کوی ورِںدّر پرِہار سمُچّے پںجّابی جگت وِچ اِکّ جاݨِیا پہِچاݨِیا ناں ہَے۔ 1996 وِچ اُسدِییاں 22 کوِتاواں دا اِکّ سۄوِینِیئر پںجّاب وِچ رِیلِیذ کِیتا گِیا۔ اِس سںگّْرِہ دی اِہ کھُۄبی رہی کِہ ورِںدّر دِییاں اِہناں پںجّابی کوِتاواں نُۄں اںگّریجی دے انُواد سمیت چھاپِیا گِیا سی۔ اُس دِییاں ڈھیر سارِییاں پںجّابی کوِتاواں دے اںگّریجی وِچ انُواد ہۄئے اتے کاوِ-پاٹھ وی۔ ہُݨ 67 کوِتاواں تے آدھارِت اُسدی سجّری کاوِ پُستک “مَیں کِتے ہۄر سی” پرکاشِت ہۄئی ہَے۔ ہۄر سںگّْرِہ وی پرکاشنا دی تِیاری وِچ ہن۔

ورِںدّر پرِہار اِکّ سںجِّیدا اِنسان ہَے اتے اُسدِییاں کوِتاواں وِچ اُسدی سںجِّیدگی اتے گمبھِّیرتا دے درشݨ سہِجے ہی ہۄ جاںدے ہن۔ اُہ جِویں دِسدا ہَے تِویں ہی آپݨِییاں کوِتاواں وِچ ہاذر ہُںدّا ہَے۔ سرسری تَۄر تے اُسدِییاں کوِتاواں دا انںدّ ماݨدِیاں کُجھ کہِݨ دا ہِییا کر رِہا ہاں۔ نِسچَے ہی اِہ اُسدے کاوِ دی آلۄچنا نہِیں کیول آنںدّمئی پٹھن ہَے۔

“مَیں کِتے ہۄر سی” دے سمرپِت پنّے تے ورِںدّر پرِہار جدۄں لِکھدا ہَے: بںدِّیاں دی لڑائی جِنّی ہی بھِیانک٬ آتما دی لڑائی وی ہُںدّی ہَے۔ تاں درئسل اُہ سپشٹ کر دِںدّا ہَے کِہ اُہ آپݨی کوِتا دے پرگٹاوے وِچ جِتھّے کھڑا دِکھائی دے رِہا ہَے اُتھے نہِیں کِتے بہُت دُۄر اُسدے پِچھۄکڑ وِچ کھڑا آتما دے سںگھّرش وِچ لِین ہَے۔ اُہ آپݨے آلے دُیالے دا تݨائۄ بھۄگ رِہا ہَے اتے اِس تݨائۄ دے پْرگٹاء لئی کلپنا وی کردا ہَے اتے ساکھِیات دِسدے نُۄں شبداں دا جاما وی پہِنائُںدا ہَے۔ آپݨی ہر کوِتا وِچ اُہ کُۄک کُۄک کے کہِ رِہا ہَے کِہ “مَیں کِتے ہۄر سی۔”

رُۄپ دے پکھّۄں اُسدی کوِتا چھںدّ-بدھّ جاں پْرگِیتک نہِیں۔ اُسدی کوِتا کھُلہی کوِتا ہَے پر نِسچَے ہی پڑھن مانݨ یۄگ اتے سمجھ آ سکݨ والی۔ بَۄدھِک ہُںدِّیاں وی دِل-دِماگ دے نیڑے دی گلّ کردا ہَے۔ ورِںدّر کوِتا سبںدھّی اِہ منّ کے تُردا ہَے کِہ کوِتا آپݨے رُۄپ تۄں پہِلاں ہی جنم لَے چُکّدی ہَے۔ اِس لئی کوِتا نُۄں کِسے ترہاں دے بںدھّن وِچ بنّݨا ٹھِیک نہِیں۔ کوِتا نُۄں اَیویں بنائُٹی وادھُۄ دے رُۄپ دی لۄڑ نہِیں۔ ورِںدّر دی کوِتا دا پاٹھ دھِیرج نال کرِدیاں سۄجھی پَے جاںدی ہَے کِہ اُسدے تِیکھݨ اتے بھاوُک وِچاراں نُۄں سُۄکھم اتے کۄمل سںوّیدناواں دے وہا وِچ کِسے ترہاں دے وی تُکاںت دی لۄڑ نہِیں ہَے۔ آپݨی اِکّ کوِتا ’باگھ‘ وِچ اُہ کِتے ہۄر بَیٹھا وی منُکھّ دی وِئتھا نُۄں کِس ترہاں مہِسُۄس کردِیاں وِئکت کردا ہَے اُہ دیکھݨ یۄگ ہَے۔ ’باگھ‘ اِس وار پھِر گلی وِچ آویگا۔ ’باگھ‘ سںکّیت ہَے ذالم ول٬ ستّا ولّ۔ پتا نہِیں اِس بار کِس دی واری ہَے کَۄݨ اُسدے پںجّے وِچ آویگا۔ بڑے ہی سُڈَۄل اتے نِرۄئے جِسماں دی لالسا وِچ باگھ دے مُۄںہ وِچۄں لاراں ٹپک رہِییاں ہن پر اُہ اِہ نہِیں جاݨدا کِہ اِہ نِرۄئے دِسݨ والے جِسم تاں درئسل پھریماں وِچ مڑھے ہۄئے نیں۔ اُہناں دی مُسکان تسوِیراں والی سُکّی مُسکان ہَے اتے اُہناں اُتے سُکّے پھُلّاں دے ہار چڑھائے گئے ہن۔ اتے:

اُہناں دِییاں تسوِیراں جھاڑ پُۄںجھ کرن والے

اِس بستی دے سبھ تۄں بدھّکے

بھاونا رہِت بشِںدّے نیں۔

گُیاچے جِہے

آپݨے کمّاں وِچ رُجھہے رہِںدّے نیں۔

نُکڑ دے گھر وِچ

اِکّ سائِیا وی رہِںدّا ہَے۔

سبھ کُجھ ویکھدا٬ سُݨدا

تے ہر وکت بیمُیانی شبد

اُگلدا رہِںدّا۔

اُسدی کھُلہی کوِتا درئسل اُسدے آپݨے اںتّہکرݨ واںگھ ہی کھُلہی ہَے٬ سُتںتّر ہَے اتے سُںدّر وی۔ اُسدی کوِتا دِییاں پںگّتِییاں آسمان ہُںدِّیاں ہۄئِیاں وی دھرتی تے پَیر ٹِکائی سہِج بھرِییاں ہن۔ بَۄدھک ہُںدِّیاں ہۄئِیاں وی دِلّ نُۄں ٹُمبّدِییاں ہن اتے سرۄدی کوِتا واںگ ہی آنںدِّت وی کردِییاں ہن۔ اُہ جدۄں وی کِسے گھٹنا دا بِیان کردا ہَے تاں بہُت کُجھ کہِ وی جاںدا ہَے اتے اُسدے کہے وِچ بہُتّ کُجھ اݨکِہا وی رہِ جاںدا ہَے۔ کہِݨا اتے لُکۄ کے رکھّݨا وی اُسدی کوِتا دا مِیری گُݨ ہَے۔ “اِک گھٹنا دا بِیان” پاٹھک دے مناں نُۄں کِیلݨ دی شکتی رکھّدا ہَے۔ پُۄری کوِتا پڑھن نال ہی سبںدھّ رکھّدی ہَے۔ چھتّ رہِت گھراں اتے اݨکھُلہدے درواذِیاں دا ذِکر کردِیاں کردِیاں جدۄں اُہ کُرسی٬ چُلہے٬ دھُۄڑ بھرے پھرشاں اُتے لہُۄ دا چِکّڑ دِکھاںدا ہَے تاں مُسکراںدے تے اِدھّر اُدھر رُڑھ رہے بچّے دی ہۄںد تے وی پْرشن چِنّہ لگا دِںدّا ہَے۔ اتے پھِر:

ٹُٹّی اُس باری ’چۄں

ہوا دا اِکّ بُلہا اںدّر آئِیا ہَے

کِسے جِیوت پْراݨی دا ساہ بنݨا لۄچدا

اُس ٹُٹّی باری ’چۄں باہر نِکل گِیا ہَے

اُس نُکّر وِچ ڈھاسݨا لائی پِیا مَیں ہاں

چِراں تۄں اِںجھ ہی ستھِر پِیا

سبھ کُجھ ویکھ رِہا ہاں سُݨ رِہا ہاں

بِیان کر رِہا ہاں۔

ہر کوی مَیں تۄں اگّے تُۄں دا سفر کردا ہَے۔ “مَیں کِتے ہۄر سی” وِچ اُسدی مَیں٬ مَیں نہِیں تُۄں ہی ہَے۔ اُسدا نِجّ ہُݨ نِجّدا نہِیں رِہا دُۄجے دا ہۄ نِبڑِیا ہَے۔ اُسدے آلے دُیالے جۄ کُجھ وی ورت رِہا ہَے اُس تۄں اُہ کِسے ترہاں وی جُدا نہِیں۔ پھِر وی اُہ جاݨدا ہَے کِہ مَیں تۄں تُۄں بنݨ تے وی اُہ کۄئی مسِیہا٬ کْرِشن جاں یُۄدھِشٹر نہِیں بݨ سکیگا۔ “اشوتھاما مارِیا گِیا” وِچ اُہ آپݨی سُچیتنا دا پرگٹاء بڑے ہی سلِیکے نال کردا ہَے:

مَیں کۄئی یُدھِشٹر نہِیں

کۄئی کِشن نہِیں

کۄئی مسِیہا نہِیں

مَیں تاں کُجھ وی نہِیں

جھُۄٹھ بۄلاںگا

آپݨے پرِوار نُۄں اِکّ اِکائی وِچ بنّہی رکھّݨ لئی

جھُۄٹھ بۄلاںگا

آپݨے پاںڈواں نُۄں کۄرواں تۄں بچائی رکھّݨ لئی

کْرِشن مُراری واںگ جھُۄٹھ بۄلاںگا

بُلںدّ آواذ وِچ ادھّے سچّ نُۄں

یُۄدھِشٹر واںگ آکھاںگا:

اشوتھاما مارِیا گِیا

اشوتھاما مارِیا گِیا

باکی دے ادھّے سچّ نُۄں

جِئُںدے کہی جاݨ دے

دوںدّ دے شۄر نال دبّ لواںگا۔

پر ورِںدّر آپݨے پاںڈواں تے کدے کۄئی اِلذام نہِیںں لگّݨ دیݨا چاہُںدّا۔ اُسدی کۄشِش ہَے کِہ اُہ اُہناں نُۄں بھُکھّے ڈھِڈّ وی ناں سَۄݨ دیوے۔ ہالاںکِہ اُہ جاݨدا ہَے کِہ:

مَینُۄں پتا ہَے

کِسے پوِتّر پُستک وِچ

میرا تے میرے پاںڈواں دا

کدے کۄئی ذِکر نہِیں آئُݨا

کِئُںکِہ مَیں–

مَیں کۄئی یُدھِشٹر نہِیں

کۄئی کْرِشن نہِیں

کۄئی مسِیہا نہِیں

مَیں

مَیں تاں کُجھ وی نہِیں۔

درئسل ورِںدّر پرِہار آپݨے سماج دِییاں آرتھک٬ راجنِیتک٬ دھارمِک اتے سماجِک کدراں کِیمتاں دے پاسار تۄں پُۄری ترہاں واکف ہَے۔ اُہ اِہناں دی شکتی اتے کمذۄری نُۄں وی سمجھدا ہَے۔ پر اُہ آپݨی کوِتا دی ہۄںد نُۄں اِہناں دے سِدھّے پرگٹاوے لئی نہِیں ورتدا۔ اُہ آپݨے کاوِ-جگت دے چِتراں نُۄں آپُۄں آپݨے وکھّرے اںدّاذ وِچ مُۄرتِیمان کردا ہَے۔ اُسدے اںدّاذ وِچ آپݨی اِکّ وکھّری کِسم دی مٹک ہَے٬ آذادی ہَے اتے سہِج-سُبھا نالۄں وکھّری کِسم دا اُپراپن ہَے۔ اُہ غلت نُۄں سوِیکار نہِیں کردا سگۄں غلت وِرُدھّ آپݨے ڈھںگّ دی آواذ اُٹھائُںدا ہَے۔ ویکھۄ “سائِیا” کی کردا ہَے:

وِہڑے وِچ

اُس شائِر دا ہُݨ سائِیا پِیا ہَے۔

—اُہ رُۄہاں دی بھاشا جاݨدا ہَے

ایسے لئی چَۄوہی گھںٹّے اُہناں نال گلاں کردا ہَے

تھکّ کے چُپّ ہُںدّا ہَے جد

تاں کھالی گملے ذۄر ذۄر دی ہِلّدے نیں

اُسنُۄں بۄلݨ دا آدیش دِںدّے نیں

(پر)

رُۄہاں دے ہتھّاں وِچ بںدُّۄکاں دے فاسِل نیں

کھستا کاغذاں تے اُںگلاں دے نِشاناں دِییاں تسوِیراں

جںگّل دی ہوا وِچ رِکارڈ کِیتِییاں

دردناک چِیکاں

پر جدۄں ٹُٹّدے بھاںڈِیاں دے ہذُۄم٬ رُۄہاں دے کۄہرام وِچ کاغذا دے پُرذے پُرذے٬ اُڈّ اُڈ کے الۄپ ہۄ رہے سبُۄتاں دی دُہائی دے رہے ہُںدّے ہن اتے ہوا دے گھنیڑی چِیکاں سوار ہُںدِّییاں نیں تاں ماں اُسدی تسوِیر تے فُلّ چڑائُݨ پِچھۄں باہر آکے پُتّر (سائے) نُۄں آواذ دِںدّی ہَے تاں:

اُہ بۄلدا نہِیں

اُسنُۄں پتا ہَے

جے اُہ بۄلِیا تاں دھرتی کمبّ اُٹھیگی

جلجلے آوݨگے

سارا شہِر نسل ساری تہِذِیب ساری توارِیخ

جر-جر ہۄئے سبھ اُہدے اُپّر آ ڈِگݨگے

اُہدے سائے نُۄں ڈھکّ لَیݨگے—-

اُسدی کوِتا اُسدے آپݨے سمیں دی سہی ترجمانی کردی ہَے۔ اُس دی کوِتا وِچ اِکّ آپݨے ہی کِسم دی جِہڑی چُپّ ہَے اُہ پاٹھکاں دے دِل-دِماگ نُۄں جھںجھّۄڑن وِچ پُۄری ترہاں سہائی ہُںدّی ہَے۔ پاٹھک سۄچݨ اتے سمجھݨ لئی مجبُۄر ہُںدّا ہَے۔ اِہ ورِںدّر دی ہی کھُۄبی ہَے کِہ اُہ آپݨی کوِتا وِچ وِچاراں دی تیذی نُۄں بڑی کھُۄبسُۄرت شِدتّ نال پیش کردِیاں نویں بِمبّ٬ نوِیں سبداولی اتے نویں ارتھ دِںدّے وِچار پیش کردا ہَیَے۔ اُس دِییاں سارِییاں ہی کوِتاواں ہر ڈھںگّ نال پاٹھکا نُۄں کِیلی رکھّݨ دا ساہس کردِییاں ہن پر وِشیش کرکے٬ کمپِّیئۄُٹر دا کھالی مَۄنِیٹر٬ چِینا کبُۄتر٬ اشوتھاما مارِیا گِیا٬ سائِیا٬ دھُپّ٬ مَیگنَۄلِیئے دی کلی٬ سِدھارتھ کِہ شِشُۄپال٬ یاد٬ کاٹھ دا پُتلا بۄلدا ہَے٬ پْرۄجَیکٹر٬ ماں بۄلی آدِ دِلّ-دِماگ نُۄں ٹُمبّدِییاں رچناواں ہن۔ ورتی گئی شباداولی٬ چِنّہ جاں بِمبّ سمیں دے ہاݨی ہن۔ اںگّریجی دے ورتے گئے شبد آم پںجّابی شبداولی دا اِکّ ہِسّا بݨ چُکّے ہن اتے اِہ اۄپرے نہِیں لگّدے۔

اُسدے کاوِ دا سبںدھّ مُۄل رُۄپ وِچ منُکھّی ستھِتی اتے اُس نال سبںدھِّت بھاوناواں نال ہَے۔ اُسدی رچنا اِکّ اجِہا سچّ ہَے جۄ اِکۄ سمیں بھُۄت اتے ورتمان نُۄں مُۄرتِیمان کرن دے نال نال بھوِکھّ دے اݨ-درسائے جھلکارِیاں دے رُۄ-ب-رُۄ وی کر دِںدّا ہَے۔ اُسنے ورڈذورتھ دے آکھے:

“Poetry is the spontaneous overflow of powerful feelings. It takes its origin from emotion recollected in tranquility.”

نُۄں سچّ دا جاما پہِنائُںدِیاں آپݨے پْرچںڈّ بھاواں دے سہِج پْرواہ نُۄں آپݨی کوِتا دا بِںدُّۄ بݨائِیا ہَے۔ ورِںدّر پرِہار دی کوِتا دی پْرگٹائۄُ سمرتھا اتے سُجھائۄُ شکتی٬ ساڈی نِیجھ نُۄں اگّے نالۄں ہۄر تِکھیرا اتے پکیرا کرن دا یتن کردی ہَے۔ نِرسںدّیہ٬ ورِںدّر پرِہار آپݨے اِس یتن لئی ودھائی دا ہکّدار ہَے۔

(“برتانوی کلماں” ’چۄں ڈا: گُردِیال سِںگھّ رائے)