جَیلا سارا دِن تُرِیا رہِںدّا ۔ پتا نہِیں کِہڑے ویلے کھاںدا پِیںدا , کُجھّ کھاںدا پِیںدا وی جاں نہِیں۔ بہُتے لۄک تاں اُس نُۄں دیکھ کے راہ بدل کے لںگھّ جاںدے ۔ اُس دِییاں گلّاں دی کِسے نُۄں سمجھ نہِیں سی لگّدی۔ اُہ آپݨے کۄل اِکّ جھۄلھا رکھّدا سی ۔ پتا نہِیں کِنّے کُ پُراݨے اکھبار سامبھ رکھّے سن۔ جے کۄئی اُس نُۄں بُلا لَیںدا تاں اُہ آپݨے جھۄلھے وِچّۄں اکھبار کڈھّدا۔ اُس اُتّے پہِلِییاں دۄ اُںگلاں رکھّدا تے پھِر اِکّ اُںگلی نُۄں چُکّدا دُۄجی نُۄں رکھّدا دُۄجی نُۄں چُکّدا پہِلی نُۄں رکھّدا جِویں تُرن ویلے کدم پُٹِّیدے نیں وار-وار اِہی بۄلدا ' آہ جاںدی اےَ پَیڑ٬ آہ جاںدی اےَ پَیڑ.......۔' پھِر اِکّ تھاں تے رُک جاںدا٬ اگّے کُجھّ وی ناں بۄلدا٬ بسّ دُۄجے وِئکتی دے مُۄںہ ولّ دیکھدا۔ گلّ دی کِسے نُۄں سمجھ ناں لگّدی تاں اُس دا جِیء کاہلا پَیںدا اتے اُہ اِکّ ہتھّ نال جھۄلھا سمبھّالدا اتے دُۄجے نال آپݨے والاں دا رُگّ بھر لَیںدا بُڑبُڑ کردا اگّے لںگھّ جاںدا۔

کئی لۄک آکھدے کِہ بہُتی پڑھائی نیں دِماگ کھراب کر دِتّا۔ کۄئی آکھدا نَۄکری نہِیں مِلی پاگل ہۄ گِیا۔ وِچّۄں ہی کۄئی سِیاݨا بذُرگ دسّدا٬ " نَۄکری تاں مِل گئی سی.. چھڈّ کے آ گِیا ...ایہ تاں بھائی بہُت لَیک مُںڈّا سی....پتا نہِیں کِیہدی بُری نذر لگّ گی سارے ٹبّر وِچّۄں اِہی بچِیا وِچارا..... ٹھۄکراں کھاںدا پھِردَے ماڑے کرماں آلھا۔"

جَیلے دے پرِوار وِچّ کۄئی نہِیں سی۔ اُہ اِکلّا ہی اِکّ بَیٹھک وِچّ رہِںدّا سی۔ کۄئی آںڈھی گُیاںڈھی ویلے کُویلے چاہ رۄٹی دے جاںدا آم کرکے گُردُیارا ساہِب والے بھائی جی اُس نُۄں رۄٹی پاݨی چھکا دِںدّے ۔ چاچے تائے دے پرِوار ہَے سن٬ اُہ نیڑے نہِیں سن لائُںدے۔ پِئۄ نِکّے ہُںدّے دا ہی مُکّ گِیا سی۔ اِکّ چھۄٹا بھرا سی , اںتّاں دا سائۄُ اتے پِیارا.... کالج پڑھدا سی ۔ اتّواد دے کالے دَۄر وِچّ اِکّ دِن گھرۄں کالج گِیا مُڑ گھر نہِیں پرتِیا۔ اُس دے گم وِچّ ماں نیں اجِہا مںجّا پھڑِیا٬ مر کے ہی مںجّا چھُٹِّیا۔ جَیلا اُدۄں آپ پڑھدا سی بھرا نُۄں لبھّݨ لئی اُس نیں دِن رات اِکّ کر دِتّا سی۔ در در دِییاں ٹھۄکراں کھادھِییاں۔ اُہ کدے کِسے افسر نُۄں مِلدا کدے کِسے نُۄں۔ اِکّ دِن سُنّ مسُنّ ہۄ کے گھر نُۄں مُڑ آئِیا۔ ناں مُڑ کے کدے بھرا نُۄں لبھّݨ گِیا ناں ہی کدے بہُتا بۄلِیا۔ ہالت کملھِیاں ورگی ہۄ گئی۔ نانکے آپݨے کۄلھ لَے گئے سن۔ کئی سال اُتھّے رِہا جدۄں نانا نانی مُکّ گئے تاں پرِوار نیں مُسِیبت سمجھِیا اُس نُۄں۔ اِس لئی پِںڈّ چھڈّ گئے۔ جدۄں پِںڈّ آئِیا تاں پچھاݨِیا نہِیں سی جاںدا۔ سِر اتے داڑھی دے والھ ادھّے تۄں ودھّ چِٹّے ہۄ گئے سن۔ ہُݨ وی شہِر ولّ جاںدے راہ 'تے کِنّی کِنّی دیر بَیٹھا سُنِّییاں جِہِییاں اکھّاں نال تکّدا رہِںدّا۔ پھِر جِیء کاہلا پَیںدا اُٹھّ کے مڑھِییاں ولّ نُۄں تُر پَیںدا۔ آکھدا سی 'ماں اۄدر جاںدی اےَ٬ جے ناں جاواں تاں۔'

چھۄٹے بچّے اُس کۄلۄں ڈردے سن۔ کدے کۄئی بچّا اُس نُۄں چھیڑ کے بھجّݨ دی کۄشِش کردا تاں اُہ اُس دی باںہ پھڑ لَیںدا اتے اُس نُۄں کۄئی مَیلھا جِہا اخبار پھڑا دِںدّا جاں کۄئی پھٹی مَیلھی کِتاب کھۄلہ کے دِںدّا تے پڑھن لئی آکھدا۔ جِنّا چِر بچّا اُس دے کہے تے اِکّ ادھّ پنّا پڑھ کے ناں سُݨائُںدا اۄنا چِر بچّے دی باںہ ناں چھڈّدا ۔ بچّے اُس دی اِس سذا تۄں ڈردے اُس نُۄں تںگّ پْریشان نہِیں سن کردے۔ کئی لۄکاں نیں دیکھِیا سی اُہ اِکّ تسوِیر نُۄں دۄواں ہتھّاں وِچّ پھڑ کے کِنّی کِنّی دیر ویکھدا رہِںدّا۔ اُہ تسوِیر ہَے کِس دی سی اِہ کِسے نُۄں نہِیں سی پتا۔ جدۄں کۄئی نیڑے جاںدا اُہ لُکۄ لَیںدا۔

آم کرکے بۄہڑ ہیٹھاں بَیٹھے بذُرگ اُس نُۄں آپݨے کۄل بُلا لَیںدے سن ۔ کئی اُس دا مکھَۄل اُڈائُںدے کئی ہمدردی جتائُںدے۔ اُس نُۄں اِکّۄ دھُن سی اخبار اِکٹھّے کرن دی۔ بھاویں کُۄڑے وِچّ ڈِگِّیا مِل جاںدا اُہ چُکّ لَیںدا سی۔ اُس نُۄں اکھّاں دے نیڑے کر کے دیکھدا۔ کدے اُتھّے ہی سُٹّ دِںدّا ,کدے کدے جھۄلھے وِچّ پا لَیںدا۔

اِکّ دِن بۄہڑ ہیٹھ بَیٹھے پِیارا سِئۄں پںچّ نیں بڑے پِیار نال آپݨے کۄل بِٹھا کے کِہا٬ "جَیلِیا تُۄں اِکّۄ گلّ آکھدا رہِنا ایں.... آہ جاںدی اےَ پَیڑ٬ آہ جاںدی اےَ پَیڑ... اگاںہ وی کُش دسِّیا کر ۔"

"آ کے دسّداں۔" کہِ اُہ کاہلے کدمِیں سِر کھُرکدا آپݨے گھر ولّ چلا گِیا۔

" اۄ رہِݨ دے جَیلِیا پھیر کدے دسّ دیئیِں.... ساڈی ٹرالی آئُݨ آلھی اےَ اسِیں دھرنے تے جاݨَے۔" پِیارا سِئۄں نیں بتھیرِییاں اواذاں مارِییاں پر اُس نیں اِکّ ناں سُݨی۔ اُس دی بَیٹھک وِچّ کُجھّ کُ پُراݨِییاں کِتاباں اتے اخباراں تۄں بِناں کۄئی بہُتا سمان نہِیں سی۔ اُس نیں تھۄڑھے کُ اکھبار جھۄلھے وِچّ پائے تے کاہلھے کدمِیں بۄہڑ ہیٹھاں بَیٹھے بذُرگاں کۄل آ گِیا۔ اُدھرۄں سکُۄل نُۄں چھُٹّی ہۄ چُکّی سی اتے ماسٹر جی وی بذُرگاں کۄلھ آ کے بَیٹھ گئے۔ اُہناں دا پِںڈّ دُۄر ہۄݨ کرکے اُہ آپݨے پِںڈّ ہفتے بائد ہی جاںدے سن۔

" لئۄ بئی آپݨا جَیلا اجّ دسُّۄ پَیڑاں کِدھّر نُۄں جاںدِییاں نیں۔" آکھ کے وڈّے لاݨے دا گھُکّرا اُچّی دیݨے ہسِّیا۔ اُس دے نال تِنّ چار جݨے ہۄر وی ہسّ پئے ۔

جَیلے نیں اِکّ اِکّ کرکے اخبار کڈھّݨے شُرُۄ کر دِتّے۔ اخبار 'تے دۄ اُںگلِییاں رکھّدا تے آکھدا " آہ جاںدی اےَ پَیڑ.... آہ جاںدی اےَ پَیڑ۔" اِکّ تۄں بائد دُۄجا٬ پھِر تِیجا چَۄتھا اِسے ترہاں اخبار کڈھّدا اُںگلاں رکھّ کے.... آہ جاںدی اےَ پَیڑ....آکھدِیاں اُںگلاں نُۄں اگّے اگّے تۄردا تے کِسے اِکّ تھاں 'تے رُک جاںدا۔

" اۄ بسّ کر پتںدّرا ساڈا وی دِماگ کھراب کریںگا۔" گھُکّرے نیں آکھِیا۔ پر ماسٹر جی گمبھِّیر سن۔ اُہناں نیں جَیلے نُۄں آکھِیا٬ "ہاں ہاں جرنَیل سِںگھّ اگّے دسّۄ۔"

" ماسٹر جی تُسِیں وی کِیہدے نال متھّا مارن لگّے اۄ۔ " گھُکّرے نیں پھیر کِہا۔ جَیلے نیں اُداس جِہِییاں اکھّاں نال اُس ولّ دیکھِیا اتے اخباراں نُۄں اِکٹھّے کر کے جھۄلھے وِچّ پائُݨ لگِّیا۔

" نہِیں نہِیں جرنَیل سِیاں تُۄں دسّ اسِیں سمجھ رہے ہاں تیری گلّ نُۄں۔" ماسٹر جی نیں اُس دے مۄڈھے 'تے ہتھّ رکھّدِیاں آکھِیا۔ جَیلا ماسٹر جی دے مُۄںہ ولّ تکّݨ لگِّیا اُہناں ہاں وِچّ سِر ہِلائِیا تے آکھِیا٬ " سچِّیں سمجھ رہے آں..... تُۄں اگّے دسّ۔" ماسٹر جی نُۄں یکِین سی کِہ اُس دِییاں گلّاں بیمائنِییاں نہِیں۔ اُہ پھِر جھۄلھے وِچّۄں اخبار کڈھّݨ لگّا۔ اُس دِییاں اکھّاں وِچّ تھۄڑھی چمک آ گئی سی۔ اُس نیں پھِر اخبار دے اِکّ تھاں اُںگل رکھّی پھِر شُرُۄ ہۄ گِیا.... آہ جاںدی اےَ پَیڑ.... آہ جاںدی اےَ پَیڑ۔ اُس نیں اِسے ترہاں کئی اخبار کڈھّے بس اُہی گلّ دُہرائُںدا رِہا۔ کئیِیاں نیں اُتھّۄں چُپّ-چاپ کھِسکݨا چاہِیا۔ پر ماسٹر جی نیں اُہناں نُۄں تھۄڑھی دیر رُکݨ لئی کِہا۔

"لگّدَے ماسٹر وی کملھا ہۄ گِیا اجّ۔" گھُکّرا بُڑبُڑائِیا۔ ماسٹر جی نیں چُپّ رہِݨ دا اِشارا کِیتا۔ جَیلے نیں جھۄلھے وِچّۄں اِکّ کپّڑے دی پۄٹلھی کڈھّی اُس نُۄں کھۄلہݨ لگِّیا۔ کپّڑے اتے کاگذاں وِچّ لپیٹی اِکّ پھۄٹۄ کڈھّ کے چھاتی نال لائی ۔ ماسٹر جی نیں پھۄٹۄ پھڑی۔ پِیارا سِںگھّ نُۄں پُچھِّیا٬ "اِہ پھۄٹۄ کِس دی ہَے جی؟ "

" لالی اےَ اِہ تاں... جَیلے دا چھۄٹا بھائی..... بہُت سِیاݨا تے سائۄُ مُںڈّا سی۔ پڑھن نُۄں وی بہُت ہُشِیار.... سکُۄل دے ماسٹر آکھدے ہُںدّے سن .....اِہ مُںڈّا پِںڈّ دا ناں رۄشن کرُۄ۔ پر ربّ نُۄں منذُۄر نہِیں سی۔ " پِیارا سِںگھّ نیں وڈّا سارا ہئُکا بھرِیا۔ جَیلے نیں پھۄٹۄ پھڑی کھبّے ہتھّ دی ہتھیلی 'تے رکھّ کے کُڑتے نال ساف کِیتی۔ اِکّ بہُت ہی پُراݨا اخبار کڈھِّیا۔ لالی دی پھۄٹۄ اخبار 'تے رکھّ کے دھِیمی جِہی آواذ وِچّ بۄلِیا....".آہ جاںدی اےَ پَیڑ... آہ جاںدی اےَ پَیڑ۔" اِکّ تھاں جا کے رُک گِیا۔ جِتھّے جَیلے دا ہتھّ رُکِیا ماسٹر جی نیں اخبار دھِیان نال دیکھِیا اُتھّے اُس پُلِس افسر دی پھۄٹۄ سی جِس تے اِلذام آئُںدا رِہا ہَے کِہ اُس نیں آپݨے مۄڈھِیاں 'تے سٹار ودھائُݨ لئی بیدۄشے نَۄجوان چُکّ چُکّ کے مُکابلا دِکھا کے مار سُٹّے سن۔

اِس تۄں بائد ماسٹر جی سارے اکھبار دھِیان نال دیکھݨ لگّے۔ جَیلے نیں بۄلݨا بںدّ کر دِتّا...... اُںگلی رکھّ کے ماسٹر جی دے مُۄںہ ولّ گہُ نال تکّدا ۔ ماسٹر جی نیں دیکھِیا جَیلے نیں اِکّ اکھبار تے اُںگل رکھّی جِتھّے دۄ نَۄجواناں دی پھۄٹۄ سی جِہڑے ودھّ نشا کھاݨ نال مر چُکّے سن۔ جَیلے دی اُںگل اُتھّے جا کے رُکی جِتھّے اُس راجسی نیتا دی پھۄٹۄ سی جِس دا نشے ویچݨ والِیاں دی پِٹھّ تے ہتھّ دسِّیا جاںدا رِہا سی۔ اِکّ ہۄر اخبار 'تے پھسل نُۄں لگّی بِماری 'تے نکلی دوائیِیاں دیݨ والی کھبر تے کِسان دی کھُدکُشی۔ سارے اکھباراں وِچّ کۄئی ناں کۄئی اِس ترہاں دی خبر سی جۄ گںدھّلے سرکاری سِسٹم دی تسوِیر پیش کردی سی۔ کِتے بچِّییاں نال ہُںدّے جبر دِییاں کھبراں اِنساپھ لئی ٹھۄکراں کھاںدے ماپِیاں دِییاں تسوِیراں۔ کرۄنا سمیں گھراں نُۄں تُرے جاںدے مذدُۄراں دے لہُۄ-لُہاݨ ہۄئے پَیر٬ کِتے راہ وِچّ ہی دم تۄڑ چُکّے مذدُۄر... ہر اُہ تسوِیر جِس نُۄں دیکھ کے لُۄں کںڈّے کھڑھے ہۄ جاںدے ہن۔ ماسٹر جی جَیلے دے مُۄںہ ولّ دیکھ رہے سن کِہ اُہ کِس ترہاں دُنِییاں بھر دے درد آپݨے نال چُکّی پھِردا سی۔

اکھِیر 'تے جَیلے نیں کِسانی سںگھّرش دِییاں تسوِیراں تے اُس وِچّ جان گوا چُکّے کِساناں دِییاں تسوِیراں دِکھائیِیاں۔ اُس لئی دۄشی سرکاری نیتاواں دِییاں تسوِیراں۔ اُجڑے کھیتاں دِییاں تسوِیراں..... اِکّ وڈّے سارے کاگذ اُتّے نِکّے نِکّے کھیت بݨا اُہناں ولّ جاںدِییاں پَیڑاں۔

اِکّ کاگذ اُتّے رںگّدار پَینسِلاں نال بݨائے کھیت.... کھیت دے چارے پاسے کِیتی واڑ اتے واڑ وِچّۄں نِکلدے راکھشاں ورگے وڈّے وڈّے دںدّاں والے مُۄںہ جۄ کھیت نُۄں کھاںدے پْرتِیت ہۄ رہے سن۔ اِکّ پاسے کِسان تے مذدُۄر جۄ فسل نُۄں بچائُݨ لئی اُس خترناک واڑ نُۄں پُٹّ رہے سن۔ ماسٹر جی وی اجّ تکّ جَیلے نُۄں شُدائی ہی سمجھدے رہے۔ جِویں بچِّیاں نیں اتے پِںڈّ والِیاں نیں دسِّیا سی اُسے نُۄں ہی سچّ سمجھ رہے سن۔ پر اجّ جِہڑے جرنَیل سِںگھّ نُۄں اُہ دیکھ رہے سن اُہ اُہناں نُۄں سمجھ تۄں پرے دی سِیاݨپ والا مہِسُۄس ہۄئِیا۔

" چھڈّۄ ماسٹر جی.... اِس نُۄں سۄجھی نہِیں وِچارے نُۄں اَیویں کُۄڑا کباڑا 'کٹھّا کری پھِردَے۔" کھڑھے لۄکاں وِچّۄں کِسے نیں آکھِیا۔

" کَۄݨ کہِںدَّے اِہنُۄں سۄجھی نہِیں اےَ.....اِہ بہُت سُۄجھوان ہَے... ساڈی سمجھ بہُت چھۄٹی جاپدی اےَ اِہدے اگّے۔ کِسے نیں کدے اِس دی گلّ سمجھݨ دی کۄشِش ہی نہِیں کِیتی........۔"

" ماسٹر وی ہِلّ گِیا لگّدَے۔" گھُکّرے نیں نالھ کھڑھے مُںڈّے دے کُۄہݨی مار کے آکھِیا۔

" ساڈا اِہی دُکھاںت اےَ.. اسِیں کِسے وی گلّ نُۄں بِناں سمجھے ہی ٹھاہ ٹھاہ آپݨے وِچار داگݨے شُرُۄ کر دِںدّے ہاں۔" ماسٹر جی رۄس جِہے نال بۄلے۔

ماسٹر جی نیں اُتھّے اِکٹھّے ہۄئے سارے لۄکاں نُۄں کلّی کلّی گلّ سمجھائی۔ سارے جݨے چُپّ ہۄ گئے۔ جَیلے نُۄں مخَۄل کرن والِیاں دِییاں دھَۄݨاں جھُکِییاں ہۄئیِیاں سن۔ ماسٹر جی نیں جَیلے دا سمان اِکٹھّا کروائِیا۔ اُس دے مۄڈھے اُتّۄں باںہ ولھائی اتے اُس نُۄں نال لَے تُرے۔ اُتھّے کھڑھے لۄک اُہناں نُۄں جاںدِیاں نُۄں ویکھ رہے سن۔ اُہناں نُۄں ماسٹر جی اتے جَیلے وِچکار کۄئی فرک نہِیں سی جاپدا۔