"بیئیِماناں بھْرِشٹاچارِییاں دِییاں جڑھاں سانُۄں ہی پُٹّݨِییاں پَیݨگِییاں... اِہناں نیں دیش نُۄں کھۄکھلا کرکے رکھّ دِتّا ہَے۔ بیئیِمانی دا پَیسا... ہذم کرنا بہُت اَۄکھا ہُںدّا ہَے...۔" آپݨے بیٹے دی آواذ سُݨ کے للِت دی تۄر ہَۄلی ہۄ گئی۔ اُس نیں ہتھّ وِچّ پھڑِیا بَیگ آپݨی پتنی نُۄں پھڑائِیا۔ پھِر اُس دے ہتھّۄں واپس پھڑِیا اتے آپ ہی اںدّر رکھّݨ چلِیا گِیا۔ اے. سی. چلا کے اُتھّے ہی ارام کُرسی 'تے سِر پِچھاںہ نُۄں سُٹّ کے بَیٹھ گِیا۔ سۄچ رِہا سی... وۄٹاں پَیݨ وِچّ اجے سماں پِیا اےَ٬ نیتا جی نیں پہِلاں ای نۄٹاں دا بَیگ پھڑا دِتّا۔ کہِںدّے... وۄٹاں دے نیڑے چَیکِںگّ ودھّ ہۄݨ لگّ پَیںدی اےَ...۔‌ اُس نُۄں اِکّ سخت جِہی آواذ سُݨائی دِتّی... "اٹَیمپٹ ٹُۄ مرڈر"... اُس نیں پتنی نُۄں آواذ ماری۔ پتنی نُۄں ساہمݨے دیکھ کے بۄلِیا٬ "اِہنُۄں کی ہۄئِیا تیری اَۄلاد نُۄں کِیہدِییاں جڑھاں پُٹّݨ لگِّیا... ? کِیہدا مرڈر ? چُپّ کرا اِہنُۄں۔"

"سکُۄل وِچّ سماگم اےَ۔ اُس دے دۄ دۄست وی آئے ہۄئے نیں... تِیاری کر رہے نیں۔ سٹیج 'تے ناٹک کھیڈݨ لئی۔" پتنی آکھ کے چلی گئی چھیتی ہی پرت آئی تے بۄلی٬

"اُس دِن ماپِیاں نُۄں وی بُلائِیا سکُۄل 'چ... ۔"

پتنی دی گلّ سُݨ تاں لئی پر جواب کۄئی ناں دِتّا۔ بچِّیاں دِییاں آواذاں اجے وی اُس دے کنِّیں پَے رہِییاں سن۔ اُس دا دھِیان پِںڈّ وِچّۄں سُݨِییاں گلّاں ولّ چلِیا گِیا۔ پِںڈّ وِچّ اۄپرے بںدّے آئے ہۄئے نیں۔ اُس نُۄں تاں اجّ پتا لگِّیا۔ کہِںدّے نیں کِہ اُہناں نُۄں آئِیاں مہِینے تۄں ودھّ سماں ہۄ گِیا۔ سُݨِییاں ہۄئیِیاں سارِییاں گلّاں دِماغ وِچّ گھُمّݨ لگِّییاں۔

سارا پِںڈّ سۄچِیں پِیا ہۄئِیا سی۔ اِہ دۄ جݨے ہَے کَۄݨ سن اتے کِتھّۄں آئے سن۔ ماڑے کمّ کرن والِیاں نیں سمیں دے متھّے 'تے ماڑا ہۄݨ دی تختی لا دِتّی سی۔ لۄکاں نُۄں فِکر سی... اِہ پتا نہِیں کِہۄ جِہے ہن۔ کِتے اِہ پِںڈّ واسِییاں نُۄں کۄئی نُکسان پہُںچّائُݨ دے اِرادے نال تاں نہِیں آئے۔ کِسے آکھِیا٬ "نالھ اِکّ اَۄرت ہَے اِس لئی کُجھّ وی ماڑا نہِیں کرنگے۔" کۄئی ہۄر بۄلِیا٬ "ناں تاں سارے مرد ہی بھلے ہُںدّے نیں... ناں سارِییاں اَۄرتاں بھلِییاں۔ اجّ کلّہ بتھیرِییاں اَۄرتاں وی ماڑے کمّ کردِییاں نیں۔" للِت دے دِماغ وِچّ سۄچ اُبھری٬ 'کِتے اُہ پِںڈّ دے جائِذ ناجائِذ کمّاں دی جاںچ پڑتال دا ہِسّا تاں نہِیں... ?'

اِہ دۄویں کِسے نال بہُتی گلّ وی نہِیں کردے۔ جِہڑا وی کۄئی اِہناں نُۄں مِلݨ جاںدا جاں بھیت سیت لَیݨ جاںدا۔ اُہ کۄئی تسلِّیبخش جواب نہِیں سی دے سکدا۔ اُہ اںدّر دی گلّ دسّدے ہی نہِیں۔ اگلا نِراش جِہا ہۄ کے مُڑ آئُںدا۔ اوّل تاں کۄئی اُہناں کۄل جاںدا ہی نہِیں۔ بھاویں بچِّیاں نُۄں اُس پاسے جاݨ تۄں منہا کِیتا ہۄئِیا سی پھِر وی داء لگّدِیاں بچّے اۄدھر چلے جاںدے۔ پِںڈّ والے سۄچدے کِہ جِنّا چِر اُہناں دے خِلاف کۄئی سبُۄت نہِیں مِل جاںدا٬ اۄنا چِر اُہناں تے کۄئی کاروائی نہِیں سی کِیتی جا سکدی۔

جِس کِسے نیں وی نیڑِئۄں ویکھݨ دی کۄشِش کِیتی اِہی آکھدا کِہ کۄئی ذخمی ہالت وِچّ پِںڈّ تۄں جںگّل والے رستے وڈّے رُکھّ ہیٹھ ٹُٹّی جِہی چھنّ وِچّ رہِ رِہا ہَے۔ اُس دے نال اِکّ اَۄرت ہَے۔ کِسے نیں آکھِیا٬ "اَۄرت اُس دی ماں جاپدی ہَے ذخماں دا اِلاج بڑے ممتامئی ترِیکے نال کردی ہَے۔"

اُہ چھنّ تۄں باہر گھٹّ ہی نِکلدے۔ شائِد کِسے دُشمݨ تۄں ڈردے لُکے ہۄئے نیں۔ اِس لئی کِسے نُۄں بھیت نہِیں دِںدّے۔ کئی وار تاں دیکھݨ نُۄں لگّدا کِہ اُہ اِتھّۄں کِنّی-کِنّی دیر گائِب رہِںدّے ہن۔ جںگّل وِچّ لکّڑِییاں لَیݨ گئے اِکّ مذدُۄر نیں دسِّیا٬

"مَیں اُہناں نُۄں پُچھِّیا... تھۄنُۄں جںگّل والے پاسِئۄں رات نُۄں جںگّلی جانوراں تۄں ڈر نی لگّدا ?

اُہ کہِںدّے٬ "جانوراں تۄں کاہدا ڈر؟ ڈر تاں ماڑے بںدِّیاں تۄں لگّدَے۔"

کُجھّ سمیں بائد لۄکاں نُۄں اُہناں دی آدت لگّ گئی٬ بہُتے لۄک تاں اُہناں بارے جاݨن دی کۄشِش کرنۄں وی ہٹ گئے۔ جے کۄئی دِیالُۄ بںدّا اُہناں نُۄں کھاݨ پِیݨ دِییاں وستاں دیݨ دی کۄشِش کردا تاں بہُتی وار اُہ منہا کر دِںدّے اتے کدے-کدے پھڑ کے رکھّ لَیںدے۔ پتا نہِیں... اُس نَۄجوان مُںڈّے نُۄں کی بِماری سی۔ اُس دے ذخم بھرن دا ناں نہِیں سن لَے رہے۔ کئی وار تاں اِئۄں لگّدا کِہ اُس دے ذخم ہۄر ودھ گئے ہۄݨ اتے ڈُۄںگھے وی ہۄ گئے ہۄݨ۔

پِںڈّ وِچّۄں دۄ چار بںدّے اُہناں بارے جاݨن دا یتن کردے رہِںدّے۔ اُہناں نُۄں کۄئی بہُتی کامیابی نہِیں مِلی٬ بس اَینا کُ ذرُۄر پتا لگّ گِیا کِہ بھاویں اُہ ذخمی ہالت وِچّ ہَے پھِر وی کمذۄر نہِیں ... کِسے بہادر خاندان دا خُۄن اےَ۔ سرِیر 'تے اَینے ذخم ہۄݨ دے باوجُۄد وی اُہ کِسے تۄں نہِیں ڈردا۔ اُس نُۄں ذخمی کَۄݨ کردا ہَے٬ اِہ اِکّ رہسّمئی گلّ سی۔ کئیِیاں نیں تاں اُس دے سرِیر وِچّۄں رتّ سِمّدی وی دیکھی ہَے۔ لۄک بہُتا اُہناں دے نیڑے نہِیں سن جاںدے۔ جیکر کۄئی اُہناں نُۄں سِمّدی رتّ بارے پُچھّدا تاں اُہ اگلے نُۄں آکھدے٬

"اِہ ذخم ساڈے آپݨِیاں نیں ہی دِتّے ہۄئے نیں۔"

پر اُہناں دے گھر پرِوار بارے کۄئی نہِیں سی جاݨدا٬ کۄئی آکھدا٬ "کِسے دُۄر دے شہِر تۄں آئے ہۄئے نیں۔"

کۄئی آکھدا٬ "کِسے پِںڈّ دے ہن۔"

کۄئی آکھدا٬ "کدے پِںڈّاں والِیاں ورگے لگّدے نیں٬ کدے شہِرِییاں ورگے۔"

مُںڈّے نُۄں لگّی لا-اِلاج بِماری تۄں ڈردا کۄئی اُہناں کۄلھ بہُتی دیر رُکدا نہِیں سی۔ اُہناں بارے جِئۄں-جِئۄں لۄکاں نُۄں پتا لگّدا٬ کئی دِکھاوے دے دانی نیتا اتے امِیر لۄک اُس دے ذخم کجّݨ نُۄں نرم مُلائِم کپّڑے دے جاںدے۔ کُجھّ سمیں لئی اُس دِییاں پِیڑاں کجِّییاں جاںدِییاں۔ تھۄڑھے سمیں بائد اِہناں ریشمی مُلائِم کپّڑِیاں وِچّ وی سِمّدا لہُۄ دِسݨ لگّ پَیںدا۔

پِںڈّ دے سِیاݨے پتوںتِّیاں نیں سلاہ بݨائی کِہ اُہناں دۄواں جݨِیاں نُۄں اُہناں دے پِںڈّ٬ شہِر اتے پرِوار بارے سارا ویروا پُچھّ کے اُس دا کۄئی دیسی اںگّریذی اِلاج کروائِیا جاوے۔ اُہ اُہناں نُۄں مِلݨ جا رہے سن۔ اِس بہانے سماگم تے پہُںچّݨ لئی وی سدّا دے آئُݨگے۔ پِںڈّ دے نیڑے دے وڈّے سکُۄل وِچّ اذادی دِوس منائِیا جاݨا سی اتے کِسے مںتّری نیں جھںڈّا لہِرائُݨ آئُݨا سی۔ اُس تۄں وی اُہناں لئی مدّد مںگّ لَیݨگے۔ پِںڈّ دے رِٹائِر ہۄ چُکّے ماسٹر اتے پھَۄجی مِل پئے۔ اُہناں نُۄں وی نال چلّݨ لئی کِہا۔ پہِلاں اُہناں ناںہ-نُکّر کِیتی پھِر 'کر بھلا ہۄ بھلا' آکھدِیاں نالھ تُر پئے۔ پھَۄجی اتے ماسٹر جی اُہناں نال گلِّیں پَے گئے۔ اُہناں آپݨی نَۄکری سمیں دے اِمانداری نال پھرذ نِبھائُݨ دِییاں بہُت گلّاں سُݨائیِیاں۔ اُہ دۄویں اُہناں دِییاں گلّاں سُݨ کے کھُش ہۄ رہے سن۔ اجّ نَۄجوان دے ذخماں وِچّ وی جِویں درد گھٹ گِیا ہۄوے۔ پںچّ اتے سرپںچّ اُہناں دۄواں دِییاں گلّاں سُݨ کے وی ہَیران ہۄ رہے سن۔ اُہناں نُۄں تاں اجۄکے سمیں دے نال-نال اِتِہاس دی وی بہُت جاݨکاری سی۔ جدۄں اُہ اُہناں نال گلّاں کرکے واپس آئُݨ لگّے تاں سرپںچّ بۄلِیا٬" مَینُۄں تاں کُش گھالھا-مالھا لگّدَے... اِہناں نُۄں اَینی جاݨکاری کِتھّۄں مِلی ?"

" مَینُۄں تاں لگّدَے اِہ بہُت پڑھے لِکھے ہۄݨگے... چکّر تاں کۄئی ہَے ذرُۄر...اِتھّے آئُݨ دا وی کۄئی ہۄر ای مکسد ہۄئۄُ۔" پںچّ نیں وی ہامی بھری۔

" اِکّ گلّ ہۄر دیکھی؟ پھَۄجی تے ماسٹر اَیں گلّاں کر رہے سن جِویں اُہناں نُۄں جاݨدے ہُںدّے نیں۔" سرپںچّ بۄلِیا۔

"کِتے اِہی ناں کۄئی پںگّا کھڑھا کر دیݨ... ۔"

سماں تاں جِویں دُگّݨی-تِگُݨی چالے چلّ رِہا سی۔ ہُݨ تاں اجے سماگم دِییاں تِیارِییاں دی گلّ ہۄ رہی سی۔ ہُݨے کہی جاںدے نیں کِہ وۄٹاں وی سِر 'تے آ گئیِیاں ۔ پِںڈّ دے مۄہتبر بںدِّیاں دی وِہل ختم ہۄ گئی سی۔ سارے پِںڈّ وِچّ اںدّرخاتے ہِلجُلّ شُرُۄ ہۄ گئی۔ لۄک اںدّرۄں باہرۄں اِکّ ناں رہے۔ اںدّرۄ-اںدّری سکِیماں لگّݨ لگِّییاں۔ پِںڈّ دِییاں ساںجھِییاں تھاواں 'تے بھِیڑاں لگّݨِییاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ جِہڑا پِںڈّ اِکّ لگّدا ہُںدّا سی٬ اُس وِچّ کئی دھڑے اُبھّر آئے۔ گلھی مُہلّے والِیاں تاں کی اِکٹھّے ہۄݨا سی٬ ٹبّراں وِچّ وی ایکا ناں رِہا ۔ سِیاݨے لۄک اِہ سبھ دیکھ کے جھُۄردے رہِںدّے۔

چۄݨاں دا اَیلان ہُںدِّیاں ہی وکھّ-وکھّ پارٹِییاں والے لۄک کھلّاں کھُۄںجِیاں وِچّۄں وی وۄٹراں نُۄں لبھّدے پھِردے۔ نیتا لۄک پِںڈّ والِیاں نُۄں پَیسے دا لالچ٬ بۄتلاں دا لالچ٬ نَۄکرِییاں دا لالچ اتے ہۄر نشِیاں دا لالچ دے کے وۄٹاں آپݨے پکھّ وِچّ کرن دا یتن کردے۔ پِںڈّ والے وی اِس پاسے اُلجھ گئے۔ ہر رۄذ وکھّ-وکھّ پارٹِییاں دے نیتا جنتا نُۄں آپݨے وائدِیاں نال بھرمائُݨ دی کۄشِش کردے۔ اُہناں دِییاں کۄشِشاں کافی ہدّ تکّ کامیاب وی ہۄ گئیِیاں۔ بہُتے لۄک پِچھلا سارا بھُلّ- بھُلا کے اُہناں دے پَیںتڑِیاں وِچّ آ گئے ۔ پِںڈّ وِچّ ہر رۄذ اِکٹھّ ہُںدّا۔ کدے کِسے پارٹی والے آئُںدے٬ کدے کِسے والے۔ ہاکم دھِر وی چۄݨاں تۄں کُجھّ کُ سماں پہِلاں پُراݨے کِیتے وائدِیاں وِچّۄں کُجھّ کُ پُۄرے کرن دا دِکھاوا کرن لگّی۔ سبھ نُۄں پتا سی لۄک تاذا لِپِّیا دیکھدے ہن۔ چۄݨ ذابتے تۄں پہِلاں لمّے سمیں تۄں لمکائے کمّاں دی پْرکِرِیا نیں تیذی پھڑ لئی۔ بیرُذگاراں نُۄں کئی-کئی سال دے لارِیاں پِچھّۄں نِیُکتی پتّر دیݨے شُرُۄ کر دِتّے۔ نِیُکتی پتّر دِںدّے ہۄئے وڈِّییاں-وڈِّییاں پھۄٹۄیاں اخباراں 'تے چھپݨ لگِّییاں۔ نِیںہ پتھّر رکھّے جاݨ لگّے۔

پِںڈّۄں باہر رہِںدّے اِہناں دۄ دُکھِیارِیاں ولّۄں لۄکاں دا دھِیان گھٹ گِیا۔ پتا نہِیں مَۄسم کرکے جاں کِسے ہۄر کارن کرکے اُس نَۄجوان دی تکلِیف ودھݨ لگّی۔ کئی وار اُہ درد نال کراہ رِہا ہُںدّا۔ پِںڈّ دے لۄکاں نُۄں اُس نال ہمدردی سی۔ اُہ اُس دا اِلاج کروائُݨا چاہُںدّے سن۔ اُہدی ماں آکھدی٬

" میرے پُتّ دِییاں پِیڑاں دا اِلاج کۄئی ڈاکٹر نہِیں کر سکدا۔"

پِںڈّ والِیاں نُۄں اُہناں 'تے ترس آئُݨ لگِّیا۔ مہِسُۄس کردے کِہ جیکر اُس دا اِلاج ہۄ جاوے تاں بہُت وڈّے پُنّ دا کمّ ہَے٬ نہِیں تاں پِںڈّ والِیاں نُۄں اِہناں دا سراپ لَے بَیٹھُۄ۔

آذادی دِوس وی آ گِیا۔ سماگم وی شُرُۄ ہۄ گِیا۔ جِویں کۄئی جادُۄ نال دْرِش بدل رِہا ہۄوے۔ سٹیج تِیار سی۔ سکُۄل دے بچّے دیش بھگتی دے گِیت گا رہے سن۔ سارا کُجھ چںگّا لگّ رِہا سی۔ چھنّ والی ماتا وی آئی ہۄئی سی۔ مُںڈّا وی نال سی۔ اُہ وی اجّ بچِّیاں نُۄں دیکھ کے کھُش ہۄ کے تاڑِییاں مار رہے سن۔

گڈِّییاں دے کافلے آئُݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔ پتا نی کَۄݨ نیں؟ پر اِہ کی... اِس پِںڈّ وِچّ وڈّے-وڈّے نیتا آ رہے نیں۔ سارے پاسے کِیڑِییاں واںگ پُلس ہی پُلس پھِر رہی سی۔ لۄک ہَیران ہۄ رہے سن... اِہناں نُۄں تاں کِسے نیں بُلائِیا ہی نہِیں پھِر...?

بچّے سٹیج 'تے ناٹک کھیڈ رہے سن۔ کۄئی دیش بھگت ہۄݨ دی بھُۄمِکا نِبھا رِہا سی۔ کۄئی بْرِٹِش سرکار دا افسر بݨِیا سی۔ وڈّے-وڈّے نیتاواں لئی کُرسِییاں کھالی کروائیِیاں جاݨ لگِّییاں۔ بچِّیاں دے ناٹک ولّۄں دھِیان ہٹ کے نیتاواں ولّ ہۄݨ لگِّیا۔ اَینے نیتاواں دے آئُݨ دا کارن اُہناں دے نال آئے افسراں دی گھُسر-مُسر تۄں پتا چلِّیا کِہ اجّ تھاں-تھاں 'تے اذادی دِوس منائِیا جا رِہا ہَے۔ جدۄں اِہناں نُۄں بݨِیا بݨائِیا اِکٹھّ مِل جاںدا ہَے تاں اِہ آپݨے مُۄںہ آپے مِییاں مِٹھُّۄ بݨ کے جنتا نُۄں سچّے جھُۄٹھے وائدِیاں نال بھرمائُݨ لئی کۄئی مَۄکا ہتھّۄں نہِیں جاݨ دِںدّے۔ بچِّیاں دا پْرۄگرام رُکوا دِتّا۔ پںدّراں-پںدّراں وِیہ-وِیہ سال تۄں ستّا وِچّ رہِݨ والے اِکّ دُۄجے 'تے اُںگلِییاں اُٹھا رہے سن۔ سمجھداری رکھّݨ والے اِہناں دِییاں گلّاں سُݨ کے خُد شرمِںدّا ہۄ رہے سن۔ کئی اِماندار افسراںں نُۄں اِہناں 'تے کھِجھ چڑھ رہی سی۔ پر اِہ کی ہۄئی جا رِہا اےَ ۔‌ دیش دے مۄہتبراں دے نال ہۄر وڈّے-وڈّے نیتا... لۄک اکھّاں ملھ-ملھ کے دیکھ رہے نیں... اِہ سچّ ہَے جاں سُفنا... ?

بچّے نِمّۄجھُۄݨے ہۄئے بھُکھّے-بھاݨے اِہناں نیتاواں دے مُۄںہاں ولّ ویکھ رہے ہن... کدۄں اِہ چُپّ ہۄݨ اتے اُہ آپݨا پْرۄگرام دُبارا شُرُۄ کرن۔ اُہ ماتا دے کۄل بَیٹھے ہۄئے سن۔ ہَۄلھی-ہَۄلھی اُس نالھ گلِّیں پَے گئے۔ اُس دا مُںڈّا بڑی تکلِیف وِچّ لگّ رِہا سی۔ ماتا بڑی بیچَین ہۄ رہی سی۔ شہِیداں دے ناں 'تے ناہرے لگّ رہے سن۔ باہاں اُلار-اُلار کے وکھّ-وکھّ شہِیداں دے ناں لَے کے... تیری سۄچ تے٬ پہِرا دِیاںگے ٹھۄک کے... آکھ رہے سن۔ اِکّ سِدھّے جِہے بںدّے نیں سٹیج دے نیڑے جا کے اُچّی دیݨے پُچھِّیا٬

"کۄئی اِہ وی تاں دسّ دِئۄ... اُہناں دی سۄچ ہَے کی سی ?" جواب دیݨ دی تھاں اُہ اِکّ دُۄجے دے مُۄںہ ولّ تکّݨ لگّے جِویں کۄئی چۄری پھڑی گئی ہۄوے۔ مںتّری نیں آپݨے سہائِک نُۄں دھِیمی سُر وِچّ پُچھِّیا٬ "کی سی سۄچ اُہناں دی؟"

"سابہ... مَینُۄں تاں پتا نی۔" اُس نیں آپݨا ہتھّ مُۄںہ اگّے کردِیاں آکھِیا۔

"ہۄر کِیہنُۄں پتَے؟ پتا رکھِّیا کرۄ... ہُݨ جنتا سوال کرن لگّ پئی... ۔" مںتّری تِلمِلائِیا۔

"سابہ جِہڑے افسر... تھۄڈی سکِئۄُرٹی 'تے لگّے ہۄئے نیں اُہ بتھیرے پڑھے لِکھے نیں اُہناں نُۄں پتا ہۄئۄُ۔"

"جدۄں بائی جی سۄچ دا ای نہِیں پتا... پھِر پہِرا کِہڑی گلّ 'تے دِئُگے؟" سوال کرن والے دا دُۄسرا سوال سی۔ اُس نُۄں اگّے بۄلݨ نہِیں دِتّا گِیا۔ پُلس والے پھڑ کے پرے لَے گئے۔ ساہمݨے بَیٹھی بھِیڑ وِچّۄں کۄئی بُڑبُڑائِیا٬ "اُہناں دی سۄچ جاݨن لئی اُہناں بارے پڑھنا پئۄُ... نیتا بݨن لئی پڑھائی ذرُۄری نہِیں ہُںدّی...۔"

پِںڈّ والِیاں وِچّ گھُسر-مُسر شُرُۄ ہۄ گئی۔ بچِّیاں نیں اِشارا مِلدِیاں ہی پھِر آپݨا ناٹک شُرُۄ کر دِتّا۔ ماتا اتے مُںڈّے نُۄں وی اُہناں آپݨے نال شامل کر لِیا۔ دیکھدِیاں-دیکھدِیاں اُس دے رُۄپ بدلݨ لگّے۔ کرتار سِںگھّ سرابھا٬ بھگت سِںگھّ٬ راج گُرُۄ٬ سُکھدیو٬ اُۄدھم سِںگھّ , لالا لاجپت رائے اتے ہۄر بہُت سارے رُۄپ جِہناں نُۄں لۄک پچھاݨ نہِیں سکے۔ مُںڈّے نیں آپݨے سرِیر تے لپیٹی چادر لاہی۔ لہُۄ سِمّ رِہا سی۔ اُس دی ہالت بڑی ناذُک ہُںدّی جا رہی سی۔

" اِس نُۄں لہُۄ-لُہاݨ کِیہنے کِیتا؟ " نیتاواں وِچّۄں اِکّ چِیکِیا۔

" تُسِیں سارِیاں نیں۔" اِکّ بچّے نیں جواب دِتّا۔

اِکّ بچّا٬ جِس نیں کالھا کۄٹ پائِیا سی٬ اُس نیں سارِیاں ولّ اِشارا کردِیاں کِہا٬ "تُہاڈے وِچّۄں ادھِّیاں تۄں ودھّ تے کیس بݨدا ہَے... 'اٹَیمپٹ ٹُۄ مرڈر' دا۔

"اسِیں تاں اِہنُۄں جاݨدے وی نہِیں۔" اِکّ نیتا بۄلِیا۔

للِت دے بیٹے وِچّ جِویں کِسے وڈّے دی رُۄہ پْرویش کر گئی ہۄوے۔ اُہ وِئںگّمئی ڈھںگّ نال ہسِّیا اتے بۄلِیا٬ "سچّ کِہا... تُسِیں اِہنُۄں بھُلّ گئے٬ جِہدے کر کے تُسِیں وڈّے-وڈّے نیتا بݨے اۄ... سارِیاں اِس نُۄں ادھمرِیا کر چھڈِّیا... اِس نُۄں ختم کرن لئی نِتّ نویں ذخم دِںدّے اۄ... ہُۄں... اجے کہِنے اۄ جاݨدے ای نہِیں۔... لاہنت اےَ تُہاڈے 'تے۔" ساہمݨے بَیٹھا للِت ڈر گِیا کِہ اُس دا پُتّ کِویں وڈّے-وڈّے لِیڈراں ساہمݨے ذُبان چلا رِہا ہَے۔ "تُہاڈے وِچّۄں بہُتِیاں دے ہتھّ اِس دے خُۄن نال رںگّے ہۄئے نیں۔" پِئۄ پُتّ دِییاں نذراں مِلِییاں پر بچّے 'تے پِئۄ دی وٹّی گھُۄری دا کۄئی اسر نہِیں سی۔ اِکّ ادھِیاپک بچّے دے کنّ وِچّ کُجھّ کہِ کے گِیا۔ مںچّ اُپّر دیش دے مۄہری نیتا آ رہے سن۔ چںگّی ترہاں دیکھݨ 'تے پتا لگِّیا اِہ سکُۄلی وِدِیارتھی سن جِہناں نیں نیتاواں ورگے کپّڑے پائے ہۄئے سن۔ اُہناں دے ہتھّ اِس ترہاں سن جِویں خُۄن نال رںگّے ہۄݨ۔

"اِہ سارے اِس نُۄں مارن 'تے تُلے ہۄئے نیں۔" بچّے نیں اُہناں ولّ اِشارا کردِیاں پھِر کِہا۔

"اِہ تاں دیش دے راکھے نیں۔" بھِیڑ وِچّۄں اواذ آئی۔

"کہِݨ نُۄں راکھے نیں... اِہ تاں اُس واڑ ورگے نیں جِہڑی کھیت نُۄں کھاݨ لگّ جاںدی ہَے۔"

ماتا دے متھّے 'تے پُتّ لئی چِںتّا دِییاں لکِیراں اُبھّرِییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُہ ساف-سُتھرے لِباس وِچّ پردے 'تے بݨے دیش دے نکشے دے اگّے کھڑھی سی۔

بچّا ڈِکّ-ڈۄلے کھاںدے ڈِگّدے ذخمی نَۄجوان ولّ بھجِّیا۔ پھَۄجی٬ ماسٹر٬ اِکّ دۄ نیتا اتے افسر٬ جِہڑے آپݨے پھرذ نِبھائُݨ والے پاسِئۄں بیداغ سن٬ کِسے دی بھلائی لئی آپݨے کپّڑِیاں 'تے داغ لگّݨ تۄں نہِیں سن ڈردے اتے کُجھّ بچِّیاں نیں بھجّ کے اُس نُۄں سمبھّال لِیا٬ ڈِگّݨ نہِیں دِتّا۔ کئی افسر اُس نُۄں بچائُݨ لئی اگّے آئُݨا چاہُںدّے سن٬ پر نیتاواں دی سُرکھِّیا وِچّ کُتاہی ہۄݨ تۄں ڈردے اگّے نہِیں آئے۔

"تُسِیں جِہڑِییاں داتِییاں اِس دِییاں جڑھاں وِچّ چلا رہے اۄ... اُہ اِس دِییاں نہِیں٬ تُہاڈِییاں آپݨِییاں جڑھاں نیں۔"

"اِہ ہَے کَۄݨ اِہ تاں دسّ دِئۄ؟" اِکّ نیتا نیں اُچّی آواذ وِچّ پُچھِّیا۔

"اِہ لۄکتںتّر ہَے۔" اُس نیں بڑے جۄش نال تے بھرِییاں اکھّاں نال کِہا۔ سارے پاسے چُپّ ورت گئی۔

"اٹَیمپٹ ٹُۄ مرڈر...۔" تھاںئیں بھسم کر دیݨ والی نذر سُٹّدِیاں بچّا بُڑبُڑائِیا اتے اُس دا چِہرا بھکھ رِہا سی۔