شام دا گھُسمُسا اجے پسرِیا ہی سی تے کِسے دے چِتّ-چیتے وی نہِیں سی کِہ اِہ گھُسمُسا اِک-دم کالی بۄلی رات واںگ سارے پِںڈّ 'تے پسر جاویگا جاں اِہ کالی-بۄلی رات کِسے پرِوار جاں وِشیش وِئکتِییاں لئی اُمراں جِنّی لمّی ہۄ جاویگی۔ دِیوالی نیڑے سی٬ پر پںجّاب دے ہالات ٹھِیک ناں ہۄݨ کرکے پٹاکے چلائُݨ دی مناہی سی۔ اُںج لۄکاں اِہۄ سمجھِیا کِہ کِسے نیں نِکّے مۄٹے پٹاکے ہی چلائے ہۄݨگے۔ گۄلی دی آواذ تاں لگّدی نہِیں سی۔

پر اِہ گۄلی دی ہی آواذ سی۔

کِسے نیں چُبارے دی باری 'چۄں سِر باہر کڈھّ کے ویکھِیا۔ شام لال کاہلی کاہلی دُکان بںدّ کر رِہا سی۔

"کی گلّ ہۄئی؟" چُبارے والے نیں پُچھِّیا۔

اینے نُۄں باذار دی پرلی نُکّرۄں بھجّا بھجّا آئُںدا کۄئی جݨا گھبراہٹ وِچ اُچّی اُچّی بۄلدا تے ہتھّ ہِلائُںدا چھِپن ہۄ گِیا۔

"دُکاناں بںدّ کر دِئۄ ۔ اُہناں نیں بڑِیاں نُۄں گۄلِییاں مارِییاں نیں۔ بھجّ جائۄ سبھ۔ لُک جۄ چھیتی۔"

شام لال تۄں کمبّدے ہتھّاں نال چھیتی چھیتی دُکان دا تالا نہِیں سی لگّ رِہا۔ اُہ کمبّدی لڑکھڑائُںدی ذبان نال چُبارے والے نُۄں وی دسّ رِہا سی۔

"اۄ جی٬ مَینُۄں وی مارن لگّے سن ۔ مَیں بھجّ کے دُکان اںدّر وڑ گِیا۔ گۄلِییاں بۄرِییاں 'چ وجِّییاں۔ پھِر اُہ کیول ولّ ہۄئے۔ پر اُہ اَیں نُۄں بھجّ گِیا۔" اُس دُکان بںدّ کرکے تھڑھے تۄں اُتّردِیاں کھبّے پاسے ولّ اِشارا کرکے اُتاںہ ویکھِیا۔ پر چُبارے دی باری تاں کدۄں دی بںدّ ہۄ چُکّی سی!

ساہمݨے کیول دی دُکان اُتّے دُۄدھِییا رَۄشنی وِچ اُسدا مٹھِیائی والا شۄ-کیش چمک رِہا سی۔ تھڑھے 'تے پِیا دہِیں دا اِکّ کُۄںڈا٬ جۄ وِک جاݨ کرکے کھالی ہۄ گِیا سی٬ بھٹھّی ولّ اُلّرِیا ہۄئِیا سی تے دُۄجا پَیر وجّݨ کرکے ٹیڈھا ہۄ کے ڈُلّہا پِیا سی۔ جِس چھۄٹے کپّ نال اُہ کُۄںڈے وِچۄں دہِیں مِݨ کے پائُںدا سی٬ اُہ باذار دے اَین وِچکار ٹُٹّا ہۄئِیا سی۔ اِکّ-دم سارے باذار وِچ دِئۄ پھِر گِیا۔ سنّہاٹا چھا گِیا سی۔ سہِمی ہۄئی چُپّ کنّاں وِچ 'شاں شاں' کر رہی سی۔ سبھ اںدّرۄ اںدّری دڑ گئے سن۔ کۄئی سِر گھر 'چۄں باہر نہِیں سی ہۄ رِہا۔ کِدھرۄں کۄئی آواذ نہِیں سی آ رہی۔ سارے پِںڈّ نُۄں جِویں سپّ سُںگھّ گِیا سی۔'

اُپرلا دْرِش میری کہاݨی 'بھجِّییاں باہِیں'وِچۄں لِیا گِیا ہَے۔ ناواں دی بدلی تۄں اِلاوا اِس وِچ پیش ویروا واستوِکتا دے بہُت نیڑے ہَے۔ مَیں اُدۄں اجے لائِلپُر خالسا کالج جلںدھّر وِچ نہِیں ساں آئِیا اتے آپݨے پِںڈّ سُر سِںگھّ٬ ذِلہا امّْرِتسر دے ہائی سکُۄل وِچ ہی پڑھائُںدا ساں۔ اِہ چھے اکتُۄبر 1984 دا دِن سی۔

شام ہۄ چلّی سی۔ میرے بچّے آپݨی 'بھَیݨ جی' کۄلۄں ٹِئۄُشن پڑھ کے اجے پرتے نہِیں سن۔ اِہناں دِناں وِچ ہنہیرا ہۄݨ تۄں پہِلاں اُہناں دا گھر پہُںچّݨا لاذمی سی؛ پر اجّ تاں اُہناں نیں دیر کر دِتّی سی۔ مَیں اُہناں نُۄں لَیݨ لئی اگّلواںڈھی گِیا۔ اُہ آرام نال آپس وِچ گلّاں کردے 'ٹہِلدے' آ رہے سن۔ مَیں اُہناں نُۄں چھیتی تُرن لئی کِہا۔ اجے اسِیں آپݨے گھر پُجّے ہی ساں کِہ ساڈے گھر دے ساہمݨِئۄں گۄلی چلّݨ دی آواذ آئی۔

"پتا نہِیں کَۄݨ پٹاکے چلائُݨ ڈِہا اے؟" من وِچ خُتخُتی ہۄئی۔

مَیں پَیرِیں جُتّی اڑا کے پتا کرن لئی باہر نِکلݨ ہی لگّا ساں کِہ پتنی نیں ورجِیا۔

"سُݨدے نہِیں٬ اِہ گۄلی دی آواذ اےَ۔ ہُݨ آہ ویکھۄ دُۄرۄں باذار چۄں اجے وی کھڑاک آئُݨ ڈِہا۔"

"پھِر وی ویکھاں تاں سہی!"

مَیں اُسدے رۄکدِیاں وی باہرلا درواذا کھۄلہ کے باذار وِچ آ گِیا ۔ ساڈا گھر ساڈے پِںڈّ 'سُر سِںگھّ' دے مین باذار وِچ سی۔ آسے پاسے سبھ ہِںدُّۄ آبادی سی اتے وِچکار اِکّۄ اِکّ سی ساڈا 'جٹّ-سِکھّاں' دا گھر'۔ ساڈا باہرلا وڈّا درواذا باذار وِچ ہی کھُلّہدا سی۔ پںدّراں کُ پھُٹّ باذار چھڈّ کے ساڈے درواذے دے اَین ساہمݨے گُرلال چںدّ دی ہلوائی دی دُکان سی۔ اُسدے نال ہی ساڈے گھر نُۄں ساہمݨے سجّے ہتھّ اُسدے بھرا گۄپال چںدّ دی پںسّاری دی دُکان سی۔ ہالات دے مدّے-نذر دۄہاں بھراواں نیں ویلے سِر ہی دُکاناں بںدّ کر لئیِیاں سن۔ پر پھِر وی اجے باذار وِچ چہِل- پہِل سی اتے کئی دُکاناں اجے وی کھُلّہِییاں ہۄئیِیاں سن۔۔ گۄپال چںدّ دی دُکان تۄں اِکّ دُکان چھڈّ کے اُسدے 'تِیجے نمبّر' دے گھرۄں اڈّ ہۄئے مُںڈّے 'مںگّے' دی پکَۄڑِیاں٬ دہِیں-بھلِّیاں اتے مٹھِیائی دی دُکان سی۔ اِہناں سارِییاں دُکاناں دا مُۄںہ لہِںدّے نُۄں ساڈے گھر نُۄں ساہمݨا سی جد کِہ ساڈے گھر واںگ چڑھدے پاسے نُۄں مُۄںہ والِییاں دۄ دُکاناں ساڈے گھر دِییاں کںدھّاں دے سجّے کھبّے پاسے لگّدِییاں سن۔ کھبّے ہتھّ سی ڈاکٹر گُلذاری لال دی دُکان۔ اُسنُۄں سارے 'لال ڈاکٹر' ہی آکھدے سن۔ ساڈے گھر دے سجّے ہتھّ سی وید پْرکاش دی پںسّاری دی دُکان۔

مَیں جدۄں گھرۄں باہر نِکلِیا تاں باذار وِچ کۄئی بںدّا دِکھائی ناں دِتّا۔ وید پْرکاش کمبّدے ہتھّاں نال دُکان دا درواذا بںدّ کر رِہا سی۔ کہاݨی وِچلا 'شام لال' اُہۄ ہی ہَے۔ چُبارے 'چۄں سِر باہر کڈھّ کے سوال کِیتا سی گُرلال چںدّ نیں۔ پر جدۄں پتا لگّا کِہ گۄلی چلّی ہَے تاں اُہدا گھر وِچ دڑ جاݨا کُدرتی ہی سی۔ درواذا بںدّ کرکے آپݨے گھر نُۄں دَۄڑدِیاں ہۄئِیاں گھرکدی آواذ وِچ وید پْرکاش نیں مَینُۄں آکھِیا٬ "ماسٹر جی تُسِیں گھر نُۄں جائۄ۔ تُسِیں ایتھے کی کردے اۄ! اُہ مُڑ کے وی آ سکدے نیں۔ گۄلِییاں دا کھڑاک نہِیں سُݨدا پِیا تُہانُۄں؟"

گلّ تاں اُسدی ٹھِیک سی۔ اُہناں لئی کِہڑا ایتھے ٹرَیفِک دا 'ونّ وے' کانُۄن لاگُۄ ہُںدّا سی! چڑھدے پاسے جِدھّر اُہ گئے سن٬ پُلِس چَۄکی ہۄݨ کرکے اُدھرۄں مُڑ کے واپس آئُݨ اتے پِںڈّ دے لہِںدّے پاسے 'نِکلݨا' 'اُہناں' لئی اُںج وی ودھیرے 'سُرکھِّئت' ہۄݨا سی۔ پر مَیں گھر نہِیں گِیا۔ کُجھ چِر پہِلاں رَۄݨک نال بھرے باذار وِچ ہُݨ مَیں اِکلّا کھلۄتا ساں۔ باذار سُنّ-اُجاڑ ہۄئِیا پِیا سی۔ بںدّا ناں بںدّے دی ذات! کِسے دی آواذ وی نہِیں سی آ رہی۔ سچّ مُچّ جِویں پِںڈّ نُۄں سپّ سُںگھّ گِیا سی۔ باذار وِچ کھلۄتِیاں مَیں سۄچِیا کِہ 'اُہ' باذار دے کھبّے پاسے ولّۄں گۄلِییاں چلائُںدے ہۄئے سجّے پاسے نُۄں نِکلے ہن؛ باذار دے کھبّے ہتھّ جا کے ویکھاں تاں سہی!

مَیں کھبّے پاسے نذر ماری تاں ساڈے گھر تۄں پںجّاہ کُ گذ دُۄر کۄئی جݨا باذار وِچ چَۄفال ڈِگّا پِیا سی۔ مَیں مدد کرن لئی تُرت اُہدے کۄل پُجّا۔ اِہ تاں گۄپال چںدّ دا پُتّر 'مںگّا'سی۔ کہاݨی وِچ اِسدا ناں 'کیول'ہَے۔ اُسنُۄں اُسدی دُکان 'تے ہی گۄلی لگّ گئی جاپدی سی۔ جان بچائُݨ لئی دُکان تۄں دَۄڑدا ہۄئِیا اِتھّے آ کے ڈھہِ پِیا سی۔ وِچارا! کھُشدِل مںگّا ہُݨ لاش وِچ بدل چُکّا سی۔ مَیں ہُݨ اُس لئی کُجھ نہِیں ساں کر سکدا!

اُتھے کھلۄ کے٬ مَیں٬ پِچھّے باذار ولّ نذر ماری تاں ویکھِیا لال ڈاکٹر دی دُکان کھُلّہی ہۄئی سی۔ مَیں کاہلی کاہلی دُکان 'تے پُجّا۔ ویکھِیا؛ لال بَیںچ 'تے لُڑکِیا ہۄئِیا سی۔ گۄلی اُسدے نکّ 'چۄں لںگھّ کے گلے وِچ اٹک گئی سی۔ اُہ اجے ساہ لَے رِہا سی۔ ساہ لَیںدِیاں 'گھرڑ گھرڑ'دی آواذ آ رہی سی۔ ہِمّت کرکے اِس نُۄں بچائُݨ دی کۄشِش تاں کِیتی ہی جا سکدی سی! مَیں دَۄڑ کے گھر آپݨی پتنی نُۄں دسِّیا۔ اُدۄں پِںڈّ وِچ دس پںدّراں گھراں وِچ ہی ٹَیلِیفۄن لگّے سن۔ مَیں اُسنُۄں آپݨے گھرۄں گُلذاری لال دے گھر دے نیڑے تیڑے کِسے نُۄں فۄن کرن واستے آکھِیا۔ گھبرائِیا ہۄئِیا مَیں پھِر لال ڈاکٹر کۄل گِیا۔ اُہدے ہتھّ گھُٹّے اتے ہَۄںسلا رکھّݨ لئی کِہا۔ ہُݨ گھٹّۄ-گھٹّ چار بںدّے تاں چاہِیدے سن اِسنُۄں چُکّ کے لِجاݨ لئی۔ جِنّہاں دے گھردے اجے دُکاناں بںدّ کرکے گھرِیں نہِیں سن پہُںچّے؛ خترا ٹل گِیا جاݨ کے٬ اُہناں وِچۄں کۄئی کۄئی جݨا اُہناں آپݨِیاں دی خَیر-سُکھّ پتا کرن لئی باذار وِچ نِکل آئِیا سی۔ مںگّے دا بھرا رام گھبرائِیا ہۄئِیا آئِیا اتے ڈاکٹر نُۄں ویکھ کے مںگّے بارے مَیتھۄں پُچھّݨ لگّا۔ مَیں باذار وِچ پئے مںگّے ولّ اِشارا کرکے اُسنُۄں دُخدائی خبر سُݨائی۔ اُہ رۄںدا ہۄئِیا اۄدھر دَۄڑِیا۔ اُہدی لیر نِکلی٬ "ہائ! اُئے ساڈے بھرا نُۄں مار گئے لۄکۄ!" کۄئی پرہِئۄں دَۄڑدا اتے دُہائی پائُںدا آئِیا اتے رام نُۄں کِہا٬ "تیرے بھاپے گۄپال شاہ نُۄں گۄلِییاں وجِّییاں۔ اُہنُۄں بچا لَۄ بھجّ کے٬ جے بچائِیا جاںدا تاں۔"

مںگّے نُۄں بھرے باذار وِچ لاوارِس چھڈّ کے اُہ پِئۄ نُۄں لبھّݨ بھجّا۔ گۄپال چںدّ کِسے ہۄر دی دُکان 'تے کھلۄتا 'گپّ-شپّ'مار رِہا 'اُہناں' دے 'راہ' وِچ آ گِیا سی۔

مَیں کِسے نُۄں آپݨے ولّ آئُںدا ویکھ کے ذۄر نال کِہا٬ "میرے ولّ ناں آ۔ ڈاکٹر دے گھر جاہ بھجّ کے ۔ اِہنُۄں بچا لئیِئے کِسے ترہاں۔"

تھۄڑھی دیر پِچھّۄں گُلذاری لال دا چھۄٹا بھرا وِجَے٬ لال دی پتنی اتے دۄویں بچّے دُکان 'تے پہُںچّ گئے۔ چِیک -چِہاڑا پَے گِیا۔ شۄر سُݨ کے میری پتنی وی باہر آ گئی۔

"بچائۄ اِہناں نُۄں! چھیتی تۄں چھیتی ہسپتال لَے کے جائۄ۔ بھَیݨ جی تُسِیں کۄئی فِکر ناں کرۄ۔ کُجھ نہِیں ہُںدّا بھا جی نُۄں۔ چُپّ کر میری بِیبی دھی۔" میری پتنی مَینُۄں وی کہِ رہی سی اتے لال دی پتنی تے دھی نُۄں ہَۄںسلا وی دے رہی سی۔

لال نال ساڈی پرِوارک ساںجھ سی۔ اِہ ساںجھ تاں ساڈی اُںج سارِیاں آںڈھِییاں گُیاںڈھِییاں نال ہی سی۔ ساڈی آپݨی پتّی اتے شرِیکے دے پرِوار تاں ساتھۄں دُۄر ساڈی پتّی 'چںدُّۄ کی' وِچ وسّدے سن۔ ساڈا رۄذ-مرّا دا بھائیِچارا تاں اِہناں لۄکاں نال ہی سی۔ گُرلال چںدّ٬ گۄپال چںدّ٬ وید پْرکاش تے لابھ چںدّ ہُرِیں ہی میرے نیڑلے 'چاچے-تائے'سن۔ لال نال میرا بچپن تۄں یرانا سی۔ اُس دے پِتا کرم چںدّ نُۄں جدۄں کدی دُکان 'تے مرِیذاں ولّۄں وِہل ہُںدّی سی تاں اُہنے کئی وار ساڈے گھر وڑدِیاں دُۄرۄں ہی اَیلان کر دیݨا٬ "ہرنام کُرے! اۄ جۄگِںدّر کُرے! کِتھّے اۄ؟ کۄئی رۄٹی پئی آ چںگّیر 'چ کِہ نہِیں؟ گھر نہِیں جائِیا گِیا۔ مرِیذ آ گئے سی؛ ٹائیِم ای نہِیں مِلِیا گھر جاݨ دا۔ لِیائۄ پھڑائۄ دۄ رۄٹِییاں ہَیتھۄں۔" اُہ میری دادی اتے ماں نُۄں مُکھاتب ہُںدّا۔

"رۄٹِییاں تاں ہَیگِییاں پر اسِیں سجّرِییاں لاہ دیںدِییاں٬ جی۔" دادی جاں ماں 'چۄں کۄئی آکھدی۔ اُمر وِچ اُہ میرے پِئۄ تۄں اٹھّ-دس سال وڈّا سی پر 'ڈاکٹر' ہۄݨ کرکے اُستۄں میری ماں گھُںڈّ نہِیں سی کڈھّدی۔ اُہ تھالی وی ناں لَیںدا۔ ہتھیلی اُتے ہی دۄ پھُلکے رکھّ کے اُہناں اُتّے ہی دال-سبذی پُیا لَیںدا اتے ساڈے چَۄںترے دی چھۄٹی جِہی کںدھّ 'تے پَیر رکھّ کے کھڑا-کھلۄتا رۄٹی کھا لَیںدا۔ اُہدی مَۄت تۄں پِچھّۄں دُکان اُتّے لال بَیٹھݨ لگّا۔ اُس کۄل میرے بچّے آپے ہی چلے جاںدے۔ بِیماری دسّدے تے دوائی لَے کے آ جاںدے۔ اُہ دوائی دے پَیسِیاں دا کۄئی ہِساب-کِتاب ناں لِکھدا۔ کہِںدّا٬ "آپے چیتے رکھّۄ۔ اِہ تُہاڈا کمّ اے۔" اسِیں دوائی لَے کے آئُںدے تاں تُرت دوائی دا ویروا کاپی 'تے لِکھدے تاںکِہ بائد وِچ کۄئی 'آئیِٹم' بھُلیکھے نال لِکھݨۄں رہِ ناں جاوے! ہۄرناں دا ہِساب کِتاب اُہ لِکھ کے رکھّدا ہی سی پر ساڈا ہِساب کِتاب رکھّݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ اِہ اُسدا ساڈے پرِوار نُۄں دُۄجِیاں تۄں وکھّرا نِکھیڑ کے٬ ساڈے لئی مۄہ اتے ماݨ جتائُݨ دا ہی اِکّ سںکّیت سی۔ اُہ کدی کدی میرے سجّے گُٹّ نُۄں ہتھّ وِچ پھڑھدا اتے اُلٹا کرکے میرے گُٹّ 'تے بݨے اِںچ بھر چَۄڑے نِشان نُۄں ویکھدا۔ پھِر ہسّدِیاں آکھدا٬ "بڑِییاں جُتِّییاں پئیِیاں سن اُدۄں بائۄُ جی تۄں۔" رمبِّیاں نال کھُۄہ کِیارِییاں کھیڈدِیاں بچپن وِچ اُستۄں میرے گُٹّ 'تے رمبّا وجّ گِیا سی٬ جِس نال ہۄئے بڑے وڈّے ذخم دا نِشان اجے وی میرے گُٹّ اُتّے چمکدا ہَے۔

میرے بچپن دا یار میرے ساہمݨے مرنائۄُ پِیا سی۔ اِس نُۄں بچائُݨا ذرُۄری سی۔ لۄکاں دے درواذے بںدّ سن۔ مںجّا کڈھّݨ کرکے کھۄلہِیا میرے گھر دا درواذا اجے وی چَۄڑ-چُپٹّ کھُلّہا ہۄئِیا سی۔ مَیں گھر دا اتے دِل دا درواذا بںدّ نہِیں ساں کر سکدا! لۄکاں دے 'وجّے کُںڈّے' اتے 'گُںگّی چُپّ' نیں مَینُۄں چیتا کرائِیا کِہ مَیں 'گۄلِییاں وجّݨ والِیاں دا' 'سہائِک' بݨ کے 'گۄلِییاں مارن والِیاں' دی 'مارُۄ ناراذگی' سہیڑ رِہا ساں۔ پر اِہ اِہۄ جِہِییاں گِݨتِییاں مِݨتِییاں کرن دا سماں نہِیں سی۔

"چھیتی کرۄ جی! ویکھدے کی اۄ!"

پتنی نیں کاہلی نال آکھِیا۔

مَیں اُسنُۄں کِہا کِہ لال دے پرِوار دے باکی جِییاں نُۄں اُہ آپݨے گھر لَے جاوے اتے ہۄ سکے تاں پُلِس نُۄں وی فۄن کر دئے۔

اساں بِناں کۄئی ہۄر دیری کِیتِیاں گُلذاری لال نُۄں چُکّ کے مںجّے 'تے پائِیا اتے پِںڈّۄں باہروار چڑھدے پاسے ستھِت پِںڈّ دے پْرائِمری ہَیلتھ سَیںٹر ولّ دَۄڑ پئے۔ باذار وِچۄں لںگھّ رہے ساں تاں ویکھِیا؛ کئی جݨِیاں نُۄں گۄلِییاں لگِّییاں سن۔ اُہناں دے والی وارس وی اُہناں نُۄں 'سامبھ' رہے سن۔

کۄئی کہِ رِہا سی٬ "اجے ہُݨے اَیں نُۄں جاںدے مَیں آپ ویکھے نیں۔ ہالے پِںڈّۄں باہر نہِیں گئے ہۄݨے۔ پُلِس گھیرا پائے تاں پھڑھے جا سکدے نیں!"

باذار لںگھّ کے اگّے ہۄئے تاں راہ وِچ کھلۄتا پُلِس چَۄکی دا تھاݨیدار مںجّی 'تے پِیا بںدّا ویکھ کے پُچھّݨ لگّا٬ "کَۄݨ ایں؟ کی ہۄئِیا؟"

اسِیں دسِّیا تاں گھبرائِیا ہۄئِیا کہِݨ لگّا٬ "مَیں تاں کُدرتی اَیتھے دُکان 'تے کھلۄتا ساں کِہ اُہ دُۄرۄں گۄلِییاں چلائُںدے آئُںدے دِسے۔ مَیں تاں اَیدھر اۄہلے 'چ ہۄ گِیا۔" سہِون ہی اُسدے مُۄںہۄں سچّ نِکل گِیا۔

'اِسے پُلِس' نیں 'اُہناں' نُۄں پھڑھنا سی!

پْرائِمری ہَیلتھ سَیںٹر کۄل پُجّے تاں سی آر پی والِیاں دا ٹۄلا لںگّڑائُںدی چال پِںڈّ ولّ جا رِہا سی۔ اِس چالے تاں اِہناں نیں اُہناں نُۄں ہُݨے ہی جا گھیرنا سی بھلا! ہَۄلی ہَۄلی ہسپتال وِچ خاسی بھِیڑ اِکٹھّی ہۄ گئی سی۔ اِکّ بںدّے٬ مںگّے دی مَۄت ہۄ گئی سی اتے ہۄر چَۄداں بںدِّیاں نُۄں گۄلِییاں لگِّییاں سن۔ ہریک دے پںجّ -پںجّ٬ ستّ-ستّ وارس نال آئے سن۔ کِس نُۄں ٹھںڈھّا کڈھّدا سی! ڈاکٹر گُردِیال سِںگھّ گِلّ میرا جاݨُۄں سی۔ اسِیں دۄویں جھبال وِیاہے ہۄئے ساں اتے ساڈے دۄہاں دے سالِیاں دا آپس وِچ بڑا سنیہ سی۔ اُسنے فِکرمںدّی نال کِہا٬ "سںدھُّۄ ساہِب! جے اِہناں دی جان بچائُݨی ایں تاں فسٹ-ایڈ دِوا کے اِہناں نُۄں چھیتی تۄں چھیتی امبّرسر لَے جائۄ۔"

آپݨا املا-پھَیلا لَے کے ڈاکٹر گِلّ مرہم-پٹّی وِچ رُجھّ گِیا۔ وِجَے نُۄں لال کۄل کھڑا کرکے مَیں دُۄجے ذخمِییاں دا ہال-ہوال پتا کرن لگّا۔ سارے میرے آپݨے ہی تاں سن۔ مںگّے اتے رام دا پِئۄ گۄپال چںدّ میرا ساہمݨا گُیاںڈھی 'تائِیا' سی۔ اگّے مدن 'مدّۄ'دا مُںڈّا سی۔ رام لُبھائِیا کںڈّکٹر سی۔ چمن لال سی اتے ہۄر کِنّے جݨے سن! ہر اِکّ جݨا 'آپݨے ذخمی' واستے سبھ تۄں پہِلاں مُڈھّلی سہائِتا دیݨ دی مںگّ کر رِہا سی۔

اینے گمبھِّیر مرِیذاں دا اِلاج کر سکݨ دا پْرائِمری ہَیلتھ سَیںٹر وِچ کۄئی پْربںدھّ نہِیں سی۔

لال دا مُۄںہ اتے گلا سُجّ گِیا سی ۔ گھۄرڑُۄ وجّݨ لگّا۔

"بھا جی ہُݨ کی کرِیئے؟" لال دا بھرا بیوسّ ہۄئِیا مَینُۄں پُچھّݨ لگّا۔ دُۄجے جݨے وی میرے مُۄںہ ولّ ویکھݨ لگّے۔ اُہناں نُۄں تاں کۄئی سُجھدی اَۄڑھدی نہِیں سی۔ امّْرِتسر جاݨ دا پْربںدھّ کِویں ہۄوے! اچنچیت مَینُۄں خِیال آئِیا٬ "آپاں سی آر پی والِیاں نُۄں آکھدے آں۔ اُہناں دِییاں گڈِّییاں جاں ٹرکّ ہُںدّے نیں۔ آئۄ! اُہناں نال گلّ کرِیئے۔"

ہسپتال دے نال ہی سی آر پی والِیاں دا 'ڈیرا' سی۔ میرے نال ہی ہۄر ذخمِییاں دے وارس وی اُدھر نُۄں تُر پئے۔ سی آر پی دا اِںسپَیکٹر کہِںدّا٬ "ساڈِییاں گڈِّییاں وِہلِییاں نہِیں۔ اسِیں پِںڈّ نُۄں گھیرا پائُݨ لگّے آں۔"

سانُۄں اُسدی دلِیل 'تے گُسّا آئِیا۔ کِنّہی تھۄتھی دلِیل سی!

'اجے اِہناں نیں گھیرا پائُݨا سی!'

"دیکھۄ شْری مان جی٬ تُہاڈے ولّۄں سہِیۄگ ناں دیݨ کرکے جے ساڈے بںدِّیاں 'چۄں کِسے دی جان چلی گئی تاں اُسدے 'کتلھ' دے ذِمّیوار تُسِیں ہۄوۄگے۔" مَیں پُۄری کرڑائی نال آکھِیا اتے نال دے ساتھِییاں نُۄں ہلّا-شیری دِتّی۔ اُہناں دے تاں بںدّے مردے پئے سن۔ اُہناں دا اُبّلدا اںدّر باہر آ گِیا۔ کِسے ستے ہۄئے نیں اِہ وی کِہا٬ "جے تُسِیں گھیرا پائُݨ جۄگے ہُںدّے تاں اِہ کُجھ واپردا ہی کِئۄں؟"

"ویکھۄ ساہب بہادر! ساڈی مدد کرۄ نہِیں تاں تُہاڈا اِہ روئیِّیا تُہاڈے افسراں نُۄں دسّاںگے۔ سرکار نُۄں دسّاںگے۔ دُکھی بںدّے کۄل ہۄر چارا وی کی ہَے!" میرے بۄلاں وِچ ترلے٬ نرمی اتے سختی دا مِشرݨ سی۔

"چلّۄ کردے آں کۄئی بںدّۄبست۔"

اسل وِچ اُہ لۄکاں دے رۄہ اگّے ڈھَیلا پَے گِیا سی۔

سی آر پی دِییاں گڈِّییاں 'تے ذخمِییاں نُۄں لدِّیا جاݨ لگّا۔ لال نال اُسدا چھۄٹا بھرا وِجَے اتے ہۄر اِکّ-جݨا گِیا۔ گۄپال چںدّ نال رام اتے اُسدا پھَۄجی بھرا بَیٹھ گئے۔ تھۄڑھے چِر پِچھّۄں گڈِّییاں امّْرِتسر نُۄں روانا ہۄ گئیِیاں۔ اِںج سبھ نال کُجھ لۄڑِیںدے بںدّے بَیٹھ گئے۔

رات ادھّی تۄں ودھّ بِیت چُکّی سی۔ ذخمِییاں نال آئے ہۄر بہُت سارے لۄک آپۄ آپݨے گھراں نُۄں واپس مُڑ گئے۔ مَیں وی گھر جاݨ دی سۄچی۔ لال دا پرِوار میرے گھر بَیٹھا 'سُکھّ-ساںد' دی اُڈِیک کر رِہا سی۔ مَینُۄں جا کے اُہناں نُۄں جھُۄٹھا-سچّا ہَۄںسلا دیݨا ہۄویگا۔

کِسے کِہا٬ 'اَیس اَیس پی مَۄکا ویکھݨ آ رِہا اے۔"

دُۄجے آکھݨ لگّے٬ "چلّۄ٬ جا کے پُلِس دی خبر لئیِئے۔ تھاݨیدار تاں آپ مُۄتدا لُکدا پھِردا سی۔ اِہناں ساڈی راکھی کی کرنی ایں؟" اُہناں دا رںجّ سچّا سی۔

مَیں سۄچِیا: پُلِس نُۄں مِل کے مَیں ہُݨ کی لَیݨا سی! پُلِس نال 'لڑ' کے ہُݨ ہۄݨاں وی کی سی! پہِل تاں ذخمِییاں نُۄں 'ٹِکاݨے' 'تے پہُںچّائُݨا سی اتے اُہ کمّ ہۄ گِیا سی۔

دُۄجے لۄکاں نیں 'کماںڈ' آپݨے ہتھّ سامبھ لئی سی! اُہ اگّے لگّ کے پُلِس-چَۄکی ولّ تُر پئے۔ مَیں وی اُہناں دے پِچھّے پِچھّے چلّ پِیا۔ اُہ سارے جݨے 'گۄلی چلائُݨ والِیاں' بارے انُمان لا رہے سن۔

'کَۄݨ ہۄ سکدے سن اِہ؟ بلُۄ سٹار آپْریشن دے دِنِیں وی پِںڈّ دا بھائی-چارا پہِلاں واںگ ہی بݨِیاں رِہا سی۔ لگّے کرفِئۄُ وِچ وی پِںڈّ دے دُکاندار٬ سی آر پی والِیاں دی اکھّ بچا کے٬ لۄڑوںدّ لۄکاں نُۄں پِچھلے درواذِئۄں 'سَۄدا-پتّا' دِںدّے رہے سن۔ پِچھلے دِناں وِچ٬ دۄواں بھائیِچارِیاں درمِیان اِکّ برِیک جِہے وکھریویں دے بھاو پَیدا ہۄ جاݨ دے باوجُۄد پِںڈّ وِچ 'ہِںدُّۄ-سِکھّ' دے ہوالے نال دُشمݨی کمائُݨ دی کدی کۄئی دسّ-دھُکھّ سُݨی نہِیں سی۔ ہںسّ راج پْربھاکر٬ جۄ اِس پِںڈّ وِچ پِچھلے تِیہ سالاں تۄں پڑھا رِہا سی٬ کرفِئۄُ دے اِہناں دِناں وِچ وی ہریک شام نُۄں پِںڈّ دی٬ آم دِناں واںگ پرِکرماں کردا اتے جِتھّے وی کۄئی پُراݨا وِدِیارتھی 'جل-پاݨی' دی سُلاہ ماردا٬ اُسنُۄں باکھُشی آپݨی 'سیوا کرن دا'ماݨ بخشدا رہِںدّا اتے جے کۄئی ہمدرد اُسنُۄں اجِہے ہالات وِچ گھرۄں باہر نِکلݨ تۄں ورجدا تاں اُہ ہسّ کے آکھدا٬ "کی کراں ! اجّ کِسے کۄلۄں پِیںداں تاں دُۄسرا کۄئی ہۄر اگلے دِن لئی پہِلاں ای 'بُکّ' کر لَیںدا؛ اکھے٬ " ماسٹر جی کلّہ میرے ولّ آئِئۄ٬ پہِلے تۄڑ دی پئی اے میرے کۄل! اُںج وی پِںڈّ دے ہر گھر وِچ میرا کۄئی ن کۄئی وِدِیارتھی ہَے۔ کِسے دی ماں سُۄئی ہَے٬ جۄ میرے ولّ کَیری نذر نال وی جھاک جائے!"

پْربھاکر اِکّ دِن مَینُۄں کہِںدّا٬ "راتِیں مَینُۄں- -مِل گِیا۔" اُسنے پِںڈّ دے 'کھاڑکُۄیاں'نال تُرے اِکّ پُراݨے وِدِیارتھی دا نام لِیا٬ "دۄ سٹیناں والے ہۄر وی نال سن۔ میرے گۄڈِیاں نُۄں ہتھّ لا کے کہِںدّا٬ "ماسٹر جی اَیس ویلے گھر بَیٹھِیا کرۄ۔ 'مال اسباب' اسِیں٬ آکھۄ تاں٬ گھرے اپڑا دِیا کراںگے۔" میرے پَیر اُکھّڑدے ویکھ کے کہِںدّا٬ "چلّۄ! تُہانُۄں گھر چھڈّ آواں۔" مَینُۄں میرے گھر دے بُۄہے تک چھڈّ کے گئے اُہ۔ ساڈے اِہ مُںڈّے سانُۄں مارنگے؟ سانُۄں تاں رتی بھر وی ڈر نہِیں لگّدا۔"

سارے لۄکاں وِچ بھاویں ہںسّ راج پْربھاکر ورگا 'سوَے وِشواس' ناں وی ہۄوے تد وی کِسے اِہ نہِیں سی سۄچِیا کِہ ساڈے پِںڈّ اِہۄ جِہی واردات ہۄ جاویگی! سارے کہِںدّے٬ "ساڈے پِںڈّ نُۄں گُرُۄیاں-پِیراں دی رکھّ ہَے۔ ایتھے کُجھ وی بُرا نہِیں ہۄ سکدا۔" پھِر اِہ کَۄݨ سن٬ جۄ گُرُۄیاں پِیراں تۄں وی اُتۄں دی وگ گئے سن! جِنّہاں جاݨ بُجھّ کے پِںڈّ دے سد-بھاوی بھائیِچارے نُۄں ذکھمی کِیتا سی! اِکّ نُۄں مار کے ,ہۄر کئیِیاں نُۄں مرنے پا دِتّا سی!'

"پِںڈّ دا بںدّا ہۄئۄُ کۄئی وِچ جی٬ ذرُۄر بر ذرُۄر۔ پِںڈّ دے بںدِّیاں دی سُۄہ تے ساتھ تۄں بِناں کۄئی اینے ہَۄںسلے نال اِہ کمّ نہِیں کر سکدا۔ اگلِیاں نُۄں پِںڈّ دے سارے راہاں دا پتا سی۔ پرلے پاسِئۄ آئے۔ سارے بذار 'چ گۄلِییاں چلا کے آرام نال سکُۄل کۄلۄں دی ہۄ کے 'لہِییاں دی پتّی' ولّ باہر نِکل گئے۔ پِںڈّ دے بںدّے ذرُۄر ہۄݨگے وِچ۔ مَیں آپ ویکھِیا٬ اُہناں نیں پچھاݨے جاݨ دے ڈرۄں مُۄںہ سِر ولہیٹے ہۄئے سن۔ پِںڈّ دے بںدّے سن جی وِچ۔ بِلکُل پکّ اےَ۔ کِسے ہۄر نُۄں مُۄںہ لُکائُݨ دی بھلا کی لۄڑ سی!"

کۄئی مۄئتبر سجّݨ پُۄرے بھرۄسے نال کہِ رِہا سی۔

"کَۄݨ ہۄویگا بھلا پِںڈّ دا بںدّا وِچ؟" آپݨی جُگِیاسا شاںت کرن لئی کِسے ولّۄں پُچھِّیا گِیا اِہ اِکّ واجب سوال سی۔

"سبھ کُجھ اَیتھے ساہمݨے آ جاݨا ایں۔ تُۄں ویکھِیں سہی۔ سبر رکھّ ذرا۔ اجے ہُݨے دسّݨ والی گلّ نہِیں۔" اِسدا بھاو سی کِہ اُس کۄل کۄئی 'پکّی سُۄچنا' سی پر اجے٬ ہال دی گھڑی٬ اُہ ساںجھی نہِیں سی کرنی چاہُںدّا!

مَیں اُہناں دے نال نال ہی تُر رِہا ساں۔ اِہ سوال تاں میرے اںدّر وی چکّر لا رہے سن۔ میرے من وِچ اِک -دم اِہ خِیال آئِیا:

'اِس 'بھیت والی گلّ' نُۄں اُہ٬ کِتے میرے ہاذر ہۄݨ کرکے تاں نہِیں سی لُکا رِہا!'

اچنچیت مَینُۄں اِکّ وکھّری سۄچ نیں گھیر لِیا۔ اجّ؛ ہُݨ تِیک کِیتا میرا سارا اُدّم اتے اُتشاہ کِرنا سُرُۄ ہۄ گِیا۔ مَیں ویکھِیا؛ اینے لۄکاں دی بھِیڑ وِچ پگڑی والا تاں مَیں اِکلّا ہی ساں! گھڑی پہِلاں مَیں اُہناں سبھناں دا ہِسّا ساں۔ اُہناں دے غم اتے پِیڑ وِچ پُۄری ترہاں شرِیک۔ اُہناں دا آپݨا ہی بھرا-بھائی! پر اِک پل وِچ ہی مَیں اُہناں وِچ آپݨے آپ نُۄں اۄپرا اتے اجنبی سمجھݨ لگّ پِیا ساں! اِہ وی سۄچݨ لگّا کِہ اِہناں وِچۄں کۄئی اِہ وی سۄچدا ہۄ سکدا ہَے کِہ مَیں اِکلّا اِہناں وِچ کی کردا پِیاں! میرے کِیتے 'تتھا-کتھِت' 'پرئُپکار' دا جۄش مٹھّا پَے رِہا سی۔

اُہناں نال ہۄ کے وی مَیں اُس بھِیڑ دا ہِسّا نہِیں ساں رہِ گِیا۔

پہِرے اُتّے کھلۄتے پُلِس کرمچارِییاں نیں٬ "ساہب آئُݨ والے نیں مَۄکا ویکھݨ لئی" آکھ کے سبھ نُۄں پُلِس-چَۄکی دے باہر ہی رۄک لِیا۔

دس کُ مِںٹّ بائد ہی گھُۄکدِییاں کاراں اتے جِیپاں دا کافلا چَۄکی اگّے آݨ رُکِیا۔ کار اںدّر بَیٹھِیاں ہی اَیس اَیس پی نیں کھلۄتے بںدِّیاں نُۄں ہۄئی واردات بارے پُچھِّیا۔ میرے وِچۄں 'اگّے ہۄݨ دا' اُتشاہ مر چُکّا سی۔ مَیں کۄئی 'سِدھّے تَۄر 'تے 'پِیڑت دھِر' نہِیں ساں! اسلی 'پِیڑت دھِر' دے لۄک اِک دُۄجے تۄں پہِل کردے٬ اِکّ دُۄجے دی گلّ کٹّدے ہۄئے آپۄ آپݨا بِیان دے رہے سن۔

"پِںڈّ دے بںدِّیاں دی شہِ تۄں بِناں نہِیں ہۄ سکدا جی اِہ کمّ۔" کِسے نیں کِہا۔

"تُسِیں دسّۄ کَۄݨ اَیں؟ پھِر میری کاروائی ویکھِئۄ۔ دسّۄ٬دسّۄ؛ سگۄں کَۄݨ ایں؟ بِناں کِسے ڈر-جھِجک تۄں ناں لئۄ تُسِیں۔ دسّۄ تاں سہی اِکّ وار۔" اَیس اَیس پی نیں اُچّی اتے تِکھّی آواذ وِچ آکھِیا۔

بھِیڑ وِچۄں کۄئی نہِیں بۄلِیا۔ مَینُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا؛ دسّݨ والا جِویں میرے کر کے ہی چُپّ رِہا ہۄوے!

تھۄڑھے چِر پِچھّۄں سمُچّی گارد مَۄکا ویکھݨ لئی باذار ولّ چلّ پئی۔ کِسے نُۄں وی 'اۄدھر' آئُݨ تۄں ورج دِتّا گِیا۔ میرا گھر تاں باذار دے اَین وِچکار سی اتے اُتھّے باذار وِچۄں لںگھّ کے ہی جائِیا جا سکدا سی۔ ہۄرناں دے گھراں نُۄں راہ ہۄر گلِییاں وِچۄں دی ہۄ کے وی جاںدے سن۔ اُہ سارے آپۄ آپݨے گھراں نُۄں تُر گئے۔ پِچھّے رہِ گئے میرے سمیت تِنّ جݨے۔ اسِیں پُلِس دی واپسی دی اُڈِیک کرن لگّے۔

ادھّے پَۄݨے گھںٹّے پِچھّۄں پُلِس پرتی تاں اسِیں ہَۄںسلا کرکے پِںڈّ ولّ تُر پئے۔ اسِیں تِنّے ڈرے ہۄئے ساں۔ راہ وِچ مۄڑاں٬ چَۄراہِیاں اُپّر تھاں تھاں 'تے سٹیناں سمبھّالی سی آر پی والے کھلۄتے سن۔ دُۄجے دۄںہ جݨِیاں دے گھر باذار دے مُڈھّ وِچلِییاں گلِییاں وِچ سن۔ اُہ آپۄ آپݨے گھراں نُۄں مُڑ گئے۔ ساہمݨے کھلۄتے دۄ سی آر پی والِیاں نیں مَینُۄں اُہناں دۄ 'ہِںدُّۄ بھراواں' نال آئُںدے ویکھ لِیا سی۔ اُہناں مَینُۄں کۄئی 'شکّی بںدّا' ناں جاݨ کے اگّے جاݨ دِتّا۔ مَیں ہَۄںسلا کرکے تُرِیا گِیا۔ کِسے نیں مَینُۄں کُجھ ناں آکھِیا۔ جِئۄں ہی مَیں آپݨے گھر ولّ مُڑدا باذار دا مۄڑ مُڑِیا تاں اِکّ چِیکدی آواذ آئی؛

"رُک جا! ہَیںڈذ اپّ!" مۄڑ اُتّے کھلۄتے سی آر پی والِیاں نیں میری ہِکّ ولّ سٹیناں سِدھِّییاں کِیتِییاں ہۄئیِیاں سن۔

"کَۄن ہۄ تُم ?"

جِہڑی گلّ دا ڈر سی٬ اُہۄ ہۄ گئی سی۔ مَینُۄں پہِلاں ہی ڈر سی کِہ مَینُۄں 'سِکھّ' سمجھ کے کِتے سی آر پی والے راہ 'چ گھیر ناں لَیںدے ہۄݨ! ہُݨے واپری گھٹنا کرکے کِسے 'سِکھّ' نُۄں ویکھ کے٬ اُسنُۄں 'شکّی اتّوادی' سمجھ کے اُہ گۄلی وی مار سکدے سن! میری اِس مانسِکتا دا ذِکر میری کہاݨی 'چَۄتھی کُۄٹ' دے اںتّ اُتّے رات سمیں گڈِّیئۄں اُتّرن والے اتے پُلِس تۄں ڈرن والے 'سِکھّ' کِرداراں دے بھَے وِچۄں وی پڑھِیا جا سکدا ہَے۔

وِیہاں کرماں دی وِتھّ اُتّے آپݨے گھر ولّ تُرت اِشارا کرکے جِنّی کاہلی نال دسِّیا جا سکدا سی٬ مَیں آپݨے اِس ویلے اِتھّے ہۄݨ دا کارن دسِّیا۔ اُہ میرے بۄلاں وِچلی سداکت دا انُمان لا ہی رہے سن کِہ پرے کھلۄتا اِکّ سِپاہی ساڈے کۄل آئِیا اتے آپݨے ساتھِییاں نُۄں کہِݨ لگّا٬ "جانے دۄ۔"

اُہ سویر ویلے باذار وِچ پہِرے 'تے کھلۄتا مَیں کئی وار ویکھِیا سی۔ اُہ وی مَینُۄں وِںہّدا رہِںدّا ہۄویگا! سٹیناں نِیوِییاں ہۄ گئیِیاں۔ مَیں لمّاں ساہ لَے کے گھر ولّ ودھِیا۔ پرے باذار دے وِچکار مںگّے دی لاوارِس لاش پئی سی۔ تھۄڑھی وِتھّ 'تے اِکّ کالا کُتّا اُہدے سِرہاݨیں بَیٹھا سی! اُسدے دۄہِیں پاسِیں دس-پںدّراں گذاں دی وِتھّ اُتّے وردی والے سٹیندھاری 'رکھِّئک' اُسدی 'لاش دی راکھی' کھلۄتے سن۔ پر اِس 'سُرکھِّیا' دا اُسنُۄں ہُݨ کۄئی آسرا نہِیں سی!

گھر دا درواذا بںدّ کردِیاں مَیں ساہمݨے گُرلال چںدّ اتے گۄپال چںدّ دے چُبارِیاں ولّ جھات ماری۔ اِس گھر 'چۄں مںگّا گُذر گِیا سی اتے پرِوار دے مُکھی گۄپال چںدّ نُۄں گۄلی وجّی سی۔ گھر وِچۄں اُچّی رۄݨ دی تاں کی سِسکݨ دی آواذ وی نہِیں سی آ رہی! اِہ کَیسی دہِشت سی کِہ آپݨِیاں دی مَۄت اُتّے کھُلّہ کے رۄݨ دا ہَۄسلا وی گواچ گِیا سی! اُہناں دے گھر دے جِییاں ولّۄں بُلّہ چِتھّ کے٬ اںدّرے اںدّر رۄݨ دے درد دا انُمان لا سکݨا میرے لئی اسمبھّو سی۔

تڑھکا پہِر ہۄ چلِّیا سی۔ بچّے لیٹے ہۄئے سن۔ میری پتنی اتے لال دی پتنی سہِمِییاں اتے جگِیاسُۄ نذراں نال میرے ولّ ویکھ رہِییاں سن۔ مَیں اُہناں لئی کی خبر لَے کے آئِیا ساں! مَیں سبھ نُۄں اںِّمْرتسر بھیجݨ دی گلّ سُݨا کے لال دی پتنی نُۄں کِہا٬ "بھَیݨ جی! مَینُۄں آپ ڈاکٹر گِلّ نیں کِہا ہَے کِہ خترے والی کۄئی گلّ نہِیں۔ لال نُۄں کُجھ نہِیں ہۄݨ لگّا ۔ تُسِیں ہَۄںسلا رکھّۄ۔ ہۄر گھڑی نُۄں دِن چڑھ جاݨا ایں اتے آپاں آپ ہی پہُںچّ جاݨا اُتھّے٬ اُہدے کۄل۔ تُسِیں آپݨی اکھِّیں ویکھ لَیݨا ہَے اُسنُۄں ٹھِیک-ٹھاک ہۄئِیا؛ نَۄ بر نَۄ۔"

بچّے وی اُٹھّ کے بہِ گئے سن۔ مَیں سبھ نُۄں آپۄ آپݨی تھاں لیٹ جاݨ لئی کہِ کے مںجّے 'تے پَے گِیا۔ پِچھلے کُجھ گھںٹِّیاں وِچ واپری ہۄݨی نیں میرے سِر نُۄں سُنّ کر دِتّا سی۔ ہُݨے ہی 'مَۄت دے مُۄںہۄ' بچ کے آئِیا ہۄݨ کرکے مَیں مَۄت نُۄں آپݨے نیڑے نیڑے مہِسُۄس کرن لگّا۔ مَینُۄں لگّا؛ گۄلِییاں چلائُݨ والے ہُݨے میرے گھر دِییاں کںدھّاں ٹپّ کے٬ 'دگڑ-دگڑ' کردے میرے گھر آݨ وڑے ہن اتے گۄلِییاں دا چھاݨا مارن تۄں پہِلاں وِئںگّ نال چںگھِّیاڑے ہن٬ "تَیتھۄں کرائُںدے آں 'اِہناں دی مدد!' 'پںتھّ' دِیا غدارا!"

دُۄجے پاسِئۄں دُۄجی دھِر دِییاں تݨِییاں سٹیناں دا کھڑکا سُݨِیاں٬ "رُک جا؛ ہَیںڈذ اپّ!"

مَیں اُہناں ویلِیاں دے سارے پںجّابِییاں واںگ بیبسّ اتے بیہِسّ ہۄئِیا پِیا ساں!

میرے ساہمݨے کںدھّ 'تے لٹکے گُرُۄ نانک دے چِتر وِچلا 'آشِیرواد' وِچ اُٹھِّیا ہتھّ مَینُۄں دِل دھرن لئی کہِ رِہا سی۔

اگلے دِن سویرے ہی لال دا پرِوار چاہ-پاݨی پی کے آپݨے گھر چلا گِیا تاںکِہ چھیتی تۄں چھیتی تِیار ہۄ کے لال دا پتا کرن لئی امّْرِتسر جائِیا جا سکے۔

جدۄں اسِیں دۄویں جِیء ذخمِییاں دا پتا کرن لئی اںِّمْرتسر پہُںچّے تاں ہسپتال وِچ مِذاج -پُرسی لئی آئُݨ والِیاں دی بھِیڑ لگّی ہۄئی سی۔ اِہناں وِچ اُہناں دے رِشتیدار وی سن اتے پِںڈّ دے ساںجھاں والے 'ہۄر' آدمی وی۔ 'ہِںدُّۄ-سِکھّ'سارے ہی۔ سارے ذخمی اِکّۄ ہی وارڈ وِچ پٹِّییاں وِچ لِپٹے مںجِّییاں اُتّے لیٹے ہۄئے سن۔ اُہناں دے سِرہاݨے اُہناں دی سامبھ-سمبھّال لئی اُہناں دے وارِس بَیٹھے سن۔ اسِیں ہریک دے بَیڈّ کۄل جاںدے٬ واپر چُکّی ہۄݨی 'تے افسۄس کردے٬ ہَۄںسلا رکھّݨ لئی کہِںدّے۔

سارے جݨے رۄہ-رںجّ اتے سہِم دے پُتلے بݨے ہۄئے سن۔ جِہڑے ذخمی بۄل سکدے سن؛ اُہ آپݨے اُپّر ہۄئے ہملے دا بِرتاںت سُݨا رہے سن۔ اِکّ گلّ بار بار دُہرائی جا رہی سی کِہ 'پِںڈّ دے بںدِّیاں دی سُۄہ اتے شہِ تۄں بِناں اِہ گھٹنا نہِیں واپر سکدی!' سارے جݨے اِس گلّ 'تے سہِمت وی لگّدے سن۔ اُہناں دے کہِݨ دا بھاو ساف سی کِہ پِںڈّ دے کِسے ناں کِسے 'سِکھّ'دا ہتھّ سی اِس گھٹنا پِچھّے!

اُہ ٹھِیک وی ہۄ سکدے سن٬ پر پتا نہِیں کِئۄں اِہ لگّݨ لگّا سی کِہ مَینُۄں اِہ گلّ کُجھ اُچیچ نال سُݨائی جا رہی سی۔ چمن لال کۄل پُجّے تاں اُہ دسّ رِہا سی:

"دۄ جݨے ہی دُکان 'چ وڑے۔ باکی باہر کھلۄتے رہے۔ مُۄںہ اُہناں دے بنّہے ہۄئے سن۔ اِکّ تاں چھے-پھُٹّا جوان سی پُۄرا۔ لمّا تے پتلا۔ اَین آپݨے ماسٹر ورِیام سُںہّ ہُراں ورگا۔" اُس نیں میرے ولّ اِشارا کِیتا تاں میرے کلیجے نُۄں دھکّا لگّا۔ کنّ 'شاں شاں'کرن لگّے۔ پَیراں ہیٹھۄں ذمِین ہِلّݨ لگّی۔ اُںج اِہ ذرُۄری وی نہِیں سی کِہ اُہ مَینُۄں٬ گۄلِییاں مارن/مروائُݨ والِیاں وِچۄں ہی اِکّ سمجھدا ہۄوے! اِہ تاں میری 'دِکھّ' ہی میرے من دا چۄر بݨ گئی سی!

میرے من وِچ آئِیا کِہ لاگے کھلۄتے اُہناں بںدِّیاں وِچۄں٬ جۄ راتِیں میرے نال ہی ذخمِییاں دی سامبھ-سمبھّال کردے پئے سن٬ کِسے نُۄں تاں آکھݨا چاہِیدا ہَے٬ "ماسٹر ہُرِیں تاں راتِیں ساڈے نال مردے کھپدے رہے۔ سگۄں٬ جے اِہ سی آر پی والِیاں نال لڑ کے اُہناں نُۄں گڈِّییاں دیݨ لئی مجبُۄر ناں کردے تاں پھِر پتا نہِیں کی ہُںدّا!"

مَیں اِکّ دۄ جݨِیاں دے مُۄںہ ولّ وی ویکھِیا۔ پر کِسے نیں کُجھ ناں کِہا۔

چمن لال دسّ رِہا سی٬ "اُہنے رِیوالور میرے ولّ سِدھّا کرکے فائِر کِیتا؛ پر بچاء ہۄ گِیا۔ مَیں ہرفلے نیں پِیپا چُکّ کے آپݨے اگّے کر لِیا۔ پِیپے نیں بھلا نی بچاء کرنا سی! اِکّ گۄلی آہ میری لتّ 'چ لگّی تے اِکّ مۄڈھے 'تے۔ ڈِگّ پِیا مَیں تاں۔ پھِر نہِیں پتا لگّا کُچھ۔"

ہُݨ مَیں دُۄجے ذخمِییاں دا ہال-چال پُچھّدا٬ بِغانے وگّ وِچ گواچی وچھّی واںگ پھِر رِہا ساں۔ مَینُۄں لگّدا سی کِہ میری پِٹھّ پِچھّے سارے آںڈھی-گواںڈھی کہِ رہے سن٬ "ہُݨ ویکھ کِڈّا ہیجلا بݨِیاں پھِردا! آپے گۄلِییاں مارنِییاں آپے ہال-چال پُچھّݨا! ہاء تھُۄہ!"

مَیں اِتھّے 'شکّی', 'دُرکارے' اتے 'ناپسںدّ' بںدّے واںگ وِچر رِہا ساں۔

مَینُۄں ویکھ کے لال دے چِہرے اُتّے آئی مُسکراہٹ اتے اُس ولّۄں پۄلے جِہے گھُٹِّیا میرا ہتھّ وی مَینُۄں بہُتی دھرواس ناں دے سکے۔ لال دی پتنی آکھ رہی سی٬ "سانُۄں تاں راتِیں بھَیݨ جی ہُݨاں آپݨے گھرۄں جاݨ ہی نہِیں سی دِتّا۔ ساری رات سارا ٹبّر ساڈے نال جاگدے رہے۔ وِچارے! بھا جی ہُراں وِچارِیاں اینا کِیتا! بھگوان اِہناں سارِیاں دی لمّی اُمر کرے!" اُسنے میری پتنی نُۄں وکھّی نال گھُٹّ لِیا۔

گھر نُۄں واپس مُڑدِیاں اسِیں سارے راہ چمن لال دے بۄلاں وِچلا رہسّ سمجھݨ دی کۄشِش کردے٬ اِسے نُکتے بارے ہی سۄچدے آئے۔ میری پتنی نیں آپݨے سُبھا مُتابک کِہا٬ "کۄئی گلّ نہِیں۔ اُتّے پْرماتما تاں وِںہّدا اے سبھ کُجھ۔ اسِیں تاں آپݨے وِت مُتابک بھلا ای کِیتا سارِیاں دا۔ ساڈے لئی تاں ساڈے گواںڈھی ساڈے ماں-پِئۄ جائِیاں ورگے نیں۔ اَیویں آکھِیئے؛ سانُۄں پِیار وی بڑا کردے نیں۔ تائِیا لابھ چںدّ٬ چاچا وید٬ تائِیا گُرلال چںدّ سبھ دا مَینُۄں 'دھِیئے!دھِیئے!' آکھدِیاں مُۄںہ نہِیں سُکّدا۔ تُہاڈی اینی اِذّت کردے نیں سبھ! تُسِیں اَیویں من خراب ناں کرۄ۔ لال تُہانُۄں بھراواں واںگ سمجھدا ہَے۔ جے کۄئی اِکّ ادھّ بںدّا اِہۄ جِہی وادھی گھاٹی گلّ کردا وی ہۄئۄُ تاں چِںتّا کاہدی! جدۄں ساڈا اںدّر سُچّا سچّا! اُہ سچّا پاتشاہ آپے جاݨی جاݨ آں۔"

"رجوںتّ کَۄرے! آپݨی جان خترے وِچ پا کے کھاڑکُۄیاں دی ناراذگی سہیڑی۔ اجے اُہناں ولّۄں پتا نہِیں کی بھاݨا واپرنا ایں اتے ایدھر جِنّہاں لئی کِیتا٬ اِہ٬ اِہۄ جِہِییاں گلّاں کردے نیں!" میرا من ڈاڈھا اواذار سی۔

"تُسِیں وی اَیویں ای کری جاںدے اۄ۔ اُہنے کِتے تُہانُۄں تھۄڑھا کِہا۔ اُہ تاں سرسری اگلے دا ہُلِییا دسّ رِہا سی ۔ تُسِیں آپݨے آپ نال جۄڑی جاںدے اۄ!"

مَینُۄں اُہدی گلّ درُسّت لگّی۔

پھِر وی مَیں سۄچدا رہِںدّا٬ پںجّاب اُتّے اِہ کِہۄ جِہے کالے دِن آ گئے سن کِہ ہر کۄئی دُۄجے نُۄں تاں شکّ دی نذر نال ویکھدا ہی سی٬ آپݨے آپ نُۄں وی٬ میرے واںگ٬ 'شکّی' سمجھݨ لگّ پِیا سی!

اِہ کی بݨ گئے ساں اسِیں ?