اِکّ وکھّری ترہاں دی شکھسِیئت دے مالک ڈاکٹر منمۄہن سِںگھّ سںسّار تِیاگ گئے ہن۔ بھارت دے لۄک نہِیں٬ دُنِییا بھر دے لۄک اُنہاں دے جِیون اتے کِردار بارے اِس دِییاں گلّاں مِیڈِیئے کۄلۄں جاݨن لگّے ہن٬ جِہڑِییاں کئی لۄکاں نُۄں ہَیران کرنگِییاں کِہ کی کدے راجنِیتی وِچّ اِس ترہاں دا وِئکتی وی آئِیا ہۄ سکدا ہَے تے جے آئِیا سی تاں آپݨا وکھّراپݨ کِدّاں بچا کے رکھّ سکِیا! اُہ راجنِیتی وِچّ آئے نہِیں سن٬ سگۄں بھارت ورگے دیش دی راجنِیتی وِچّ ناں چاہُںدّے ہۄئے وی کھِچّ کے لِیاںدے گئے اتے پھِر اِس دیش دی راجنِیتک شکتی دی سِکھرلی پدوی تک پہُںچّ گئے سن۔ راجنِیتی وِچّ آئُݨ جاں پْردھان مںتّری بݨن ورگا کھِیال وی کدے اُنہاں نُۄں نہِیں سی آئِیا٬ اُہ آپݨے ذِمّے لگّے کمّ تک سِیمت رہِݨ دی سۄچ والے کۄمل-بھاوی اِنسان سن۔ راجنِیتی اُنہاں نُۄں آپݨِییاں لۄڑاں نالۄں وی ودھّ آپݨِییاں مجبُۄرِییاں کارن کھِچّ لِیائی تے اُس پدوی تک جا پہُںچّائِیا سی٬ جِسدے سُپنے ہر سِیاسی آگُۄ لَیںدا رہِںدّا ہَے۔ اِہ سارا کُجھ اُس دیش وِچّ ہۄئِیا٬ جِسدے لِیڈر سںسّار دا سبھ تۄں وڈّا لۄکتںتّر ہۄݨ دا ماݨ کردے ہن٬ جدۄں کِہ سبھ تۄں وڈّا لۄکتںتّر سبھ تۄں ودھّ وۄٹراں دی گِݨتی پکھّۄں ہَے٬ لۄکتںتّری گُݨاں دے پکھّۄں اِسدے کیول اِکّ پھِیسدی ابادی والے دیش اسلی ارتھاں وِچّ لۄکتںتّر ہںڈھّائُںدے اتے سمبھّالدے پئے ہن۔

برتانوی سامراج ولّۄں کبذا چھڈّݨ سمیں کِیتی گئی دیش وںڈّ سمیں منمۄہن سِںگھّ دا پِںڈّ گاہ وی پاکِستان والے پاسے رہِ گِیا سی تے پرِوار دے مُکھی دا اۄدھرلے دںگّیباذاں نیں کتل کر دِتّا سی۔ اِدھّر آ کے پرِوار پہِلاں کِسے ہۄر تھاں وسِیا تے پھِر امّْرِتسر آ گِیا سی۔ بچپن دے دِناں وِچّ پںجّاب دے اُدۄں دے آم سِکھّ پرِواراں واںگ منمۄہن سِںگھّ نیں وی مُڈھلی پڑھائی پِںڈّ دے گُردُیارے تۄں شُرُۄ کِیتی اتے دیش وںڈّ پِچھّۄں امّْرِتسر دے اِکّ کالج کۄلۄں اِکنامِکس دا مُڈھلا گِیان لَیݨ پِچھّۄں ہُشِیارپُر وِچّ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی وِچّ چلے گئے سن۔ وںڈّ تۄں پہِلاں ساںجھی اِہ یُۄنِیورسِٹی وی وںڈّی گئی سی تے اِسدا بھارتی ہِسّا وکتی تَۄر اُتّے ہُشِیارپُر رکھِّیا گِیا سی۔ ماسٹر ڈِگری کرن تۄں بائد اُہ اِںگلَیںڈ دی اِکّ یُۄنِیورسِٹی وِچّ پڑھن لئی چلے گئے اتے اُتھّۄں پرتے تاں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی وِچّ پڑھائُݨ لگّ پئے۔ کُجھ چِر بائد پھِر اِںگلَیںڈ وِچّ ڈی پھِل کرن چلے گئے تے جدۄں واپس آئے تاں کئی ذِمّیوارِییاں نِبھائُݨ دے بائد اِکّ دِن بھارت دی رِذرو بَیںک دے گورنر دا مُکھی بݨن دا ماݨ ہاسل ہۄ گِیا تے کئی سال بھارت دے کرںسّی نۄٹاں اُتّے منمۄہن سِںگھّ دے دسکھت چھپدے رہے۔ ورلڈ بَیںک تے سںسّار پدھّر دے کئی ہۄر ادارِیاں نال جُڑ چُکّے اِس گُݨی-گِیانی نُۄں اِکّ دِن بھارت دے نویں بݨن والے پْردھان مںتّری دا پْرِںسِّیپل سَیکٹری اِہ ہَیران کرن والا سُنیہا دیݨ آ گِیا کِہ دیش دے اگلے کھذانا مںتّری بݨن واستے بھلکے تُسِیں راشٹرپتی بھون آ جائِئۄ٬ سہُں چُکائی جاݨی ہَے۔ اُنہاں نُۄں یکِین نہِیں سی آئِیا٬ اِس لئی تِیار نہِیں سی ہۄئے تے جدۄں دُبارا پھۄن آئِیا اتے پہُںچّݨ لئی آکھِیا گِیا تاں اُس کھذانے دے مںتّری لئی سہُں جا چُکّی٬ جِہڑا نںگّاں دی بھڑۄلی دی ہالت وِچّ سی۔ پِچھلے ہاکماں دی نالائِکی کارن اِسدے وِدیشی سِکّے دے بھںڈّار مُکّ چُکّے اتے اَۄکھے وکتاں لئی گرںٹِّییاں دیݨ واستے رکھِّیا سۄنا جہاذاں اُتّے لدّ کے دُۄسرے دیشاں نُۄں بھیج کے اُہدے بدلے کرذا چُکِّیا جا چُکّا سی۔ اِہۄ جِہی پدوی آم کر کے کںڈِّیاں دا تاج پہِنݨا کہی جاںدی ہَے٬ پر اُس مہان وِئکتی نیں آݨ کے اِدّاں دا مۄڑا پائِیا کِہ پںجّاں سالاں تک دیش دے بھںڈّار پھِر بھر چُکّے سن اتے اجّ تک ودھدے جا رہے ہن۔

جدۄں اُنہاں نُۄں پْردھان مںتّری بݨائِیا گِیا٬ اُہ وی اُنہاں دی اِچھّا کارن نہِیں٬ دیش دی راجنِیتی دے اُس مۄڑ اُتّے اِکّ کھاس ہالت کارن بݨائُݨا پِیا سی۔ کاںگرس پْردھان سۄنِییا گاںدھی نُۄں اِہ پدوی دیݨ لئی پارٹی وی سہِمت سی٬ گٹھجۄڑ وی٬ پر اُہ بݨی نہِیں سی٬ کارن وکھّۄ-وکھّ گِݨائے جاںدے ہن۔ سارِیاں پاسِیاں تۄں پَیںدے دباء دے باوجُۄد جدۄں اُہ ناں منّی اتے کِسے ہۄر دا ناںء چُݨن دی گلّ اُسے اُتّے سُٹّ دِتّی گئی تاں منمۄہن سِںگھّ دا ناںء سۄنِییا گاںدھی نیں پیش کِیتا تے ہر کِسے نیں اِسدی شلاگھا کِیتی سی۔ ہالات سُکھاویں نہِیں سن اتے ہر گلّ وِچّ اُس دی پارٹی دی پْردھان سۄنِییا گاںدھی اتے اُس نال جُڑے لۄک سرکار لئی پریشانی دا کارن بݨدے سن اتے گٹھجۄڑ دے بھائیِوالاں نیں ہی نہِیں٬ پْردھان مںتّری دی آپݨی پارٹی دے آگُۄیاں نیں وی بھْرِشٹاچار کرن وِچّ شرم لاہ رکھّی سی۔ بہُت وڈّے بھْرِشٹاچار دی ہنیری دَۄران جدۄں کدے پارلِیمَیںٹ٬ سُپرِیم کۄرٹ جاں مِیڈِیئے وِچّ گلّ چلدی تاں ہر کِسے نُۄں کہِݨا پَیںدا سی کِہ بارات بھاویں چۄراں دی ہَے٬ اِسدے مُکھی کھِلاپھ کِسے کِسم دی کۄئی اُںگل نہِیں اُٹھائی جا سکدی۔ اُس باہلھے ماڑے دَۄر دَۄران وی اُس دی سرکار نیں جِہڑے کئی اہِم کمّ کر وِکھائے٬ سمُچّے بھارتِییاں لئی ادھار کارڈ دی شُرُۄیات اِسدی وِلکھّݨ مِسال سی۔ سارے وِکسِت دیش آپݨے ناگرِکاں لئی کھاس نمبّر جاری کردے ہن٬ بھارت وِچّ نہِیں سی اتے اِہ جدۄں شُرُۄ کِیتا گِیا تاں اِس نُۄں وِرۄدھ دِییاں کُجھ کھاس دھِراں نیں ادھار کارڈ دی تھاں پھراڈ کارڈ کہِ کے بھںڈِّیا سی۔ جِنہاں نیں اُدۄں اِہ کُجھ کِہا سی٬ اُہ آپݨے راج وِچّ اجّ ہر کمّ ادھار کارڈ نُۄں ادھار منّ کے کرن دا سِہرا لَیݨ وِچّ مۄہری بݨے دِسدے ہن۔ سمیں نیں اِدّاں دے کئی کمّ ڈاکٹر منمۄہن سِںگھّ تۄں کروا لئے٬ جِنہاں واستے دیش اُنہاں دا ہمیشا رِݨی رہیگا۔

راجنِیتی دے کھیتر تۄں لامبھے ہٹ کے ویکھِیا جاوے تاں اُس وِئکتی دا وِہار کِدّاں دا سی٬ اِہ اِکّ ہکِیکی لۄکتںتّر دے آدرش ناگرِک دا نمُۄنا کِہا جا سکدا ہَے۔ دیش دے لۄکاں نُۄں اِہ گلّ بھُلّݨی نہِیں کِہ اُنہاں نُۄں سِکھراں دی ہلِیمی والا اِہۄ جِہا آگُۄ مِلِیا سی٬ جِسدے کھِلاپھ نِیویں پدھّر دی دُۄشݨباذی وی کِیتی گئی٬ پر اُس نیں کدے پلٹواں وار نہِیں سی کِیتا۔ اِکّ وار جدۄں لۄک سبھا وِچّ وِرۄدھی دھِر دی آگُۄ سُشما سوراج نیں بہُت ذِیادا کُجھ کہِ چھڈِّیا٬ جِس وِچّ اہُدے دے نال نِجّی ہملے شامل سن تاں ڈاکٹر منمۄہن سِںگھّ نیں اِنے نال گلّ مُکا دِتّی سی: ہذارۄں جوابۄں سے میری کھامۄشی ہَے اچھّی٬ ناں جانے کِتنے سوالۄں کی آبرُۄ رکھّے۔ اِسدا ساپھ متلب سی کِہ جواب اِنہاں سوالاں دا ہَے٬ پر جے دیݨ لگّاںگے تاں سوالاں دی تے سوال کرن والی پارٹی اتے اُس دے آگُۄیاں دی ساری اسلِیئت وی لۄکاں مۄہرے بیپرد ہۄ سکدی ہَے٬ اِس لئی اِہۄ جِہے سوالاں دے جواب دیݨ نالۄں کھامۄش رہِݨا چںگّا ہَے۔ اِکّ وار چۄݨاں مَۄکے اِکّ رَیلی وِچّ وِرۄدھی دھِر دے اِکّ بھاجپا آگُۄ نیں اِہ چُٹکلا وی سُݨا دِتّا کِہ پْردھان مںتّری منمۄہن سِںگھّ نال جدۄں گلّ کردا ساں تاں اُہ ہۄر دِییاں ہۄر گلّاں کری جاںدے سن٬ مَیں ہَیران ہۄئِیا پِیا ساں٬ پھِر اچانک گھڑی ولّ جدۄں میرا دھِیان گِیا تاں اُتھّے باراں وجّے ہۄئے سن۔ اِڈّی بھدّی گلّ کہے جاݨ کارن وی اِس دیش دے بہُتے سارے لۄکاں نیں اُس آگُۄ دا تِکھّا وِرۄدھ کِیتا سی٬ پر منمۄہن سِںگھّ ہُراں نیں اُس لِیڈر بارے مۄڑوِیں گلّ کہِݨ دی لۄڑ نہِیں سی سمجھی۔ اُہ لِیڈر اجّ تک وی اِنہاں گلّاں تۄں نہِیں ہٹدا۔

منمۄہن سِںگھّ ہُرِیں جدۄں راج سبھا دی وِرۄدھی دھِر دے آگُۄ سن تے اُنہاں کۄل دیش دے کَیبنِٹ مںتّری دا درذا سی٬ اِکّ دِن آپݨا ڈرائیِوِںگّ لائِسَیںس رِینِیئۄُ کروائُݨ لئی لائیِن وِچّ جا لگّے تاں اُتھّے ہلچل مچّ گئی۔ اپھسراں نیں بہُت کِہا کِہ اںدّر سِدھّے آ جائۄ٬ پر اُہ لۄکاں وِچّ لۄک بݨ کے کھڑھے رہے تے وِشیش وِئکتی والا ہکّ ورت کے آپݨا کمّ پہِلاں کڈھائُݨا نہِیں سی منّے۔ اُنہاں دے رِذرو بَیںک دے گورنر ہۄݨ سمیں پْرݨب مُکرجی دیش دے کھذانا مںتّری سن٬ جدۄں پْردھان مںتّری بݨے تاں وِدیش مںتّری وجۄں اُہۄ پْرݨب مںتّری اُنہاں دے کَیبنِٹ ساتھی سن۔ مِیٹِںگّاں وِچّ جدۄں کدے لۄڑ پَیںدی٬ منمۄہن سِںگھّ ہُرِیں پْرݨب مُکرجی نُۄں ’سر‘ کہِ بُلائُںدے سن تے مُکرجی وار-وار کہِںدّے سن کِہ وڈّی پدوی دیش دے پْردھان مںتّری دی ہَے٬ منمۄہن سِںگھّ جی سر ناں کِہا کرن٬ پر اُہ ہٹدے نہِیں سن۔ آکھر پْرݨب مُکرجی نیں چِٹھّی لِکھی سی کِہ اِس ترہاں کہِݨ نال باکی مںتّرِییاں دے مُکابلے وکھّراپݨ ہۄ جاںدا ہَے٬ منمۄہن سِںگھّ ہُرِیں سر ناں کِہا کرن٬ اِس ترہاں مںتّری پدھّر دے وِہار دا اساوامپݨ جاپدا ہَے۔ پھِر جدۄں پْرݨب مُکرجی اِس دیش دے راشٹرپتی بݨ گئے تاں اُہ پدوی سںوِّدھانک پکھّ تۄں سبھ تۄں اُچّی ہۄݨ کارن منمۄہن سِںگھّ ہُراں نیں ’سر‘ کِہا تاں دۄویں ناں سِرپھ ہسّ پئے٬ سگۄں اِکّ سںوِّدھانک مرِیادا دی اُچائی وی دِکھا دِتّی سی۔

اِکّ واری گھر وِچّ جدۄں کۄئی پرِوارک سماگم سی تاں سارے بھَیݨ-بھرا آئے ہۄئے سن۔ اُنہاں دے اِکّ بہِنۄئی نال میرے کاپھی چںگّے سمبّںدھّ سن٬ اُنہاں نیں واپس آ کے دسِّیا کِہ رات سماگم پِچھّۄں آپݨے ہۄٹل جاݨا سی تاں اُنہاں دی کار کھراب ہۄ گئی۔ اچانک منمۄہن سِںگھّ ہُراں نُۄں پتا لگّا تاں اُنہاں نیں پھۄن کر کے نیڑے پَیںدے ٹَیکسی سٹَیںڈ تۄں ٹَیکسی مںگّوائی٬ اُس دا کِرائِیا اگائۄُں آپݨی جیب وِچّۄں دے کے اُس نُۄں ساڈے نال بھیج دِتّا٬ پر اُتھّے کھڑھِییاں سرکاری کاراں دے کاپھلے دی کِسے گڈّی دے ڈرائیِور نُۄں نہِیں کِہا کِہ چھڈّ آوے۔ سِرپھ بھَیݨ-جِیجے لئی کۄئی ٹَیکسی مںگّوائُݨ دی گلّ تاں کِتے رہی٬ راج سبھا وِچّ جدۄں وِرۄدھی دھِر دے آگُۄ سن اتے اُنہاں دا کَیبنِٹ مںتّری دا رُتبا سی٬ اِکّ واری سِیاسی گٹھجۄڑ دی کِسے مِیٹِںگّ لئی کِسے پارٹی دے دپھتر جاݨا سی تاں ٹَیکسی کر کے چلے گئے۔ سارِیاں نیں پُچھِّیا کِہ سرکاری کار کھراب ہۄ گئی سی٬ اُنہاں دسِّیا کِہ کار ٹھِیک سی٬ پر اُہ سِرپھ سرکاری کمّ لئی ورتدے ہن۔ ہۄرناں پارٹِییاں دے لِیڈراں واستے اِہ اجِیب گلّ ہۄویگی٬ پر اُنہاں دے نیڑلے لۄک جاݨدے سن کِہ منمۄہن سِںگھّ ہُراں نیں کِسے وی سرکاری سہُۄلت دی ورتۄں آپݨے رِشتیداراں لئی تاں کی٬ کدی آپݨے لئی جاں پھِر آپݨے پرِوار دے جِییاں لئی وی کدے نہِیں سی کِیتی۔ دُۄسرا کۄئی آگُۄ اجّکلّہ اِدّاں دا ہۄوے٬ میری جاݨکاری وِچّ نہِیں۔

اسِیں بڑی واری اِہ کہِ دِںدّے ہاں کِہ لۄکتںتّر نیں لۄکاں لئی سچمُّچ کُجھ کر کے وِکھائُݨا ہۄوے تاں کرن والا لِیڈر اِدّاں دا چاہِیدا ہَے٬ جِس نُۄں لۄک آدرش منّ سکݨ۔ جدۄں کۄئی آگُۄ اِدّاں دا مِلدا ہَے تاں آم تَۄر اُتّے اِہ کِہا جاںدا ہَے کِہ اِہ راجنِیتک ڈھاںچے وِچّ سُۄت نہِیں بَیٹھدا۔ کئی وار اِس ترہاں لگدا ہَے کِہ لۄک وی آس لاہ چُکّے ہن کِہ کۄئی چںگّا لِیڈر بھارتی لۄکتںتّر نُۄں کدے مِل سکدا ہَے۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ منمۄہن سِںگھّ دے کِردار دی پُۄری کدر نہِیں پائی جا سکی۔ اِسدی تھاں گھٹِییا کِسم دی راجنِیتی کرن والِیاں نیں منمۄہن سِںگھّ نُۄں ورتݨ اتے ہۄر اگّے ودھ کے بلَیکمیل کرن تک دے یتن کِیتے٬ وکھّری گلّ ہَے کِہ اُہ کدے وی کِسے بلَیکمیل اگّے جھُکدے نہِیں سن۔ بھارت کۄل پںڈِّت جواہر لال نہِرُۄ اتے لال بہادر شاستری تۄں بائد جے اِنے بُلںدّ کِردار دا کۄئی آگُۄ ہۄئِیا ہَے تاں اُہ سِرپھ منمۄہن سِںگھّ کہے جا سکدے ہن۔ اِنی مہان شکھسِیئت دے دُنِییا تۄں چلے جاݨ نال جِڈّا کھلاء پَیدا ہۄ گِیا ہَے٬ اُس نُۄں بھردِیاں کِنّا کُ وکت لگّ جاویگا٬ کۄئی اںدّاذا نہِیں لا سکدا۔