اجے دِن دا چانݨ لاہَۄر دے پِںڈّے نُۄں سُنہِری کِرناں دے پۄٹِیاں نال سہِلا ہی رِہا سی جدۄں اسِیں چاہ پاݨی پی کے ’مسئۄُد خدّر پۄش ٹرسّٹ‘ والے سماگم تۄں وِہلے وی ہۄ گئے۔ رگھبِیر سِںگھّ دی پتنی سُلیکھا نیں مَینُۄں اِشارا کِیتا کِہ جے جگتار ہُرِیں منّ جاݨ تاں آپاں انارکلی باذار ولّ شہِر دا اِک گیڑا ہی کڈھّ آئیِئے۔ اُمر گنی اجّ لاہَۄر وِچ ہی رُک گِیا سی۔ کار ساڈے کۄل سی۔ جگتار نُۄں تاں اساں منا ہی لَیݨا سی۔
اُمر گنی دی وڈّی کار وِچ مَیں٬ رگھبِیر تے سُلیکھا پِچھّے بَیٹھے تے جگتار تے اُمر گنی ڈرائیِور والی سِیٹ دے نال۔ گڈّی لاہَۄر دِییاں سڑکاں اُتے تَیر رہی سی۔ سڑکاں ’تے کاراں٬ ٹَیکسِییاں٬ تھری-وِیلہراں دی بھِیڑ سی۔ پھُٹّ-پاتھاں اُتے لۄک پاکِستان دا کَۄمی لِباس کُڑتا-سلوار پہِنِیں بھِیڑاں دے رُۄپ وِچ تُرے پھِردے سن۔ لاہَۄر وِچ چلّݨ والے تھری-وِیلہراں دی پِچھلی تِنّاں والی سِیٹ ’تے مساں دۄ بںدِّیاں دے بَیٹھݨ جۄگی جگہا ہُںدّی ہَے۔ تِیجا بںدّا مساں پھس کے ہی بَیٹھدا ہَے۔ ’ہۄر نُۄں ہۄری دی‘ دے اکھاݨ مُتابک کلّہ اِک تھری-وِیلہر والا پُچھّݨ لگّا٬ ’سردار جی! اُدھر سُݨائۄ رِکشِیاں دا تے کِرائے بھاڑے دا۔ ساڈا تاں اَیہناں مۄٹر سائیِکل رِکشا والِیاں کمّ کھراب کر دِتّا اے۔‘’
اکسر تھری-وِیلہر والے سواری تۄں اُہدے مُکام ’تے پُجّݨ دے اُکّے-پکّے پَیسے لَیںدے ہن تے ’سالم‘ رِکشا کردے ہن جد کِہ مۄٹر-سائیِکل نال چلّݨ والے اُس رِکشے دِییاں ٹاںگے دِییاں سِیٹاں واںگ اگّے-پِچھّے سِیٹاں ہۄݨ کرکے تے رستے وِچ سوارِییاں لاہے-چڑھائے جاݨ دی چھۄٹ ہۄݨ کرکے بہُتِییاں سوارِییاں اُس وِچ سَۄکھے ہۄ کے بَیٹھݨ نُۄں پہِل دِںدِّییاں نیں۔ تھۄڑھے چِر تۄں چلّے اِس مۄٹر سائیِکل رِکشا نیں تھری-وِیلہراں دی اجاریداری ختم کر دِتّی سی تے اِسے ناراذگی وِچۄں ہی بۄل رِہا سی اُہ تھری-وِیلہر والا۔ اُمر گنی تے جگتار اگّے بَیٹھے سمیں سمیں سُۄچنا دِںدّے جا رہے سن: مِئۄُذِیئم٬ ذِلا کچہِرِییاں٬ ہذرت داتا گںجّ بخش دی یادگار تے وڈّا ڈاکخانا۔ اسِیں لںگھّدِییاں اِمارتاں تے لۄکاں دی بھِیڑ نُۄں نذراں وِچ ستھِر کرن دی اسفل کۄشِش کردے۔
انارکلی دے نذدِیک جا کے گڈّی پارک کرنی سی۔ سڑکاں ’تے ہی اِک پاسے پارکِںگّ دا پْربںدھّ سی۔ اسِیں گڈّی پارک کرکے ہیٹھاں اُترے تاں مُںڈّے نیں ’پارکِںگّ پھِیس‘ پںجّ رُپئے مںگّی۔ اُمر گنی کۄل کھُلّہے پںجّ رُپئے نہِیں سن تے مہِمان نِواذی نُۄں مُکھّ رکھّدِیاں اُہ سانُۄں پَیسے کھرچݨ نہِیں سی دِںدّا۔ اُس نیں مُںڈّے نُۄں وڈّا نۄٹ پھڑائِیا پر اُہ ’پںجّاں دا نۄٹ‘ ہی لَیݨ ’تے بذِدّ سی۔ اُمر گنی اُس نُۄں پِیار نال منائُݨ دی کۄشِش کر رِہا سی۔ ساڈے وی کِسے کۄل پںجّ دا نۄٹ نہِیں سی۔ جدۄں سبھ نیں ہی اُس کۄل آپݨی بیوسی پْرگٹ کِیتی تاں اُس نیں کھِجھّ کے آکھِیا٬ ‘’اَیڈِییاں-اَیڈِییاں کاراں لَے کے آ جاںدے نیں تے جیب وِچ پںجّاں دا نۄٹ وی نہِیں ہُںدّا۔‘’
اسِیں اُس دی اِس اجِیب ذِد تے ٹِپّݨی اُتے ہسّدے انارکلی باذار نُۄں تُر پئے۔ اِتھے جہاںگِیر نیں آپݨی داسی پْریمِکا انارکلی دی یادگار بݨوائی سی تے اُس دے ناں اُتے ہی اِس باذار دا ناں ’انارکلی باذار‘ پْرسِدھّ ہۄ گِیا۔ بڑا ناں سُݨِیا سی اِس باذار دا تے ہُݨ سبھ تۄں وڈّی خُشی اِہۄ سی کِہ اسِیں اِس اِتِہاسک باذار دِییاں کھُلّہِییاں سڑکاں ’تے گھُمّ رہے ساں۔ دۄہِیں پاسِیں دُکاناں وِچ گاہکاں دی بھِیڑ سی۔ خُۄبسُۄرت لاہَۄرناں شام دے وکت پہِن-پچّر کے خرِیدداری لئی نِکلِییاں سن۔ کِسے کِسے اَۄرت نیں ہی پردا کِیتا ہۄئِیا سی۔ سُلیکھا تے رگھبِیر سِںگھّ پاکِستان دا کَۄمی لِباس سلوار-کمِیذ کھرِیدݨا چاہُںدّے سن۔ اسِیں اِک شۄء-رُۄم وِچ داخل ہۄئے تاں شۄء-رُۄم دے مالک نیں ’جی آئِیا‘ آکھ کے ساڈی مںگّ پُۄری کرن لئی اِک وِشیش سیلذمَین دی ڈِئۄُٹی لائی۔ اُہ سانُۄں شۄء-رُۄم دے اُپرلے ہِسّے وِچ لَے گِیا۔ وکھّ-وکھّ رںگّاں وِچ جھم-جھم کردے سُۄٹ شِیشے دِییاں المارِییاں وِچ ٹںگّے ہۄئے سن۔
اُس نَۄجوان نیں آپݨے ساتھِییاں دی مدد نال سانُۄں وکھّ وکھّ سُۄٹ وِکھائُݨے شُرُۄ کِیتے۔ رگھبِیر سِںگھّ رۄذ-مرا دی ورتۄں لئی سُۄٹ خرِیدݨا چاہُںدّا سی۔ اُس نَۄجوان نیں کِیمت دی گلّ اُہدے آپݨے اُتے ہی چھڈّدِیاں رںگّ دی چۄݨ کرن لئی کِہا۔
‘’تُسِیں ساڈے خاس مہِمان ہۄ۔ تُہاتھۄں ودھّ کِیمت دا سۄچ وی نہِیں سکدے۔‘’
اُس نیں سُۄٹ دا شائِد ساڈھے تِنّ سَۄ جاں چار سَۄ رُپِیا مںگِّیا تے تِنّ سَۄ وِچ سہِجے ہی منّ گِیا۔ اِس بھاء تاں اِہ کِیمت کُجھ وی نہِیں سی۔ بھارتی سِکّے دی کِیمت مُتابک سوا دۄ سَۄ رُپئے وی نہِیں سن بݨدے۔ میرا من وی پھُرک پِیا۔ رںگّ تے کپّڑے دی چۄݨ کردِیاں کافی سماں لگّ چُکّا سی۔ میری واری ہۄر ذِیادا دیر ناں لگّ جاوے٬ اِس لئی جگتار نیں کِہا٬ ‘’یار چھیتی کرۄ۔‘’
مَیں تے اُمر گنی کھڑۄتے ساں۔ نَۄجوان نیں پہِلے ہی دۄ-تِنّ سُۄٹ وِکھائے۔ رںگّ میری نذر نُۄں جچ گئے سن۔ مَیں ہۄر سُۄٹ کڈھّݨ تۄں اُس نُۄں منہا کر دِتّا۔ اُمر گنی میری اِس تُرںتّ چۄݨ اُتے بہُت خُش ہۄئِیا۔
‘’اسل گلّ تاں نذر نُۄں جچݨ دی ہُںدّی ہَے۔ بھاویں سَۄ-پِیس ویکھۄ جے نذر نُۄں نہِیں جچدا تاں کۄئی ارتھ نہِیں۔ اِںج پہِلے پِیس ہی نذر نُۄں چںگّے لگّ جاݨ تاں ہۄر ویکھا-وِکھائی دی کی لۄڑ؟‘’
اِہ آکھ کے مَیں ٹںگّے ہۄئے سُۄٹاں وِچۄ اِک سُۄٹ پسںدّ کِیتا۔ کرِیم رںگّ دا تے اُپر نسواری کڈھائی والی واسکٹ۔ مَیں سۄچِیا آپݨے پُتّر سُپندِیپ لئی خرِید لواں۔
‘’دِل کردَے تاں سُپن لئی خرِید لوۄ۔ رگھبِیر ہُرِیں اگلے مہِینے کَینیڈا جا رہے نیں۔ سُپن واستے سُۄٹ لئی جاݨگے‘’ سُلیکھا نیں کِہا۔
مَیں بھاء پُچھِّیا۔ اُس نیں اٹھاراں سَۄ رُپئے دسِّیا۔ کر-کرا کے اُہ چَۄداں سَۄ رُپئے نُۄں دیݨا منّ گِیا۔ میرے من وِچ دُبِدھا سی کِہ پتا نہِیں سُپندِیپ اِس نُۄں پہِنݨا پسںدّ وی کرے جاں ناں۔ سُلیکھا نیں کِہا٬ ‘’جے باراں سَۄ دا دیݨا اے تاں ویکھ لَے۔‘’
اُس نُۄں سَۄدا منذُۄر نہِیں سی۔ ہیٹھاں آئے تاں پَیسے دیںدِیاں اسِیں کائُںٹر ’تے  بَیٹھے بذُرگ نُۄں اُس سُۄٹ بارے آکھِیا تاں اُہ مُںڈّے نُۄں کہِݨ لگّا٬ ‘’ویکھ لَے٬ جے لگّی کِیمت باراں سَۄ تک ہَے تاں دے دیہ٬ سردار ہُراں کِہڑا رۄذ-رۄذ آئُݨَے۔‘’
پر مُںڈّا ناں منِّیا۔ شائِد اُس نُۄں سچّ-مُچّ ہی گھاٹا پَیںدا سی۔
دُکاندار نیں آکھِیا٬ ‘’سردار جی! اِںڈِییا جا کے وی یاد کرۄگے٬ ہۄر سُۄٹ لَے آئُںدے تاں چںگّا سی۔‘’
خرِیدداری کرن وِچ مَیں تاں بِلکُل اناڑی ہاں۔ مَینُۄں بھاء-بھتّا کرنا نہِیں آئُںدا۔ مَیں سُلیکھا کۄل آپݨی پتنی دِییاں چُنِّییاں دا اِک تھان کھرِید کے لِیائُݨ دی اِچھّا دا پْرگٹاوا کِیتا۔ اُس نیں دسِّیا کِہ اُہ پہِلاں دُپہِر ویلے دِلّی دِییاں پْرۄپھَیسر ارَۄتاں نال انارکلی دا گیڑا کڈھّ گئی سی۔ اُس نُۄں اِک دُکان دا وی پتا سی جِتھۄں اِک نِسچِت ریٹ ’تے اُنہاں اَۄرتاں نیں تھان خرِیدِیا سی۔ انارکلی دے مُکھّ باذار دے وِچۄ-وِچ٬ سائیِڈاں اُتّے چھۄٹے-چھۄٹے باذار نِکلدے ہن۔ اسِیں اِک چھۄٹے باذار وِچۄں مۄڈھے کھہِںدّی بھِیڑ وِچۄں لںگھّ کے اُس خاس دُکان ’تے جا کھڑۄتے۔ سُلیکھا نیں شُدھ کپّڑے دِییاں چُنِّییاں مںگِّییاں تے دائوا کِیتا کِہ اُس نُۄں کپّڑے دی پچھاݨ اتے کِیمت دا پتا ہَے۔ ٹھِیک تھان ویکھ کے اُس نیں ریٹ پُچھِّیا۔ دُکان والے نیں سۄلاں سَۄ رُپئے دسِّیا۔ سُلیکھا نیں کِہا٬ ‘’اجے دُپہِر ویلے اِہدے نال دا تھان اسِیں اٹھّ سَۄ وِچ لَے کے گئے ہاں۔‘’
‘’کی گلّ کردے اۄ بھَیݨ جی! کپّڑا تے ویکھۄ ہتھّ لا کے… اُس ریٹ وِچ وی ہَے نیں…آہ ویکھۄ۔‘’ اُس نیں اِک ہۄر تھان سُلیکھا اگّے سُٹِّیا۔ سُلیکھا نیں اُس تھان ولّ بیمالُۄمی جھات مار کے پہِلے تھان اُتے مُڑ ہتھّ رکھِّیا٬ ‘’نہِیں اٹھّ سَۄ وِچ۔‘’
مَینُۄں آپݨی پتنی نال شاپِںگّ کردِیاں اِہ انُبھو ہۄ چُکّا سی کِہ ذنانِییاں کئی وار اسلۄں ہی ہیٹھلے مُلّ تۄں شُرُۄ کردِییاں ہن۔ مَینُۄں تاں دسّے ہۄئے مُلّ تۄں اینا گھٹّ مُلّ لائُںدِیاں اُںج ہی سںگّ آئُںدی ہَے۔ جدۄں میری پتنی کِسے وستُۄ دے ریٹ نِسچِت کر رہی ہُںدّی ہَے تاں مَیں نذر بچا کے ایدھر-اۄدھر ہۄ جاںدا ہاں۔ پتنی آکھیگی٬ ‘’تُہانُۄں نہِیں پتا اِنہاں دا۔‘’
ہُݨ جدۄں سۄلاں سَۄ دے تھان نُۄں سُلیکھا اٹھّ سَۄ وِچ مںگّ رہی سی تاں سانُۄں وی اجِیب لگّ رِہا سی۔ اِک ادھّی وار اسِیں وی اُس نُۄں ‘’جھُۄٹھا-سچّا‘’ کِیمت ٹھِیک لائُݨ لئی کِہا تاں اُہ ’ساڈے مُۄںہ‘ نُۄں چَۄداں سَۄ ’تے منّ گِیا۔ پر سُلیکھا تاں آپݨی ذِد اُتے سی۔
‘’بھَیݨ جی! سچّی پُچھّدے اۄ تاں تیراں سَۄ نُۄں اِہ تھان سانُۄں گھر پَیںدا ہَے… اسِیں سَۄ رُپئے وی ناں کمائیِئے تھان ’چۄں تاں کھاݨا کِتھّۄں اے؟‘’
دُکاندار دی گلّ سانُۄں واجب لگّدی سی۔ اسِیں دُکان دے تھڑیہ تۄں ہیٹھاں اُتر آئے۔ مَیں رگھبِیر سِںگھّ نُۄں کِہا٬ ‘’اِس تۄں گھٹّ ہُݨ اُہ دیݨ نہِیں لگّا۔‘’
‘’اِنہاں بِیبِییاں دا وی شاپِںگّ کرن دا آپݨی ہی اںدّاذ ہَے۔ مَیں تاں آپ تیرے واںگ ہی ہاں۔ مَینُۄں تاں آپ سںگّ آ جاںدی ہَے جدۄں ساڈِییاں بِیبِییاں اِںج کردِییاں نیں۔ چَۄداں سَۄ دا تھان ہُݨ اُہ اٹھّ سَۄ دا دے وی کِویں دیوے! اُس نیں وی تاں کُجھ کھٹّݨا اے۔‘’ رگھبِیر سِںگھّ نیں کِہا۔
اجے ساڈی گلّ پُۄری وی نہِیں سی ہۄئی کِہ سُلیکھا دُکان تۄں ہیٹھاں آئی تے مَینُۄں کہِݨ لگّی٬ ‘’چھیتی چھیتی کڈھّۄ ساڈھے اٹھّ سَۄ رُپئیِیا…اُہ منّ گِئَے۔ سویرے وی اُنہاں نیں ساڈھے اٹھّ سَۄ ’چ ہی اِہ تھان کھڑِیا سی۔ مَیں تاں اُںج ہی اٹھّ سَۄ آکھی جاںدی ساں۔‘’
اسِیں سُلیکھا دی سپھلتا ’تے ہَیران اتے خُش ہۄئے تے سانُۄں منّݨا پِیا کِہ ساڈِییاں بِیبِییاں ٹھِیک ہی ہُںدِّییاں نیں۔
شاپِںگّ لئی سُلیکھا دی اگوائی نِسچِت رُۄپ وِچ منّ لئی گئی سی تے اُس دی اگوائی وِچ ہی مَیں آپݨِییاں بچِّییاں لئی سِتارا سُپنا لۄن دے سُۄٹ خرِید لئے۔
رَۄشنِییاں نال انارکلی باذار جگمگا رِہا سی۔ لگّدا سی جِویں جلںدھّر٬ امّْرِتسر جاں لُدھِیاݨا دے ہی کِسے باذار وِچ گھُمّ رہے ہۄئیِئے۔ لاہَۄرِیئے دُکاندار نیں ریٹ ہیٹھاں ڈیگ کے امبّرسرِیئے دُکانداراں دا ماݨ رکھّ لِیا سی۔ آخرکار دۄہاں دا اِک خمِیر سی۔ اِس پکھّۄں وی دۄویں مُلک برابر دے بھائیِبںدّ سن۔