امّْرِتا پْرِیتم پںجّابی ساہِت دی اِک سدی اُپر پھَیلِیا نام ہَے تے بھوِکھّ دے دِسّ ہدِّیا تۄں پار جاݨ والا نام۔1919 تۄں 2005 تکّ پُۄرے سںسّار دی اُتھل پُتھل دیکھدی امّْرِتا ہِںدّۄستان دے انیکا اُتراواں چڑھاواں وِچۄں دی لںگھّدی امْرِںتّا۔ مرد پْردھان سماج دِییاں دھارمِک٬ سبھِیاچارک٬ سماجِک ولگݨاں نال کھہِںدّی امّْرِتا تے آپݨے اںدّر دے نالھ لڑدی پرمپّرا تۄں تُر کے پرمپّرا تۄں پار جاںدی تے آپے تک سِمٹدی امّْرِتا۔ دۄ سںسّار جںگّاں دی گواہ امّْرِتا۔ سۄوِیئت یُۄنِیئن دی اُبھردی تے ڈھہِںدّی ستّا دی چشمدِید گواہ امّْرِتا۔ ٹھںڈھِّییا جںگّاں نُۄں امّْرِتا نیں آپݨی لیکھݨی راہِیں پُݨِیاں۔ نوسامراجواد دے اُدَے ہۄݨ تے اُسدے چںگّے بُرے پْربھاوا نُۄں دِلّی دی ستّا تے ہاوی ہۄݨ دی گواہ بݨدی امّْرِتا۔ مانوی اِتِہاس وِچ اِک سدی راہِیں٬ وِیہوِیں سدی نُۄں یُگّاں جِنّی چھالھ ماردِیاں امّْرِتا نیں آپ نِہارِیا۔ بھارتی سںدّربھ وِچ جلہِیاں والھے باگ دی گھٹنا والھے سال پَیدا ہۄئی امّْرِتا نیں اںگّْرذی سامراج وِرُدھّ ہِںدُّستان نُۄں لڑدِیاں دیکھِیا۔ آذادی نالھ آئے پںجّاب دے اُجاڑے نُۄں پِںڈّے تے ہںڈھّائِیا تے وارِس نُۄں کُۄکاں مار مار اِسدا ہال سُݨائِیا۔ اُسنے ہِںدُّستان دے ’سماجواد‘ دے ناں ہیٹھ بُرجُۄیا ڈَیمۄکریسی دِییاں ’برکتاں‘ نُۄں دیکھِیا تے ملٹی نَیشنل کمپّنِییاں نالھ شُرُۄ ہۄئے اُتّریادھُنِک سمیں نُۄں واچدِیاں اںتِّم وِدائی لئی۔

اِک سدی وِچۄں لںگھّدی امّْرِتا دھارمِک پرمپّراوادی انُبھواں نُۄں پْرگٹائُݨ تۄں آپݨا سفر آرمبھّ کردی ہَے۔ اُہ مرد پْردھان سماج دِییاں ذِیادتِییاں تۄں چھیتی ہی ہڈِّیں ہںڈھّائے انُبھواں کارݨ چیتنّ ہۄ جاںدی ہَے۔ پْرگتِیوادی لہِر وِچۄں آپݨے تے آپݨے کلپِت سماج دے سُپنے ساکار ہُںدِّیاں دیکھݨ لگّدی ہَے۔ اُہ مۄہن سِںگھّ دے نالھ مِلھ کے پںجّابی کوِتا دا اِک یُگّ سِرجدی ہَے جِس وِچ اُسدا ناں پہِلاں آ جُڑدا ہَے۔ پْرگتِیوادی لہِر دے دھِیمے ہُںدِّیاں ہی اُہ وِئکتِیواد دی نِجّی دُنِییاں ول پرت آئُںدی ہَے۔ اِتھّے اُہ بھاویں ناگمݨی دے سمپّادن نالھ جُڑ کے جاں گِیان پِیٹھ پُرسکار راہِیں جاں پھیر پارلِیمَیںٹ دی مَیمبر بݨ کے جاں انُوادِت ہۄ کے وِشو پدھّر تک پہُںچّدی ہَے۔ پرںتُّۄ کوِتا دے کھیتر وِچ اُہ کام پِیڑا نُۄں ذُبان دِںدّی ہۄئی کدی لئے سماجوادی سُپنے دے وِرۄدھ وِچ اِس لئی آ کھلۄںدی ہَے کِہ اُس وِچ شخسی آذادی پْراپت نہِیں ہُںدّی۔ اںتّ اُپر امّْرِتا جِس مرد پْردھان چَۄکھٹے نُۄں تۄڑدی رہی ہَے اُسے ہی چَۄکھٹے وِچ پھِٹّ ہۄ کے بھارتی مرد دے سِرجے رہسّواد دے جالھ وِچ جا پھسّدی ہَے۔ پُنر جنم دی گلّ کردی ہۄئی۔

بھارتی سںسّکار وڈّی اُمر وِچ جا کے منکھّ نُۄں دھرم کرم نالھ ودھیرے ہی جۄڑدے ہن۔ پںجّابی لیکھکاواں وی اِنہاں سںسّکاراں تۄں اچھُۄتِییا نہِیں رہِ سکِییاں سگۄں آپݨِییاں ستھِتِییاں کرکے اُمر دے آکھری پہِرے اُہ رہسّاں دے مںڈّلاں ول نُۄں پْرستھان کردِییا دِکھائی دِںدِّییاں ہن۔ دلِیپ کَۄر ٹِواݨا ساری اُمر جاگِیرداری مرد پْردھان پْروِتِییاں نالھ لڑدی رہی پر اںتّ اُپر کتھا کہۄ اُروشی وِچ اُناں چِر پِتّراں دی مُکتی نہِیں منّدی جِنّا چِر پُّتر اُنہاں دا رِݨ نہِیں چُکائُںدا جاں پِںڈّ دان نہِیں کردا۔ امّْرِتا اِس پُرش پْردھان سماج دے کھِلاف ساری اُمر جھںڈّا گڈّی رکھّدی ہَے پر اُسے دے بُرجُۄیا پْرتِنِدھی رجنِیش دی شرن وِچ جا بِراجدی ہَے۔ ’اۄشۄ رںگّ مجِیٹھڑا‘ اُسدی اجِہی پْروِرتی دی ہی رچنا ہَے۔ اۄسۄ رجنِیش دی شرن وِچ جۄ تاںتْرِک متّ دا سمرتھّک ہَے تے اِہ کہِںدّا ہَے کِہ مرد دی شکتی ہیٹھۄں اُپر ول جاںدی ہَے اِس لئی اُس لئی مُکتی پْراپت کرنی اَۄرت نالھۄں آسان ہُںدّی ہَے۔ اَۄرت دِییاں شکتِییا اُس انُسار اُپرۄں ہیٹھاں ول پْرواہِت ہُںدِّییاں ہن۔ اُہ اُس رجنِیش دی شرن وِچ جاںدی ہَے جِسدی تاںتْرِک سادھنا سمبھّۄگ نُۄں مرد لئی سمادھی دا راہ دسّدی ہَے۔ اِتھے وی مُڈھلی اُمر دے سںسّکار اِک پرِکرما کردے دِکھائی دِںدّے ہن۔ اُسدے آپݨے کہِݨ انُسار٬ “گھر دی ساری ہوا دھارمِک سی تے رۄذ رات نُۄں دساں مِںٹّاں لئی اکھّاں مِیٹ کے من نُۄں اِکاگر کرکے ربّ نُۄں چِتارن دا نیم سی۔” اِہ نیم ساری اُمر ٹُٹّا رہِںدّا ہَے پر پِچھلی اُمر وِچ اِہی نیم اۄشۄ دے دھِیان وِچ آ سمائُںدا ہَے۔ امّْرِتا اۄشۄ ول پرتݨ تۄں .پہِلاں ہی ’واشنا‘ نُۄں کھُشی دا سۄما منّدی رہی ہَے۔ “واشنا دے لفذ نُۄں سِرف اُہی لۄک اِنسانی اکھّاں وِچ گھٹِییا کدر دا بناݨا چاہُںدّے نیں٬ جِہڑے اِنسان دی پہُںچّ وِچ آ سکݨ والھی کھُشی تۄں اِنسان نُۄں وِروِیاں رکھّݨا چاہُںدّے ہن۔” اُسدی اِک مُلاکات وِچ کِیتی گئی اِہ ٹِپّݨی ہَے۔ باکی اِستْری لیکھکاواں کی اِسے راہ جاݨ تۄں بچ سکݨگِییاں ? دُیا اِہی کرنی چاہِیدی ہَے کِہ اُہ اِس تۄں بچ سکݨ۔

امّْرِتا پْرمُکھّ تَۄر تے کوِتا دی دھارا ہَے۔ ٹھںڈھِّییاں کِرناں (آم تَۄر تے امّْرِت لہِراں نُۄں پہِلی رچنا منّ لِیا جاںدا ہَے) تۄں مَیں تَینُۄں پھِر مِلاںگی تکّ اُسدے آدِ تۄں لَیکے اںتّ تکّ کوِتا اںگّ سںگّ رہِںدّی ہَے۔ گلپ٬ وارتک٬ لۄک گِیت سںگّْرہِ وِچ وِستار پائُںدی امّْرِتا اںتّ پھِر کوِتا اُپر آ کے کیدْرِت ہُںدّی ہَے۔ چھںدّ بدھّ کوِتا تۄں سُرُۄ کردی امّْرِتا مَیں تَینُۄں پھیر مِلاںگی دی پہِلی کوِتا وِچ پھِر چھںدّ بدھّ ہۄݨ دا یتن کردی نذر آئُںدی ہَے جِویں کۄئی ساری اُمر دے کھِلارے نُۄں پھِر اِک سںجّم وِچ بنّہݨ لئی یتنشِیل ہۄوے۔

کال دا پںچھّی اُڈّدا نی مائے

اُہ کُجھ سُݨدا ناں کہِںدّا۔

اُچّے تاں کلش بتھیرے نی مائے٬

اُہ کِسے کلش ناں بہِںدّا۔

اںتّ اُپر رہسّوادی جھَۄلِیاں دے نال مَۄت دے پرچھاویں وی لگاتار نالۄ نال چل رہے دِکھائی دے رہے ہن۔ امّْرِتا نُۄں پںجّاب دی آواذ کِہا جاںدا ہَے٬ اِہ آواذ اُدۄں سی جدۄں اُہ وںڈّ ویلے وارِس نُۄں آواذاں ماردی ہَے پر باد وِچ اُہ اَۄرت دے مانسِک وِشاد دی وِیاکتِیگت آواذ بݨ جاںدی ہَے۔ اِسے لئی کِہا جاںدا ہَے کِہ٬ “مۄہن سِںگھّ واںگ امّْرِتا دے پلّے وی پْرِیت دا وِشاد ہی پِیا ہَے پر امّْرِتا آپݨی کوِتا وِچ اِس وِشاد نُۄں نِجّی نہِیں رہِݨ دِںدّی۔ سگۄ سماجِک بںدھّناں تھلّے دبّی پںجّاب دی اِستری دے بھاواں دی ترجمانی کردی ہۄئی اُنہاں دِییاں مجبُۄرِییاں نُۄں درسائُدی ہَے۔ ساہِت وِچ اُہ اِستری جاتی دی پْرتِینِدھ ہَے اتے اُنہاں دے ہکّاں لئی پُۄری ترہاں لڑدی ہَے۔“

اِہ منِّیا جاںدا ہَے کِہ سرگھی ویلا کاوِ-سںگّْرہِ وِچ اُہ آپݨے سِکھر تے سی اتے اِس سمیں اُس دی کوِتا سبھ تۄں شکتِیشالی سی۔ پرںتُّۄ امّْرِتا آپݨے پہِلے تے دُۄجے دَۄر دی کوِتا دا نِکھیڑ کردی ہۄئی بائد والی کوِتا نُۄں ودھیرے شکتِیسالی منّدی ہَے۔ ” اُس تاکت (سرگھی ویلا دی تاکت) وِچ اِکۄ واری سڑ مُکّݨ دی چاہ سی پر ہُݨ دی تاکت وِچ کُجھ بہُتی دیر جگدے رہِݨ دی سمبھّاونا ہَے۔” پر اجّ وی پاٹھک ورگ اُس نال سہِمت نہِیں ہۄ سکِیا۔

پںجّابی دے ستھاپِت آلۄچکاں نیں امّْرِتا دی گلپ بارے بہُتی اُچیری رائ نہِیں بݨائی۔ اُنہاں نیں امّْرِتا دی گلپی شَیلی نُۄں ’بھاوُک رُماٹِک شَیلی‘ کہِ کے گلّ کھتم کر دِتّی ہَے۔ پرںتُّۄ اِہ وی سچّ ہَے کِہ گلپ وِچ وی اُہ اِستری دِییاں دبِّییاں بھاوناواں نُۄں ہی جُبان دِںدّی ہَے پر جِتھّے اِہ جُبان کوِتا وِچ پْرتِیکاں اۄہلے سںجّم وِچ رہِںدّی ہَے اُتھّے ناولاں وِچ سَیکس دا کھُلّا ورݨن کئیِیاں آلۄچکاں نُۄں ’پرۄنۄگْراپھی‘ جاپݨ لگّ جاںدا ہَے۔ امّْرِتا اِستری دِییاں منۄ گُںجھّلاں نُۄں سمجھݨ دا یتن کردی ہَے۔ اِس سبھ کُجھ دے باوجُۄد سماجِک دباواں ادھِین وِچردِییاں چڑھدی اُمر دِییاں کُڑِییاں لئی امّْرِتا دا کھُلّہاں دا سںسّار بڑا آکرشک ہَے۔ اِس لئی اُسدا پاٹھک ورگ اجّ وی کافی وسِیہ ہَے۔ آپݨے ناول وِچ یتھارتھ تے کلپنا بارے اُسدی کاوِک ٹِپّݨی ہَے٬ “ناول اِک بھٹھّی دی اگّ واںگ ہُںدّے نیں اِسنُۄں چِݨگ بھاویں سچّ دی ای لائیِدی اے۔ پر اِہدے وِچۄں نِکلݨ والِییا سارِییاں لاٹاں کلپنا دِییاں ہُںدِّییا ہن۔” اِس ٹِپّݨی واںگ ہی اُسدے ناولاں وِچ کاوِکتا دی دھارا امُکّ ہَے۔

بھاویں امّْرِتا دِییاں مُلاکاتاں اتے ہۄر لِکھتاں وِچ وی سوَیجِیونِییاتمِک ویروِیاں دی بہُتات ہَے پر اُسدی سوَیجِیونی رسِیدی ٹِکٹ اُسدے جِیون دی کھُلہی کِتاب ہَے۔ اُس وِچ سچّ کہِ سکݨ دی ذُرئت ہَے۔ جِتھّے پںجّابی دے بہُتے مرد سوَیجِیونِیکار پْریم سمبّںدھّاں بارے گۄلھ مۄلھ بُجھارتاں پائُݨ دے آدی ہن اُتھّے امّْرِتا سپشّٹ سوِیکار دی بھاشا اپݨائُںدی ہَے۔ کھُشوںتّ سِںگھّ دی آلۄچنا وی اُسدے ساہمݨے بئُݨی جِہی بݨ کے رہِ جاںدی ہَے۔

امّْرِتا دی وارتک دا سمُںدّر اُپرۄں کاوِکتا دی چکاچَۄںدھ والھا ہَے پر اُسدا وِشال انُبھو تے ادھِئَن ہمیشا اُسدے اںگّ سںگّ رہِںدّا ہَے۔ امّْرِتا لۄکگِیتاں دے سںگّْرہِ وی اِک کھاس مںتّو لئی کردی ہَے۔ اَۄرت دِییا مانسِک گںڈھّاں نُۄں کھۄلہݨ لئی اتے اُسدِییاں ستھِتِییاں نُۄں سمجھݨ لئی۔ بھاویں اُسدی اِس گلّ وِچ تاں بہُتا دم نہِیں کِہ اَۄرت ہی اَۄرتاں دے گِیتاں دا چںگّی ترہاں سںگّْرہِ کر سکدی ہَے پرںتُّۄ اُنہاں دی مَۄلِک وِیاکھِیا وِچ نِرسںدّیہ ہی امّْرِتا دا وڈّمُلّا یۄگدان رِہا ہَے۔

امّْرِتا آلۄچک نہِیں پرںتُّۄ اِک سِرجݨاتمِک لیکھِکا ہۄݨ دے ناتے اُسدی آلۄچنا تۄں آپݨی وکھّری مںگّ ہَے۔ “اسل وِچ آلۄچنا بہُتی وڈّی چِیذ اے۔ اِہدا گِیان تے اِہدی ورتۄں چھۄٹے ہتھّاں وِچ سمبھّالھی جاݨ والھی چِیذ نہِیں۔ آلۄچک دے ہتھّاں وِچ دۄ ہتھِیار ہۄݨے ذرُۄری نیں وِشال جاݨکاری دی تلوار اتے رسِکتا دی ڈھالھ۔“

آپݨی تکرِیبن اِک سدی لمّی اُمر وِچ امّْرِتا نیں بیہدّ نامݨا کھٹِّیا ہَے تے آلۄچنا دا شِکار وی رہی ہَے۔ اُسدی سرِیرک غَیر ہاذری وِچ اسدا وکھّری ترہاں دا مُلاںکݨ ہۄݨا اوشّک ہَے۔ جِس نارِیواد دی گُۄںج اجّ پںجّابی ساہِت وِچ سُݨائی دِںدّی ہَے۔ اُسدی نِیںہ امّْرِتا نیں 1935 وِچ ہی رکھّ دِتّی سی۔بِناں کۄئی نام دِتّے۔ اِسے لئی امّْرِتا سمکالی وی ہَے اتے بھوِکھّ وِچ وی اُسنُۄں وِسارِیا نہِیں جا سکیگا۔