بھوِکھّ وِچّ بھارت دی راجنِیتی دۄ-دھرُوی چلدی ہَے٬ جاں تِنّ جاں چار دھرُوی٬ جِنِّییاں وی کِسماں دے وِرۄدھی دھڑِیاں اتے دھِراں وِچالے ٹکراء دا رُۄپ دھاردی رہے٬ اِس لڑائی وِچّ اِکّ دھِر نکّ دی سیدھ وِچّ چلّ رہی ساپھ دِسدی ہَے تے باکی دھِراں دا آپݨا کۄئی بھوِکھّ دا مارگ ہی سپشٹ نہِیں۔ سِرپھ اِنی گلّ نال کۄئی جںگّ نہِیں لڑی جا سکدی کِہ اسِیں پھلاݨی دھِر نُۄں پسںدّ نہِیں کردے جاں پھِر اُس دی راجنِیتی تے پَیںتڑِیاں نال ساڈا وِرۄدھ ہَے۔ اُسدے وِرۄدھ دی جوابی پَیںتڑیباذی کرن ویلے اِہ کھِیال رکھّݨ دی لۄڑ ہُںدّی ہَے کِہ اِدّاں کرن والِیاں دے پَیںتڑے نُۄں دُۄجی دھِر ناں ورت جاوے۔ اِس وکت بھارت وِچّ وِرۄدھ دی دھِر دِییاں پارٹِییاں اِسے گلّ وِچّ اِکّ پِچھّۄں دُۄسری گلتی کری جاںدِییاں ہن تے پھِر اُس گلتی نُۄں گلتی وی نہِیں منّدِییاں٬ سگۄں اُس نُۄں راجنِیتی دا بْرہم استر سمجھ کے ورتݨ دے چکّر وِچّ کیںدر دی ستّادھاری دھِر دا سِیاسی اتے سماجی لابھ ہۄݨ دے ہالات بݨا دِںدِّییاں ہن۔ اِسدی سبھ تۄں وڈّی مِسال اِس وکت ہِںدُّۄ-مُسلِم مُدّے اُتّے ہُںدّی اُہ کتاربںدّی ہَے٬ جِہڑی بݨن تۄں وِرۄدھی دھِر نُۄں بچݨا چاہِیدا سی۔
اِہ گلّاں بہُت پُراݨِییاں ہۄ گئیِیاں کِہ بھاجپا اتے اُسدے پِچھّے کھڑھی آر اَیسّ اَیسّ والی سمُچّی جتھیبںدّی کِسے ناں کِسے ترہاں بھارت نُۄں اِکّ دھرم دا راج بݨائُݨ دے اِرادے اُتّے چلّ رہِییاں ہن۔ اِدّاں دی گلّ پِچھلی پَۄݨی سدی تۄں ودھّ سمیں تۄں جِہڑے بھارتی لۄک سُݨدے آئے ہن اتے اِہ گلّ کہِݨ والِیاں تۄں آپݨی سۄچ آم لۄکاں تک پہُںچّائی نہِیں جا سکی٬ اُہ مَۄجُۄدا ہالات وِچّ وی اکِّیں-پلاہِیں ہتھّ مارن دے نال ناں کِسے سِرے کھُد لگّ سکدے ہن تے ناں اِس دیش اتے دیش دے لۄکاں نُۄں لا سکدے ہن۔ جِہڑے ہۄر دیشاں دی واگ کِسے وکت بہُت وڈّے دھرم نِرپکھّ آگُۄیاں اتے پارٹِییاں دے ہتھّ ہُںدّی سی٬ اُہ وی پَیںتڑِیاں دی گلتی کارن آپݨی دھرم-نِرپکھّتا دی لِیہ اُتّے چلّدے نہِیں سن رہِ سکے اتے بھارت وِچّ جِہڑے راج وِچّ اِہۄ جِہی سۄچ والے لۄکاں دے راج نُۄں مِسال منِّیا جاںدا سی٬ اُتھّے پَیر ٹِکے نہِیں رکھّ سکے۔ ہالات نیں اِدّاں پلٹا کھادھا کِہ اُہ آپݨے دبدبے جاں جنتک ادھار والے راج وِچّ اِس ویلے وِدھان سبھا دے اںدّر آپݨا دِیوا جگدا رکھّݨ جۄگے نہِیں رہِ گئے۔ لۄک کِسے دے گُلام نہِیں ہُںدّے٬ آپݨے ہِتاں اتے ہِتاں نالۄں ودھّ آپݨے مناں وِچّ جنم-ویلے تۄں سامبھی ہۄئی آپݨے دھرم نُۄں سمرپت ہۄݨ والی سۄچ نال ودھّ بجھّے ہُںدّے ہن۔ اُنہاں نُۄں اُس مانسِکتا وِچّۄں کڈھّݨ لئی ذۄر لائُݨ دی تھاں اجِہے پدارتھک ہالات اتے اُنہاں دِییاں لۄڑاں دی پُۄرتی کرن والا اجِہا سماج دیݨ دی لۄڑ ہُںدّی ہَے کِہ اُہ آپݨی دھرم نال جُڑی ہۄئی سۄچ نُۄں وکھّ رکھّ کے جِیون لۄڑاں پُۄرِییاں کر سکݨ والی راجنِیتک دھِر دی چۄݨ کر سکݨ۔ اجّ والے ہالات وِچّ بھارت وِچّ اِدّاں دی ستھِتی نہِیں٬ پر کدے اِہ ہُںدّی سی٬ جِہڑی سامبھی نہِیں جا سکی تے ہَۄلی-ہَۄلی نِگھّردے ہالات نیں اُنہاں دھِراں نُۄں راجنِیتک مُکابلے دی دَۄڑ تۄں اِکّ ترہاں باہر کِیتا پِیا جاپدا ہَے۔
جِہڑے ہالات وِچّ اجّ بھارت دیش پھسِیا پِیا ہَے اتے اِس اَۄکھ وِچّۄں نِکلݨ دی مُہرَیل بݨن لئی جِدّاں وِرۄدھ دی سبھ تۄں وڈّی پارٹی کاںگرس نُۄں اگّے لائُݨ دے یتن ہۄ رہے ہن٬ گلت بیشک اُہ ناں ہۄݨ, پر کاںگرس پارٹی دی ساپھ سۄچݨی تۄں بِناں چھڑپّیباذی اُنہاں دے پَیر جکڑ لَیںدی ہَے۔ کِسے وکت دیش وِچّ چۄݨاں نیڑے آئیِیاں ویکھ کے اِس پارٹی دے آگُۄ اتے اچانک اُپجے ہالات وِچّ پْردھان مںتّری بݨ چُکّے راجِیو گاںدھی نیں اگّڑ-پِچھّڑ دۄ گلتِییاں کر دِتِّییاں سن۔ پہِلاں شاہبانۄ کیس وِچّ سُپرِیم کۄرٹ دا اُہ پھَیسلا پارلِیمَیںٹ وِچّ کانُۄن سۄدھ کے بدل دِتّا٬ جِہڑا گلت نہِیں سی٬ پر مُسلِم سماج وِچلے کٹّڑپںتھِّییاں نُۄں پْروان نہِیں سی۔ اُس وکت کاںگرس پارٹی اتے دیش دی سرکار نیں اُس پھَیسلے نُۄں بدلِیا ناں ہُںدّا تاں اِکّ پاسے مُسلِم سماج وِچّ نِگّر اگّے-ودھُۄ سۄچ والی چُپّ بَیٹھی دھِر سبھ دباء پچھاڑ کے باکی دیش دے نال کدم مِلا کے چلّݨ دا ہَۄسلا کر سکدی سی٬ پر اِہ ہۄݨ نہِیں دِتّا گِیا۔ پھِر جدۄں ویکھِیا کِہ مُسلِم کٹّڑپںتھِّییاں نُۄں اُتشاہِت کرن دے اِس امل دا ہِںدُّۄ سماج دے بہُت وڈّے ہِسّے اُتّے اُلٹ اسر پَیںدا پِیا ہَے تاں اُنہاں نُۄں کھُش کرن لئی بابری مسجِد دے مُکدّمے کارن بںدّ پئے اُس رام مںدّر دا تالا کھُلّہوا دِتّا گِیا٬ جِہڑا اُدّۄں تک وِواد دا مُدّا سی۔ راجِیو گاںدھی جدۄں اُتھّے پُۄجا کرن دے بائد دیش وِچّ لۄک سبھا لئی چۄݨ مُہِمّ واستے چلِّیا اتے اُتھّے کِیتی گئی پُۄجا نُۄں اُس نیں اتے اُس دی پارٹی نیں بہُت شلاگھایۄگ کدم دسِّیا تاں اُنہاں تۄں ودھّ ’شلاگھا یۄگ‘ کمّ کرن والِیاں نیں آپݨی راجسی سۄچ سِرے چاڑھن لئی سارے دیش وِچّ رتھّ-یاترا چلا لئی سی۔ نتِیجا سبھ نُۄں پتا ہَے۔
اجّکلّہ اِہۄ گلتی کاںگرس پارٹی پھِر کردی پئی ہَے۔ جِنہاں دِناں وِچّ سارے دیش وِچّ بھاجپا دی ساری پھۄرس کاںگرس پارٹی اُتّے دۄش لا رہی ہَے کِہ اِہ گھٹّ-گِݨتِییاں تے اُنہاں دے ناںء اُتّے٬ کھاس کر کے مُسلِم سماج رِجھائُݨ لگّی ہۄئی ہَے٬ اِس نُۄں سمبھّل کے چلّݨا چاہِیدا سی۔ ہۄئِیا اُلٹا کِہ اِس پارٹی دی کرناٹک سرکار نیں گھٹّ گِݨتی بھائیِچارے نُۄں رِذرویشن دیݨ دا پھَیسلا لَے لِیا ہَے۔ اِہۄ کُجھ پہِلاں اِکّ وار کاںگرس لِیڈرشِپّ آںدھرا پْردیش وِچّ کر کے اُسدے نتِیجے بھُگت چُکّی ہَے تے اُس نُۄں یاد نہِیں رہِںدّا کِہ اِدّاں جدۄں اِکّ کھاس بھائیِچارے واستے کۄئی چھۄٹ دِتّی جاںدی ہَے تاں دُۄسرے بھائیِچارے دا ناںء لَے کے راجنِیتی کرن والِیاں نُۄں وی آپݨی کتاربںدّی کرن لئی مَۄکا مِل جاںدا ہَے۔ کِسے ہۄر دھرم نال جُڑے لۄکاں لئی جدۄں دھرم دے ادھار اُتّے اِسے برابر چھۄٹ نہِیں دِتّی جاںدی اتے دھرماں دے ناںء اُتّے اِہۄ جِہی چھۄٹ دیݨ دی لِیہ پائی وی سبھ نُۄں پتا ہَے کِہ گلت سِٹّے کڈھّدی ہَے تاں کرناٹک جاں کِسے ہۄر راج وِچّ وی اِدّاں نہِیں سی کِیتا جاݨا چاہِیدا۔ کرناٹک پہِلاں کاںگرس دِییاں گلتِییاں کارن بھاجپا دے کبذے وِچّ گِیا دکھّݨ دا پہِلا راج منِّیا جاںدا ہَے٬ اِس وِچّ بھاجپا والی سرکار بݨن تک دکھّݨ دے کِسے وی راج وِچّ بھاجپا دے پَیر نہِیں سن لگّ رہے اتے اجّ اُہ کیرلا تک پہُںچّݨ دی دَۄڑ وِچّ ہَے۔
ہالات ویکھۄ کِدھّر جا رہے ہن! پْردھان مںتّری نرِںدّر مۄدی جدۄں اِہ کہے کِہ اُہ جَیوِک جنم نال دُنِییا وِچّ نہِیں آئِیا٬ اُس نُۄں اِیشور نیں کِسے کھاس اُدیش لئی بھیجِیا ہَے تاں دھرم نِرپکھّ دھِر دے آگُۄ جۄ مرذی کہی جاݨ, آم ہِںدُّۄ لۄکاں اُتّے مۄدی دی گلّ اسر پائُںدی دِس پَیںدی ہَے۔ لۄک سبھا چۄݨاں مَۄکے بھارت دے بہُ-گِݨتی لۄکاں والے اِس ہِںدُّۄ دھرم دے لۄکاں دِییاں بھاوناواں نُۄں اُکسائُݨ لئی مۄدی اِہ کہِ رہے ہۄݨ کِہ باکی دھرماں نُۄں سہُۄلتاں دے کے پتِیائِیا جاںدا ہَے تاں اُس وکت اُنہاں نال وِرۄدھ والِییاں سارِییاں دھِراں اتے دھڑِیاں نُۄں اِہ سۄچݨا چاہِیدا ہَے کِہ اُنہاں اُتّے اِہ اُۄج ناں لائی جا سکے۔ اِس سمجھداری دی بجائے پہِلاں ہی راجنِیتی دِییاں گھُمّݨگھیرِییاں وِچّ بُری ترہاں پھسی ہۄئی کاںگرس پارٹی لِیڈرشِپّ دی اِہ سۄچ بݨ جاںدی ہَے کِہ گھٹّ-گِݨتی دِییاں وۄٹاں رِذرو کر لئیِیاں جاݨ۔ اِدّاں دی نِیتی لَے ڈُبّیگی۔
اِہ گلّ اِس کر کے وی کہی جا سکدی ہَے کِہ پِچھلے مہِینِیاں دَۄران بھارت دے وکھّ-وکھّ راجاں وِچّ مسجِد-مںدّر وِواد جِس تیذی نال ودھے جاں ودھائے گئے ہن٬ اُنہاں نال اِہ پاڑا ہۄر ودھ چُکّا ہَے۔ اگّۄں جدۄں اَۄرںگّذیب دا مُدّا چُکّ کے راجنِیتی کِیتی جاݨ لگّ پئی ہَے تاں اِس نیں وی دھارمِک رںگّݨ نال لۄکاں نُۄں وںڈّݨ دا کمّ کرنا ہَے۔ مُسلِم سماج دا اِکّ ہِسّا پتا نہِیں کِئۄں اِتِہاس وِچّ بیرہِم منّے جاںدے مُگل بادشاہ دے پکھّ وِچّ کھڑھا ہۄݨ لگّ پِیا اتے سمبّںدھّت راج مہاراشٹر دی سرکار نُۄں چلا رہِییاں دۄویں پارٹِییاں٬ بھاجپا اتے ایکناتھ شِںدّے والی شِو سَینا دے لۄک اَۄرںگّذیب دی کبر پُٹّݨ دا نائرا نہِیں٬ دبکا تک ماردِییاں پئیِیاں ہن۔ جِہڑی کبر پِچھلِییاں سوا تِنّ سدِییاں تۄں کدے کِسے وِواد دا مُدّا نہِیں سی بݨی٬ اُہ اچانک بݨی نہِیں٬ بݨائی جاݨ لگّ پئی اتے اِس مُدّے اُتّے مہاراشٹر دی راجنِیتی دا دھرُوِیکرن ہُںدّا پِیا ہَے۔ اِس تۄں پہِلاں جدۄں بھاجپا نیں کرناٹکا دے ہِںدُّۄیاں وِچّ آپݨی پہُںچّ دا راہ پہِلاں نالۄں مۄکلا کرنا سی تاں جِہڑا ٹِیپُۄ سُلتان اُدّۄں تک وِواد دا مُدّا بݨن دی نَۄبت کدے نہِیں سی آئی٬ اُہ اُس ویلے اُتھّے ہُںدّا ویکھِیا گِیا سی۔ بھارت دے لۄک رۄٹی ناں مِلݨ تاں بھُکھّے پیٹ دِن کٹّ کے سار سکدے ہن٬ پر دھرم دے کھِلاپھ ہُںدّی کِسے گلّ بارے سُݨ لَیݨ تاں برداشت نہِیں کردے۔ اِس گلّ نُۄں جِہڑِییاں دھِراں جاݨدِییاں تے ہر سِیاسی مۄرچے اُتّے ورتدِییاں ہن٬ جے اُنہاں دے مُکابلے اُتھّے اِدّاں اِکّ کھاس گھٹّ-گِݨتی لئی چھۄٹاں دا چھٹّا دیݨا ہَے تاں اُہ اِس نُۄں ورتݨگِییاں ہی۔
جِس دِن بھارت نُۄں آذادی مِلی اتے اِس دیش دی کمان کاںگرس دے ہتھّ آئی سی٬ کاںگرس پارٹی اُس وکت پںڈِّت جواہر لال نہِرُۄ ورگے آگُۄ دی کماںڈ ہیٹھ سی٬ جِہڑا بچناں اتے املاں دۄواں دے پکھّ تۄں آپݨی دھرم نِرپکھّتا نُۄں ہر کِسم دی لاگ تۄں بچا کے رکھّدا سی۔ پِچھّۄں جدۄں اِںدرا گاںدھی والا نواں دَۄر آئِیا تاں دھرم نِرپکھّتا نُۄں ہر ڈاواںڈۄلتا تۄں بچا کے چلّݨ دی تھاں ہر دھرم دے لۄکاں دی آستھا نُۄں ورت کے وۄٹاں لَیݨ دی اِہۄ جِہی کھیڈ کھیڈی جاݨ لگّ پئی سی٬ جِس نیں دیش نُۄں اِتِہاس دے اُس مۄڑ اُتّے لِیا کھڑھا کِیتا ہَے کِہ اگّے سِرپھ نِواݨ نذر آئُںدی ہَے۔ دُکھّ دی گلّ اِہ ہَے کِہ اجے تک وی اِتِہاس دِییاں بجّر گلتِییاں اتے اُنہاں دے سِٹِّیاں تۄں سِکھّ کے اگّے ودھݨ دی تھاں اُسے کِسم دِییاں گلتِییاں کرن دا سِلسِلا جاری ہَے۔ دیش اتے دھرم نِرپکھّتا بچائُݨی ہَے تاں تھۄڑھ-چِرے سِیاسی لابھ سۄچ کے اِکّ جاں دُۄسرے دھارمِک بھائیِچارے کۄل اُسدے ہِتَیشی بݨ کے وِکھائُݨ تۄں بچݨا ہۄویگا۔ اِس دیش دی بدکِسمتی ہَے کِہ جِنہاں نُۄں اِہ سۄچ ’تے چلّݨا چاہِیدا ہَے٬ اُہی اِس تۄں اُلٹ راہ چلّدے پئے ہن۔