہَے۔ دیش وِچّ لۄک راج وۄٹ راج بݨ رِہا ہَے۔ وۄٹ راج وِچّ آبادی دے وادھے نُۄں رۄکݨ ول کۄئی سرکار وی دھِیان نہِیں دے رہی۔ اِہ وی پتا لگِّیا ہَے کِہ دھرتی ہیٹھلے ڈُۄںگھے پاݨِییاں وِچّ آرسَینِک دی ماترا ودھ ہُںدّی ہَے۔ ہُݨ جدۄں اِہ پاݨی کڈھِّیا جا رِہا ہَے تاں اِہ ذہِر منُکھّ اتے پشُۄ کھا رہے ہن۔ اِس نُۄں رۄکݨ لئی سانُۄں آپݨے جل بھںڈّار بھرن ول دھِیان دیݨا ذرُۄری ہَے۔ ہُݨ جدۄں دھرتی ہیٹھۄں پاݨی کڈھِّیا جاںدا ہَے تاں اُنہاں کھالی تھاںواں اُتّے پھَیکٹرِییاں اتے پکھانِیاں دا گںدّا پاݨی بھرِیا جا رِہا ہَے۔ اِس سمبّںدھّی کھۄج دی لۄڑ ہَے تاں جُ اِنسانی مل مُۄتر دھرتی ہیٹھ ناں جاوے سگۄں اِس نُۄں سۄدھ کے کھیتی لئی ورتِیا جاوے۔

کھیتی کھۄج نُۄں نواں مۄڑ دیݨ دی لۄڑ ہَے۔ اجِہِییاں فسلاں اتے گھٹّ پاݨی دی لۄڑ والِییاں کِسماں وِکست کِیتِییاں جاݨ۔ سِںجّائی دے نویں ڈھںگّ ترِیکے وِکست کِیتے جاݨ اتے اُنہاں دی پالݨا لئی سںجِّیدا یتن کِیتے جاݨ۔ سارِییاں نہِراں اتے کھالِیاں دی سپھائی کرکے اُنہاں دے کںڈھّے مذبُۄت کِیتے جاݨ تاں جۄ مِیںہ دا پاݨی اُتھّے کھڑھا کِیتا جا سکے۔ پِںڈّاں دے چھپڑاں نُۄں مُڑ سُرجِیت کِیتا جاوے۔ بارش دے پاݨی نُۄں دھرتی ہیٹھ بھیجݨ لئی وڈّی پدھّر اُتّے یتن کرنے ذرُۄری ہن۔ ہُݨ اِس پاسے کۄئی کھاس یتن نہِیں ہۄ رہے ہن۔ گَیر کھیتی لئی ورتے جا رہے پاݨی دی گلت ورتۄں نُۄں رۄکِیا جاوے اتے گھٹّ تۄں گھٹّ پاݨی نال گُذارا کرن لئی لۄکاں نُۄں سِکھِّئت کِیتا جاوے۔ مئی جُۄن دے مہِینے فسلاں دی کاشت نُۄں اُتشاہِت ناں کِیتا جاوے۔ دالاں٬ باجرا٬ مکّی آدِ دی کاشت نُۄں اُتشاہِت کرن لئی اُنہاں دی گھٹّۄ گھٹّ سمرتھن مُلّ اُتّے کھرِید یکِینی بݨائی جاوے۔ باجرے اتے باسمتی دی کاشت نُۄں مکبُۄل بݨائِیا جاوے۔ اگیتا جھۄنا لگائُݨ دے رُجھان نُۄں ٹھلّہ پائی جاوے۔ کدے سرکار نیں اِس اُتّے رۄک لگائی سی جِس نال پاݨی دی چۄکھی بچّت ہۄئی سی۔ پِںڈّاں دِییاں ڈھاباں اتے کھالھِیاں نُۄں لۄکاں دے کبذِیاں وِچّۄں چھُڈا کے مُڑ چالُۄ کِیتا جاوے۔ شہِراں دِییاں پارکاں وِچّ گھاہ نُۄں پاݨی لگائُݨ لئی نِئم بݨائے جاݨ تاں جۄ پاݨی نُۄں بچائِیا جا سکے۔ جیکر سںجِّیدا یتن ناں کِیتے گئے تاں پِیݨ لئی وی شُدھّ پاݨی مِلݨا مُشکِل ہۄ جاویگا تے بۄتلاں دا بںدّ پاݨی پِیݨ لئی مجبُۄر ہۄݨا پویگا۔

*****