پہِلاں اکالی دل دے بہُت سارے لِیڈراں ولّۄں آپݨے پْردھان سُکھبِیر سِںگھّ بادل دے کھِلاپھ اکال تکھت ساہِب نُۄں دِتّی گئی شِکائِت اتے پھِر شْرۄمݨی گُردُیارا پْربںدھّک کمیٹی دے اہُدیداراں دی سالانا چۄݨ سمیں ہُںدّی رہی کھِچّۄتاݨ اتے چۄݨ دے نتِیجے نیں پںجّاب دے لۄکاں دا چۄکھا سماں ذائِیا کر دِتّا ہَے۔ جدۄں اِہ پْرکِرِیا سِرے وی چڑھ گئی تاں اُتھّے پاس کِیتے گئے اِکّ ہۄر متے نال نوِیں بہِس چھِڑ پئی ہَے کِہ سْری اکال تکھت وِکھے پہُںچّدے کیساں دے سرلِیکرن واستے اِکّ کمیٹی بݨا دِتّی جاویگی۔ اِس نُۄں کُجھ لۄکاں نیں سْری اکال تکھت دے جتھیدار اگّے ریکھا کھِچّݨ دا کدم کِہا ہَے٬ جِس کارن لۄک سِدھّے اُتھّے نہِیں جا سکݨگے تے اِس کمیٹی والِیاں دی گھۄکھ-پڑتال پِچھّۄں جتھیدار ساہِب تک کۄئی کیس جاݨ دیݨ جاں رۄک لَیݨ دا پھَیسلا ہۄویگا۔ شْرۄمݨی گُردُیارا پْربںدھّک کمیٹی دے پْردھان نیں اِس سۄچ دا کھںڈّن کِیتا تے وِیاکھِیا کِیتی ہَے کِہ اِہۄ جِہی گلّ نہِیں٬ اسل وِچّ اِہ کمیٹی جتھیدار ساہِب دی مدد لئی بݨائی جاݨی ہَے۔ اِدّاں دے بہُت سارے مُدّے اُٹھّ رہے ہن٬ جِنہاں وِچّ اسِیں نہِیں جاݨا چاہُںدّے٬ پر اِکّ گلّ ساپھ ہَے کِہ ماملا بھاویں اکالی دل دی آپسی کھِچّۄتاݨ دا ہَے٬ پْربھاو اِس نیں پںجّاب اُتّے وی پائُݨا ہَے۔ پںجّاب دے بہُتے لۄکاں نُۄں اِہ گلّ یاد نہِیں ہۄݨی کِہ اہُدِیاں اتے سِیٹاں لئی اکالی آگُۄیاں دی کھِچّۄتاݨ جدۄں کدے وی ہۄئی تاں اںتّ وِچّ اُس نال سبھ تۄں ودھّ پْربھاو پںجّاب اتے پںجّابِییاں اُتّے ہی پَیںدا رِہا ہَے۔

مُچھّ پھُٹّݨ تۄں پہِلاں سکُۄل پڑھدے وکت ماپِیاں اتے ادھِیاپکاں تۄں چۄری جا کے سِیاسی آگُۄیاں دے بھاشݨ سُݨن تۄں لَے کے اجّ تک ساڈھے پںجّ دہاکِیاں وِچّ اساں ویکھِیا کِہ اکالی دل تۄں نِکلی لِیڈراں دی ڈھاݨی کِدّاں دے رںگّ بدلدی رہی ہَے٬ پر پہُںچّ دا پَیںتڑا اُنہاں تۄں وکھّ نہِیں سی ہُںدّا۔ پںجّاب دی واگ جِس وی آگُۄ نیں سمبھّالی٬ جے اُہ اکالی راجنِیتی وِچّۄں آئِیا ہۄوے٬ مُکھّ مںتّری بݨدے رہے سجّݨاں وِچّۄں بہُتے کاںگرسی آگُۄ آئے وی اکالِییاں وِچّۄں سن٬ اُہ سدا آپݨی پارٹی تۄں ودھّ اکالِییاں ولّ ویکھ کے پَیںتڑے تَیء کردے رہے اتے کھمِیاذا پںجّاب دے لۄکاں نُۄں بھُگتݨا پَیںدا رِہا ہَے۔ اُنہاں نُۄں اِہ لگدا رِہا کِہ اُنہاں لئی سِکھّاں وِچّ جڑھاں جمائی رکھّݨ واستے اکالی دل نال آڈھا لائی رکھّݨا ذرُۄری ہَے تے اِس آڈھے وِچّۄں کئی ہۄر سمسِّیاواں اُگّدِییاں رہِییاں۔ تِکڑماں دا اِہ اِتِہاس پْرتاپ سِںگھّ کَیرۄں تۄں شُرُۄ ہُںدّا ہَے۔

آذادی پِچھّۄں دے پںجّاب وِچّ پہِلا سبھ تۄں وڈّا لِیڈر بلدیو سِںگھّ تے دُۄسرا سورن سِںگھّ منّݨ وِچّ کِسے نُۄں اِتراذ نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ بلدیو سِںگھّ نُۄں اںگّریذاں ولّۄں کروائی گۄلمیذ کانپھرںسّ وِچّ سِکھّ پْرتِینِدھ وجۄں شامل ہۄݨ دا مَۄکا مِلِیا سی۔ پھِر 1936 وِچّ جدۄں اںگّریذاں نیں پںجّاب وِچّ پہِلی وار اسَیمبلی (وِدھان سبھا) بݨائی تاں اُس دی پہِلی چۄݨ دَۄران امبّالا سِکھّ ہلکے تۄں اکالی دل ولّۄں چۄݨ لڑی اتے جِتّی۔ آذادی مِلݨ پِچھّۄں اُہ پںڈِّت جواہر لال نہِرُۄ نال بھارت دے رکھِّیا مںتّری وی رہے تے 1952 وِچّ نواں شہِر ہلکے تۄں اتے 1957 وِچّ ہُشِیارپُر تۄں لۄک سبھا دی چۄݨ کاںگرس ٹِکٹ اُتّے لڑ کے جِتّی سی۔ سورن سِںگھّ نیں اںگّریذاں دے وکت 1946 وِچّ وِدھان سبھا چۄݨ جلںدھّر پچھّمی سِکھّ ہلکے تۄں اکالی دل ولّۄں لڑی اتے جِتّی اتے 1954 مگرۄں دِییاں چۄݨاں دَۄران اُہ کاںگرس ولّۄں لڑدے-جِتّدے اتے وِدیش مںتّری دا اہُدا سمبھّالدے رہے سن۔ پْرتاپ سِںگھّ کَیرۄں نیں 1936 وِچّ امّْرِتسر دکھّݨی پیںڈُۄ سِکھّ ہلکے تۄں پہِلی چۄݨ اکالی دل ولّۄں لڑی اتے جِتّی اتے 1946 تۄں پِچھّۄں دِییاں سارِییاں چۄݨاں کاںگرس ولّۄں لڑِییاں اتے مُکھّ مںتّری وی اُسے ولّۄں بݨے سن۔ گِیانی گُرمُکھ سِںگھّ مُساپھر اکالی لہِر تۄں آئے سن تے اِکّ ویلے سْری اکال تکھت دے جتھیدار رہِ چُکّے ہۄݨ کر کے اکالی دل دِییاں سمسِّیاواں نُۄں سمجھدے اتے اُنہاں نُۄں ورتݨ دی راجنِیتی کرن وِچّ ماہر سمجھے جاںدے سن۔ جسٹِس گُرنام سِںگھّ اتے لچھمݨ سِںگھّ گِلّ بارے دسّݨ دی لۄڑ نہِیں تے اُنہاں تۄں بائد آئے گِیانی ذَیل سِںگھّ بیشک اکالی دل وِچّۄں نہِیں سن آئے٬ گُرُۄ گھر دے گْرںتھّی سِںگھّ رہِ چُکّے ہۄݨ کر کے سِیاسی پَیںتڑا اُنہاں دا وی مُکھّ مںتّری تۄں چلّ کے راشٹرپتی بݨ جاݨ تک اُہی رِہا۔ سِرپھ دربارا سِںگھّ دی اِہۄ جِہی تار نہِیں جُڑدی٬ پر اکالِییاں دی اکھّ وِچّ رڑکݨ والے بیئںتّ سِںگھّ نیں پہِلی چۄݨ 1967 وِچّ پائِل ہلکے تۄں اکالی دل ولّۄں لڑی اتے ہار گئے سن۔ جِہڑے سابکا مُکھّ مںتّری گِیان سِںگھّ راڑیوالا تۄں اُہ ہار گئے سن٬ جدۄں اگلی واری اکالی دل نیں اُس نُۄں اُسے پائِل سِیٹ تۄں ٹِکٹ دے دِتّی سی تاں بیئںتّ سِںگھّ نیں مُکابلے وِچّ آذاد چۄݨ لڑ کے اُس نُۄں ہرا دِتّا اتے اُس پِچھّۄں اکالی دل ولّ کدی مُڑ کے نہِیں ویکھِیا۔ کَیپٹن امرِںدّر سِںگھّ وی اکالی دل وِچّ لمّا سماں رِہا اتے کاںگرس ولّ واپس اِس کارن آئِیا سی کِہ پْرکاش سِںگھّ بادل نیں اُس نُۄں وِدھان سبھا دی ٹِکٹ دیݨ تۄں اِنکار کر دِتّا سی٬ اُس پِچھّۄں ذِد وِچّ آݨ کے اُس نیں کاںگرس دی اگوائی سمبھّالی اتے دۄ واری اُسے بادل تۄں مُکھّ مںتّری والی کُرسی کھۄہ کے آپݨی ہَیسِیئت وِکھائی سی۔ اکالی دل وِچّۄں آئے اِہ سارے آگُۄ آپݨے مناں وِچّ کَۄڑ رکھّدے سن۔

کِس لِیڈر دے من وِچّ کِنّی کَۄڑ سی٬ اِہ گلّ پاسے رکھّ کے سۄچݨ دا سوال ہَے کِہ تِکھّے وِرۄدھاں دے باوجُۄد اکالی اتے کاںگرسی آگُۄیاں دی آپݨے نِجّی ہِتاں لئی آم لۄکاں اتے آپۄ-آپݨی پارٹی تۄں اکھّ بچا کے اِکّ دُۄسرے نال تِکڑماں دی ساںجھ کئی وار ویکھی جاںدی رہی سی۔ اِںدرا گاںدھی جدۄں دیش وِچّ اَیمرجَیںسی لائُݨ لگّی تاں اِکّ اکالی آگُۄ نال اُس نیں اِہ گلّ مُکائی دسّی جاںدی سی کِہ اُس نُۄں مُکھّ مںتّری بݨا دِتّا جاویگا٬ اُہ اَیمرجَیںسی دا وِرۄدھ نہِیں ہۄݨ دیویگا٬ پر اِہۄ گدّی کھُسّ جاݨ دے ڈر والے کاںگرسی آگُۄ نیں اُس دے وِرۄدھی تۄں دُۄجے پاسِئۄں مۄرچا لوا دِتّا سی۔ اِہ گلّ وی کُجھ چۄݨویں لۄکاں تک سِیمتی رہی سُݨِیںدی ہَے کِہ بیئںتّ سِںگھّ دے مُکھّ مںتّری ہۄݨ سمیں اکالی دل دے دۄںہ وڈّے آگُۄیاں وِچّۄں اِکّ دی اُس نال پردے پِچھّے ساںجھ سی۔ ساںجھ دی اِسے تار کارن پھتہِگڑھ ساہِب دے نویں بݨائے ذِلہے دی ذِلہا پْرِیشد دی چۄݨ وِچّ کاںگرس جِتّ گئی سی۔ اکالِییاں کۄل بہُ-سمّتی ہۄݨ تے گُرُۄ-گھر وِچّ سہُں چُکّ کے آئُݨ پِچھّۄں وی اُنہاں دے اِکّ مَیمبر نیں کاںگرس نُۄں وۄٹ پا کے اُس دا اُمِیدوار جِتائِیا تے اِس گھٹنا نال اکالی دل دا پاٹک سِکھراں چھۄہݨ لگّ پِیا سی۔ سِرپھ اِکّ ٹِکٹ ناں مِلݨ کارن رُسّ کے آئے کَیپٹن امرِںدّر سِںگھّ نیں بادل اکالی دل اتے بادل پرِوار نُۄں نِشانے اُتّے رکھِّیا سی٬ پر سماں پا کے دۄواں پرِواراں دی ساںجھ دِییاں گلّاں چلّ نِکلِییاں تے دۄواں دِییاں سرکاراں نیں اِکّ دُۄسرے اُتّے بݨائے کیس کِسے سِرے نہِیں سن لگّݨ دِتّے گئے۔ سِیاسی کُڑتّݨ اِسدے بائد وی جاری رہِںدّی سی۔

اِدّاں دِییاں کُڑتّݨاں دَۄران سِرپھ اِکّ کمّ اِہۄ جِہا ہۄئِیا٬ جِس نُۄں چںگّا کِہا جا سکدا سی اتے کہِݨا وی چاہِیدا ہَے کِہ اِکّ اکالی آگُۄ باگی ہۄ کے مُکھّ مںتّری بݨِیا تاں پںجّابی نُۄں راجا بھاشا بݨائے جاݨ دا بِلّ پاس کروا کے نۄٹِیپھِکیشن جاری کروا گِیا سی۔ اُس تھۄڑھ-چِرے مُکھّ مںتّری لچھمݨ سِںگھّ نیں جدۄں اِہ بِلّ پاس کرائِیا تاں ہِںدّی نُۄں لِںکّ بھاشا بݨائُݨ دے مُدّے اُتّے چۄکھی ساری بہِس ہۄئی سی٬ پر پںجّاب دی راج بھاشا پںجّابی بݨائُݨ دا وِرۄدھ کِسے نیں وی سِدھّا نہِیں کِیتا۔ اُس وکت دی جن سںگھّ دی لِیڈرشِپّ نیں وی وِدھان سبھا وِچّ اِہۄ جِہا وِرۄدھ کرن دی تھاں سِرپھ اِنا کِہا سی کِہ راج بھاشا پںجّابی ٹھِیک ہَے٬ پر دیش دے دُۄسرے راجاں نال ساڈے لۄکاں دے تالمیل لئی ہِںدّی نُۄں لِںکّ بھاشا دا درجا دےئی رکھّݨ وِچّ کۄئی ہرذ نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ دسمبّر 1967 وِچّ اُہ بِلّ پاس ہۄئِیا تے گورنر نیں پْروان کِیتا سی٬ پر اُس دے بائد دے ستوںجّا سالاں وِچّۄں مامُۄلی پھرک نال ادھّا کُ سماں کاںگرس دے آگُۄیاں دے ہتھّ راج دی واگ رہی اتے کُجھ مہِینے گھٹّ ہۄݨگے٬ اِنا کُ سماں ہی اکالِییاں دا راج رِہا٬ پر اُس کانُۄن نُۄں دۄواں نیں اجّ تک امل وِچّ لاگُۄ نہِیں ہۄݨ دِتّا۔ سگۄں ہدّ تاں اِہ کِہ اِکّ اکالی مُکھّ مںتّری دے وکت پںجّاب دے اُنہاں سکُۄلاں وِچّ پہِلی جمات تۄں اںگّریذی پڑھائُݨ دا ہُکم پاس کر دِتّا گِیا٬ جِنہاں وِچّ پںجّابی پڑھائُݨ واستے وی پُۄرے ادھِیاپک نہِیں سن۔ کمال دی گلّ تاں اِہ کِہ جِس لچھمݨ سِںگھّ گِلّ نیں پںجّابی نُۄں راج بھاشا بݨائُݨ دا کانُۄن بݨائِیا سی٬ اکالی مُکھّ مںتّری نیں پہِلی جمات تۄں سکُۄلاں وِچّ اںگّریذی پڑھائُݨ دی سکِیم وی اُسے دے پِںڈّ تۄں جا کے شُرُۄ کِیتی٬ جِس نال اُس ویلے دی سرکار دی نِیتی تے اکالی آگُۄیاں دی نِیت بارے کئی گلّاں چلّݨ لگّ پئیِیاں سن اتے اجّ تک چلّ رہِییاں ہن۔

کہاݨی دا سار-تتّ بسّ اِہ بݨدا ہَے کِہ پںجّاب دی راجنِیتی سِکھّ مسلِیاں اُتّے آدھارت چلدی دسّی جاںدی ہَے٬ پر اسل وِچّ سِکھّ مسلِیاں دے آدھار اُتّے نہِیں٬ دۄواں دھِراں دے سِکھّ آگُۄیاں دِییاں نِجّی راجسی لۄڑاں نُۄں مُکھّ رکھّ کے چلائی جاںدی ہَے۔ اِسے کارن ساڈی سمجھ کہِںدّی ہَے کِہ اکالی دل دے پہِلی پالھ دے آگُۄیاں دی اجۄکی کھِچّۄتاݨ دا اسر وی کِسے ناں کِسے ترہاں پںجّاب دے بھوِکھّ اُتّے ہر ہال پَے کے رہِݨا ہَے۔ آم کر کے کِہا جاںدا ہَے کِہ اکالِییاں دی اِہۄ جِہی کھِچّۄتاݨ جدۄں اتے جِہڑے وی رںگّاں وِچّ ہُںدّی رہی ہَے٬ ہر واری اِکّ نواں اکالی دل جاں اِدّاں دی سِیاسی جتھیبںدّی جنم لَیںدی رہی ہَے تے اِہ کُجھ اِس واری وی ہۄ سکدا ہَے۔ اکالی دل سُدھار لہِر دے آگُۄیاں نیں جِدّاں سْری اکال تکھت دے جتھیدار تک شِکائِت کر کے پارٹی پْردھان سُکھبِیر سِںگھّ بادل نُۄں تنکھاہِییا کرار دِوائُݨ دی ہِمّت کِیتی تے سِٹّے وجۄں اکالی دل نُۄں پہِلی واری وِدھان سبھا اُپ چۄݨاں ویلے مَیدان کھالی چھڈّݨا پِیا ہَے٬ اِدّاں دے ہالات وِچّ اِہ اکالی دل اِکٹھّا رہِ سکݨ دی سمبھّاونا نہِیں رہی۔ اکالی سِیاست نال چار کُ دہاکِیاں تۄں جُڑے ہۄئے اِکّ وڈّے بُدھِّیجِیوی نیں بِیتے دِنِیں سانُۄں کِہا کِہ جدۄں وی اِدّاں دی بھجّ-ٹُٹّ ہُںدّی رہی ہَے٬ نوِیں بݨی جتھیبںدّی اکالی سپھاں وِچّ کدی ٹِک نہِیں سکی۔ اسِیں ہسّ کے کِہا سی کِہ ماسٹر تارا سِںگھّ تۄں وڈّا لِیڈر اجّ دی اکالی لہِر وِچّ کۄئی ہَے نہِیں٬ جدۄں اِدّاں دی پھُٹّ دی نَۄبت آئی سی تاں اُس تۄں چھۄٹے آگُۄ منّے جاںدے سںتّ پھتہِ سِںگھّ دی گُڈّی چڑھ گئی اتے ماسٹر جی دا اکالی دل سِمٹ گِیا سی۔

اَیتکِیں پھِر گلّ نِبیڑے والے مۄڑ تک آ پہُںچّی جاپدی ہَے۔ اکالی دل سُدھار لہِر والی دھِر دے آگُۄیاں دا پِچھّے مُڑنا اَۄکھا ہۄئِیا لگدا ہَے۔ اِہۄ جِہے ہالات وِچّ اکالی دل دا کی بݨیگا٬ لکھّ ٹکے دے اِس سوال دے جواب والا نُسکھا تاں لُکمان ہکِیم ورگِیاں کۄل وی نہِیں ہۄݨا٬ پر اِکّ گلّ ساپھ ہَے کِہ متّبھیداں دی دراڑ شِیشے دی تریڑ واںگ ہَے٬ جِہڑی مِٹ نہِیں سکݨی۔ پںجّاب اُتّے تے پںجّابِییاں اُتّے اِس پاٹک دا کِدّاں دا اسر پویگا٬ اجّ دی گھڑی اِہ گلّ کہِ سکݨی اَۄکھی ہَے٬ پر اگلے کُجھ دِن بھوِکھّ دی راجنِیتی دا نکشا وِکھائُںدی آکاش گںگّا دا نکشا اُلِیکݨ والے ہۄ سکدے ہن۔