“مہِبُۄب پْرسّتی٬ وفا/بیوفائی٬ ذُلف تے جام” ورگے شبد٬ شبد سمُّۄہ اتے شبد-گُٹاں دُیارا پْرگٹائے جاݨ والے سںکّلپاں نُۄں نویں ارتھ اتے بِمبّ پْردان کردِیاں آپݨے انۄکھے اںدّاذ وِچ پیش ہُںدِّیاں٬ آپݨا اِک وکھّرا ہی ستھان نِسچت کرن والا٬ برتانِییا دے نامور پںجّابی شائِراں وِچۄں “ناکس تۄں نُۄر” ہۄئِیا سِر-کڈھّ شائِر٬ چِںتّک-کوی-غذلگۄ نِرںجّن سِںگھّ نُۄر٬ کِسے وی رسمی جاݨ-پہِچاݨ دا مُتھاج نہِیں۔ “کرم اتے کلم” دا سُمیل اتے سم-تۄل رکھّدِیاں اُہ کتھنی اتے کرنی دی اجِہی سںدھّی-سماس ہَے جِسدی کلم نال اُبھرے نکش پاٹھک دے من وِچ لُپت-گُپت بھاواں دی ترجمانی دا رںگّ اُبھار دِںدّے ہن۔
غذلگۄ نِرںجّن سِںگھّ نُۄر جاݨدا ہَے کِہ اُس نیں کی کہِݨا ہَے اتے اِہ وی کِہ اُسنے آپݨے اہِساساں دی شِدتّ دا پْرگٹاء کِںجھّ٬ کِس اںدّاذ وِچ اتے کِہۄ جِہے شبد/شبد سمُۄہ نال کرنا ہَے۔ ہتھّلے یتن وِچ لیکھک٬ نُۄر دے غذل سںگّْرِہ “اۄذۄن دی اکھّ” وِچ درج کُجھ غذلاں اتے غذلاں دے شِئراں دے ادھِئَن راہِیں٬ غذلاں دے سںدھّربھ-گت اُسدی کوِتا نُۄں جانݨ اتے مانݨ دا یتن کردِیاں٬ اُسدِییاں غذلاں دے وِشے-مںتّو اُتے اِک پںچھّی-جھات پائُݨ دی کۄشِش کریگا۔
سَۄکھ لئی٬ لیکھک٬ آپݨی وِچار دی سِیما نِردھارت کردِیاں اگہاں درج انُسار نُۄر دِییاں غذلاں دا سںکھّیپ جِہا آنںدّمئی ادھِئَن کریگا: (1) پںجّابی غذل دا ورتمان رُۄپ تے گھیرے٬ (2) غذل سںگّْرہِ دا ناں: اۄذۄن دی اکھّ٬ (3) نُۄر دِییاں غذلاں دے شِئراں انُسار غذل دی پرِبھاشا٬ اتے (4) غذلاں دا وِشا وستُۄ اتے نِبھاء۔
“غذل” نیں فارسی ولۄں اُردُۄ ول سفر کِیتا تے اُردُۄ تۄں ہی ہِںدُّستان اتے پاکِستان (پہِلاں دے بھارتی بھاگ) دِییاں اِلاکائی ذباناں دا اِک ذرُۄری اںگّ بݨ گئی۔ غذل٬ مہِبُۄب نال گلّاں کردی٬ مہِبُۄب دی سُںدّرتا دا بِیان ودھا چڑھا کے کردی٬ ہِجر تے وِسال دا ذِکر چھیڑدی٬ مہِبُۄب دِییاں ودھِیکِییاں اتے بے-وفائیِیاں دا رۄݨا رۄںدی٬ ہِرنَۄٹے ولۄں شِکاری تۄں جان بچائُݨ لئی کُۄک مارن تک اپّڑدِیاں اِسے رںگّ وِچ ہی اُردُۄ اتے اِلاکائی بۄلِییاں وِچ وی آ گئی۔ پر سمیں دے نال نال ہی “غذل” دے: آشکانا٬ رِںدّانا اتے سُۄفِییانا تِنّاں ہی پْرواݨِت رںگّاں دے گھیرے وِچ سںسّار دے سارے ہی دُکھّ-درد وی آ پہُںچّے۔ نویں دَۄر دے کوِییاں/شائِراں نیں غذل نُۄں پُۄری ترہاں آپݨے پرِویش دی تسوِیر اتے ویلے دا اِتِہاس بݨا کے پیش کِیتا۔
جدِید غذل نیں جِتھّے نِجّ ولۄں کائِنات ول سفر کِیتا اُسدے نال ہی نوِییاں سۄچاں٬ نویں تذربے٬ نویں لہِجے٬ نویں شبد٬ نویں وِچار اتے نوِییاں تلّکھِییاں نُۄں وی ہِکّے لائِیا۔ اِسدے نال ہی وِیہوِیں سدی دے دُۄجے-تِیجے دہاکے تۄں ہی چِنّہاتمک کوِتا (Symbolic Poetry) نیں وی پَیر پسارنے آرمبھّے اتے پھِر ہَۄلی ہَۄلی نویں اہِساس٬ ورتمان سںوّیدنا٬ چیتنا اتے وِویک وی غذل دا شِںگّار بݨدے گئے۔
اِںجھ ہی پںجّابی غذل نیں وی سارِیاں جذبِیاں دے نویں پْرگٹاء ڈھںگّ نُۄں آپݨے اںدّر سمیٹدِیاں روائِت نالۄں رِشتا تۄڑن دا ہِییا کِیتا ہَے۔ اجّ دی غذل نیں آم کرکے اتے پںجّابی غذل نیں وِشیش کرکے سںسّار دے سارے ہی ذاتی اتے سمُّۄہک مسلِیاں نُۄں آپݨے بِیان دا وِشا بݨائِیا ہَے۔ ذِںدّگی دے سارے ہی ستھائی اہِساساں جاں جذبِیاں جِویں کِہ دُکھّ-درد٬ تڑپ٬ کُرلاہٹ٬ وِیاکُلتا٬ دُبِدھا٬ اِیرکھا٬ مُسکْراہٹ٬ نفرت٬ جلن٬ لگائۄ-جُدائی٬ شاںتی٬ بلِیدان٬ اُدارتا٬ کُربانی٬ آشا-نِراشا آدِ نُۄں غذل نیں ابھِوِئکت کِیتا ہَے۔
اجّ دی غذل دا گھیرا بہُت وِشال ہۄ گِیا ہَے۔ وِشے-وستُۄ دے پکھّۄں٬ اُردُۄ واںگ ہی پںجّابی غذل وی٬ سںسّار وِچ امن دی کائِمی اتے غرِیبی دُۄر کرن لئی بیئِنساپھی٬ سرمائیداری٬ ذات-پات٬ رںگّ-نسل٬ نسلوادی رُچِّییاں وِرُدھّ اِکمُٹھّ ہۄ کے ٹاکرا کرن دی پْریرنا دِںدّی ہَے اتے سماج دے گمبھِّیر مسلِیاں دے کھِلاف آواذ اُٹھائُݨ لئی کلامئی ڈھںگّ نال اُکسائُںدی ہۄئی دھارمک جنُۄن اتے راجنِیتک چالباذِییاں تۄں سُچیت کردی ہَے۔
“اۄذۄن دی اکھّ” وِچ نُۄر نیں آپݨِییاں 76 غذلاں دِتِّییاں ہن۔ نُۄر نیں سںگّْرِہ دی آدِکا دے پنّا 12 اُتے “اۄذۄن” سبںدھّی لِکھِیا ہَے:”اۄذۄن آکاش وِچ) ساڈی دھرتی دی ڈھال ہَے جِہڑی سُۄرج ’چۄں آئُںدے ذہِرِیلے مادے تۄں دھرتی اُپرلے جِیون تے بنسپتی نُۄں بچائُںدی ہَے۔ منُکھّ ولۄں ورتِیںدِییاں ذہِرِیلِییاں گَیساں (جِویں جِیئَس گَیس آدِ) پْرماݨُۄں ہتھِیاراں دے تذربِیاں اتے ذںگّلاں دے اںدھّا-دھُںدھّ کھاتمے آدِ کارن اۄذۄن وِچ مگھۄرے ہۄ گئے دسے گئے ہن۔”
اۄذۄن وِچ اِہناں ہۄئِیاں مگھۄرِیاں کارن سمُچّی کائِنات دی ہۄںد کھترے وِچ پَے گئی ہَے۔ سِٹّے وجۄں منُکھّ اتے منُکھّی جِیون٬ سارے ہی جِیو جںتُّۄیاں اتے اُہناں دی ہۄںد لئی لۄڑِیںدی بنسپتی٬ ذہِرِیلی ہۄ رہی ہَے۔ اِس خترے دی گمبھِّیرتا٬ سمبھّاونا اتے سِٹِّیاں دے نتِیجِیاں نُۄں ساہمݨے رکھّدِیاں٬ اۄذۄن دی بھَے-بھِیت اکھّ منُکھّ اتے منُکھّتا دی ہۄںد نُۄں برکرار رکھّݨ لئی یتنشِیل کرمِییاں ول لگّی ہۄئی ہَے۔ اذۄن دی اکھّ انُبھوّ کردی ہَے کِہ شائِد منُکھّتا اتے کئِنات نُۄں سُرکھِّئت رکھّݨ دے یتن وِچ رُجھے ہۄئے چیتن منُکھّ٬ منُکھّ سمُّۄہ (سماج) اتے دیشاں دے یتن٬ دھرتی لئی اِس لۄڑِیںدی ڈھال نُۄں سدا سدا لئی کائِم رکھّݨ وِچ سفل ہۄ جاݨ۔
نُۄر دی کوِتا اتے غذلاں دے وِشے سِدھّے اتے سںکّیتاتمک ڈھںگّ نال سمُچّے بْرہِمںڈّ نال بِیتݨ والی ہۄݨی نُۄں رۄکݨ دے یتن کردے اتے ڈھںگّ ہی بھالدے ہن۔ نُۄر آپݨی کۄمل بھاوی غذل (کوِتا) راہِیں سمُچّے منُکھّاں دی چیتنا نُۄں ٹُمبّݨ لئی آپݨے ہِسّے آئُںدا یتن٬ بہُت ہی تن-دیہی اتے کھُۄبی نال٬ کردا ہَے۔ اُہ “اۄذۄن دی اکھّ” وِچ درج چھیوِیں اتے ستوِیں غذل وِچ منُکھّ نُۄں ساودھان کردِیاں چیتنّ کردا ہَے:
پَۄݨ پاݨی ہی جے کتل ہُںدّے رہے
کُکھ آکاش-گںگّا دی سُکّ جائیگی٬
آس دی اکھّ جے بے-نذر ہۄ گئی٬
کِہڑے آکاش دے سِر تے دھرتی رہُۄ۔
لیکھک٬ چانںݨّ گۄبِںدّپُری دے کتھن نال سہِمت ہَے کِہ “غذل کوِتا دا سبھ تۄں اُنتّ٬ سُیادلا تے پہبھاوشالی رُۄپ ہَے۔ پر غذل دے شِئر لئی ذرُۄری ہَے کِہ اُہ کِسے اِک کھاس بھجھّہے ہۄئے چھںدّ وِچ ہۄوے٬ اُس وِچ درسائِیا کھِیال اسلِیئت نال سبںدھّ رکھّدا ہۄوے اتے اُس وِچ تاسِیر ہۄوے۔ اِس تۄں ودھّ اسِیں غذل دِییاں کۄئی ہۄر روائِتی اتے پْرواݨت پرِبھاشاواں دیݨ دا اِرادا نہِیں رکھّدے پر پھِر وی چاہاںگے کِہ غذلگۄ نُۄر نیں آپݨے ہی اںدّاذ وِچ شِئراں دے رُۄپ وِچ غذل سبںدھّی جِہڑِییاں نوِییاں پرِبھاشاواں دیݨ دا یتن کِیتا ہَے٬ اُہناں دا پْرگٹاء کرِیئے۔ “اۄذۄن دی اکھّ” دی پہِلی غذل دے متلے وِچ ہی اُہ غذل دی پرِبھاشا دِںدّا ہَے:
پھائِلاتُن نُۄں نہِیں پھُردی غذل۔
چیتنا دا تۄل ہَے اسلی غذل۔
پرِبھاشا دے نال ہی٬ اُہ غذل دے وِشے سبںدھّی وی سُۄچِت کر دِںدّا ہَے: چیتنا اتے چیتنا دا وِکاس۔ “نُۄر” غذل دے رُۄپک پکھّ دی مہتّتا نُۄں سمجھدِیاں اِہ منّ کے تُرّدا ہَے کِہ “سفل غذل لِکھݨ لئی کوی نُۄں غذل دی پرمپّرا تے تکنِیک تۄں جاݨُۄں ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔” غذل دے رُۄپ وِدھان نُۄں سمجھݨ دی لۄڑ اُتے ذۄر دِںدِّیاں ’نُۄر‘ اِسے ہی غذل دے
“مکتا” وِچ سپشٹ کردا ہَے:
رُۄہ بھالے جِویں جُسّے دا لِباس
پھائِلاتُن پہِندی سُہݨی غذل۔ (پنّا 14)
اتے اِںجھ ہی پھِر غذل نمبّر دۄ (پنّا 15) دے مکتا وِچ “نُۄر” رُۄپ-وِدھان نُۄں غذل کلا دے جۄگِییاں دا جۄگ دسدا ہَے:
پھائِلاتُن تاں کلا دے جۄگِییاں دا جۄگ ہَے٬
“نُۄر” دی مںذِّل اِدہے ’چۄں مُسکراݨی ہَے اجے۔
پر اُہ اِہ وی ذرُۄری سمجھدا ہَے کِہ “غذل” وِچ اسل وذن چیتنا دا ہی ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔
’نُۄر‘ لئی غذل وِچ “ذِںدّگی٬ رُۄہ٬ ممتا٬ بہِہڑا” دی بہُت اُچّی-سُچّی تھاں ہَے۔ پر اُہ اِک چیتن شائِر ہۄݨ دے ناتے جاݨدا ہَے کِہ “ذُلف اتے ذام” تۄں اگّے وی بہُت کُجھ کہِݨ لئی ہَے۔ اِس لئی اُہ غذل دی پرِبھاشا نُۄں ہۄر وِکست کردِیاں کہِںدّا ہَے:
اِہدِیاں نکشاں ’چ کِہڑا رںگّ نہِیں٬
ذِںدّگی ورگی نہِیں کۄئی غذل۔
ویکھِیا تَینُۄں٬ تیری دھڑکݨ سُݨی٬
رُۄپ تیرا گِیت٬ رُۄہ تیری غذل۔
جاں:
گِیت پہِلے میل دا اہِساس ہَے٬
بْرِہڑے دی پِیڑ ہَے پہِلی غذل۔
اتے جدۄں پھِر غذل کہِ ہۄ جاوے اتے جدۄں غذل ساگر دا رُۄپ دھارن کر جاوے تاں کی دا کی بݨ جاںدا ہَے۔ ذِںدّگی وِچ کۄئی رۄک نہِیں آئُںدی۔ ٹھہِرا نہِیں آئُںدا۔ پھِر ’ہِجر دی بھٹھّی وِچ مارُۄتھل‘ بݨِیاں لئی غذل ساگر بݨ کے ٹھاردی ہَے۔ غذل آپݨی شکتی دا پْرگٹاء اِںجھ کردی ہَے:
ہِجر دی بھٹھّی ’چ مارُۄتھل بݨے
بݨ گئے ساگر جدۄں کۄئی غذل۔
ذِںدّگی وِچ کۄئی سکتا ناں رہے
سِر جے سُݨ سکّے کِتے دِل دی غذل۔
آس دی اۄذۄن تۄں امبّر بݨے
بݨے چنّ٬ تارے٬ جدۄں مہِکی غذل۔
کرم دی اںگّڑائی ’چۄں نِمّدی کلا
کلا دی مُسکان ’چۄں جھردی غذل۔ (پنّا 14)
نُۄر اہِساساں دا کوی ہَے۔ اُسدی کوِتا (سمیت غذلاں دے) دے وِشے وستُۄ دا گھیرا بہُت وڈّا ہَے۔ اُہ کرم وِچ وِشواش رکھّدا ہَے اتے اُسدا اِہ دائوا منّݨ یۄگ ہَے کِہ کرم دی اںگّڑائی جدۄں کلا بݨدی ہَے تاں اِہ غذل دی مُسکان ہۄ نِبڑدی ہَے۔ منُکھّی جِیون٬ جِیون لئی کِیتی جا رہی جدۄجہد٬ منُکھّ دے منۄبھاو اتے اُہناں دے پہگٹاء٬ منُکھّ دِییاں لۄڑاں-تھۄڑاں اتے سدھّراں دے اگّے آئُݨ والِییاں رُکاوٹاں اتے نکاراتمک پہُںچّ کارن وی اۄذۄن وِچ پئے مگھۄرے سمُچّی منُکھّی ہۄںد لئی کھترناک ہن۔ اِس لئی اۄذۄن دی رکھوالی لئی ذرُۄری ہَے کِہ منُکھّی جِیون لئی سکاراتمک پہُںچّ اپنائی جاوے۔ نُۄر آپݨِییاں غذلاں دے وِشے-وستُۄ دُیارا منُکھّ نُۄں اِس کرتو سبںدھّی جاگرُۄک کردا ہَے۔
اِسدے نال ہی منُکھّ آپݨے پرِویش نال ہر ہالت وِچ جُڑِیا رہِںدّا ہَے۔ منُکھّ آپݨا وتن چھڈّ کے جِس مرذی دیش وِچ جا وسے پر اُسنُۄں آپݨی جمّݨ دھرتی نال کُجھ ناں کُجھ لگاو سدا ہی رہِںدّا ہَے۔ آواس دھارن کارن٬ پردیس دِییاں انیکاں ہی سمسِّیاواں نال جُۄجھݨ دے نال ہی نال پںجّابی آواسی آم کرکے اتے سںوّیدنشِیل کوی-لیکھک وِشیش کرکے پںجّاب وِچ واپرِییاں ہۄݨِییاں دے سںتّاپ تۄں بچ ناں سکِّیا۔ پںجّاب وِچ واپرے دُکھاںت دا اسر ناں کیول پںجّاب/بھارت وِچ رچے جا رہے پںجّابی ساہِت اُتے پِیا سگۄں اِسنے برتانِییا وِچ رچے جاںدے پںجّابی ساہِت نُۄں وی آپݨی لپیٹ وِچ لَے لِیا۔ پںجّاب وِچ ورتے بھاݨِیاں نیں برتانِییا بَیٹھے پںجّابی ساہِتکاراں نُۄں وی جھںجھّۄڑ کے رکھّ دِتّا۔ پںجّاب دی تْراسدی تۄں دُکھی ہۄ کے نُۄر دی کلم ن٬ے اُسدی پچھّی ہۄئی اںدّرلی دھُرّ آتما نُۄں وی ساکار کر دِتّا۔ اُہ کُۄک اُٹھِیا:
سُݨدا کَۄݨ پںجّاب دی ہُۄک تتّی
کبراں پائُںدِییاں باتاں سُیاس دِییاں۔
تیرے سبر دے ساگراں سُکّ جاݨا
اکھّاں ویکھ کے میری پِیاس دِییاں۔ (غذل نمبّر 3, پنّا 16)
’سُرستی‘ ریگِستان (مارُۄتھلّ) دی تتّی-بھُنّوِیں ریت وِچ بھُجّ کے٬ پاݨی مںگّدی٬ پاݨی لئی ترسدی٬ سہِکدی٬ شرمۄ-شرمی ہۄ گئی۔ ستلُج تے بِیاس دِییاں گِلِّییاں اکھّاں٬ جِہلم٬ راوی تے جھناں نُۄں یاد کر رہِییاں ہن۔ آتںکّواد نیں پںجّاب دا ساہ ہی سُۄت لِیا۔ نُۄر نیں آپݨے دِلّ دے درد نُۄں بڑے ہی مرم-مئی اںدّاذ وِچ پْرگٹ کِیتا ہَے:
سُۄتے ساہ پںجّاب دے دہِشتاں نیں٬
اجّ دا چاء مۄئِیا٬ کلہ دی آس مۄئی٬
پُلِس راج دی جدۄں تسوِیر ویکھے٬
اکھّاں اڈِّییاں رہِݨ اِتِہاس دِییاں۔
نُۄہ-ندی٬ تُۄفان٬ بھُچال آئے٬
نِیتی٬ بھاشا٬ جنُۄن دی چھُری لَے کے٬
چۄںدا رِہا پںجّاب دا خُۄن تِپ-تِپ
ایتھے ورتِییاں نِتّ تْراسدِییاں۔ (غذل نمبّر 3, پنّا 17)
پںجّاب دا گھر گھر٬ وِرلاپ دی لپیٹ وِچ تْراہ تْراہ کردا ہَے۔ اجِہے سمےØں وِچ سجّݨاں دا میل وی نادر دے میل ورگا ہی ہۄ نِبڑدا ہَے۔ لۄکاں دے مناں اںدّر ذہِر اُںڈیل دِتّا گِیا ہَے۔ ’ماں دی کُکھّ‘ دا نِرادر کردِیاں اُس وِچ ’کہِر دا اکّ‘ (اکّ دا دُدھّ) چۄ دِتّا گِیا ہَے۔ نُۄر دی اٹھّوِیں غذل دے شِئر کابلے ذِکر اتے دھِیان مںگّدے ہن۔ شِئراں دا آنںدّ اتے آنںدّ راہِیں اِک ٹِیس دا انُبھوّ کرن تۄں پہِلاں اِس غذل دا متلا اتے ’ہُسنے متلے‘ ویکھݨ یۄگ ہن:
متلا:
پھُل مںگّے سی تے سانُۄں راںگلے پتھّر مِلے۔
کہِر ہَے کائبے ’چ سانُۄں اتِ دے کافر مِلے۔
ہُسنے متلا(2):
ہسّدِییاں کبراں اتے وِرلاپ کردے گھر مِلے۔
تُۄں مِلیں مَینُۄں جِویں پںجّاب نُۄں نادر مِلے۔
کِیا بات ہَے: تُۄں مِلیں مَینُۄں جِویں پںجّاب نُۄں نادر مِلے۔
ہُسنے متلا(3):
اجّ رِںدّاں نُۄں مناں دی ذہِر دے ساگر مِلے۔
دُشمݨاں دی لۄڑ نہِیں جدۄں دے مِتّر مِلے۔
پںجّاب جِس اگّ دی لپیٹ وِچ گھِرِیا رِہا٬ اُس وِچ سبھ ورتارے سِکھّر دے ہی مِلے:
ماں دی کُکھّ اںدّر کہِر دا اکّ ’چۄ دِتّا گِیا٬
چِتا دی ڈۄلی ’چ اجّ-کلّ لاڈلی نُۄں ور مِلے۔
کی مِلے٬ کاہدے مِلے٬ بْرِہا مݨس کے ٹُر گئے٬
جِس ترہاں سُپنے ’چ مارُۄتھلاں نُۄں ساگر مِلے۔
کۄئی ہسرت ناں رہی اُہ اِںجھ مِلے سانُۄں جِویں٬
سِر نُۄں سرواہی مِلے تے دِلے نُۄں کھںجّر مِلے۔
اتے:
بۄل بالا ہۄ گِیا ہَے ڈالری تہِذِیب دا٬
اجّ خفّݨ دی جگہا نںگّیج دی چادر مِلے
’نُۄر‘ امر پںجّاب دے واسِییاں٬ وارساں اتے رہِبراں نُۄں سمبّۄدھن ہۄ کے کلم دی اتھاہ شکتی دا اہِساس دِلائُںدا ہَے۔ اُہ کلمکاراں نُۄں پُچھّݨ دا ہِییا کردا ہَے کِہ کلم دی جِیبھ کدۄں تک گُںگّی رہِ کے پںجّاب دے دُکھاںت تۄں مُۄںہ مۄڑی رہیگی۔ اُہ کہِںدّا ہَے کِہ اجّ اِکلِّیاں رام٬ نانک٬ روِیداس نُۄں ہی نہِیں وںڈِّیا گِیا سگۄں ارداس اتے آس دِییاں وی وںڈِّییاں پا لئیِیاں گئیِیاں ہن۔ اجّ اسِیں دھُپّ-چھاں٬ پَۄݨ تے پاݨی وی وںڈّݨ لگّ پئے ہاں۔ اجِہی ہالت وِچ منُکھّتا ساہ کِویں لویگی؟ نُۄر پُچھّدا ہَے کِہ اسِیں مہِکدے باغاں نُۄں مڑھِییاں مساݨاں وِچ تبدِیل کردے ہۄئے کِہڑی اَۄلاد لئی لڑ رہے ہاں؟ ساڈی ہَیوانگی تۄں تاں اجّ دے بالک وی ڈر جاݨگے۔ اِس لئی غذلگۄ نُۄر چِتاونی دِںدّا ہَے:
کھںڈّے٬ تْرِسُۄل دی جے کھڑکدی رہی
ارذ تے تُۄل دی جے کھڑکدی رہی٬
اِیشور دی مڑھی٬ آس دی لاش تے
گُردُیارے تے مںدّر اُسر جاݨگے۔
ساںجھِییاں بیٹِییاں٬ بُرکِییاں دی کسم
ساںجھِییاں شادِییاں٬ ارتھِییاں دی کسم٬
دۄستی دا روی جے کتل ہۄ گِیا
چار کُۄںٹی ہنہیر پسر جاݨگے۔
نُۄر اِہ منّ کے تُردا ہَے کِہ ذُلم کرنا تے سہِݨا دۄویں ہی پاپ نیں۔ ڈرن والا مَۄت آئُݨ تۄں پہِلاں ہی کئی وار مردا ہَے۔ جِیݨ والے کِیامت دے کہِر تۄں وی نہِیں ڈردے جد کِہ ڈرپۄک مَۄت آئُݨ تۄں پہِلاں ڈر کارن ہر پلّ٬ ہر گھڑی مردے ہی رہِںدّے ہن:
ذُلم کرنا تے سہِݨا نِرا پاپ ہَے
بُذدِلی نرک ہَے٬ گھۄر سںتّاپ ہَے٬
جِیݨ والے کِیامت تۄں ڈردے نہِیں
ڈرن والے کئی وار مر جاݨگے۔
’نُۄر‘ جِیون نُۄں کلا منّدا ہَے۔ اُہ دۄستی نُۄں ربّ تۄں وی وڈّا گرداندا ہَے۔ اُسنُۄں ڈر ہَے کِہ جیکر جِیون ڈُسکدا رِہا اتے دۄستی وِلکدی رہی تاں کلا اتے کلا دے پَیگمبّر کِہڑے کھُۄہ-کھاتے پَیݨگے:
ذِںدّگی تۄں وڈیری کلا کۄئی ناں
دۄستی تۄں وڈیرا خُدا کۄئی ناں٬
ذِںدّگی ڈُسکدی٬ دۄستی وِلکدی
ہُݨ کلا دے پَیگمبّر کِدھر جاݨگے؟
اِس لئی ہے پںجّاب دے وارسۄ! سمیں دی نبذ نُۄں پہِچاݨۄ:
امر پںجّاب دے وارِسۄ٬ رہِبرۄ!
وکت سمجھا رِہا٬ لائنتاں پا رِہا٬
وکت دی نبذ نُۄں جۄ نہِیں سمجھدے٬
بِیت گئے وکت واںگُۄ گُذر جاݨگے۔ —(غذل نمبّر 11-پنّا 29)
دھرم اجّ دھںدھّے دا رُۄپ اختِیار کرکے منُکھّتا دے جِسم وِچ ’بھارے شِیشے(سِکّے)’ واںگُۄں اُتر چُکِّیا ہَے۔ نُۄر٬ اجِہی دشا دی دُہائی پائُںدِیاں ’جنُۄن دی اگّ‘ دا کِنّا سُہݨا ورنݨ کردِیاں ’الّا‘ دی ہۄںد لئی وی چِںتّت ہَے:
دُہائی رام دی مذہب دا بھۄگ پَے چُکّا٬
جنُۄنی اگّ وِچ الّا وی جل ناں جائے کِتے۔
پتا نہِیں ’خُدا‘ نیں آدمی بݨائِیا کِہ آدمی نیں ’خُدا‘ پر اِںجھ بھاسدا ہَے کِہ اجّ خُدا وی آپݨی کرنی تے پچھتاوا کر رِہا ہَے:
خُدا وِچارا تاں جھُۄردا ہَے
ہوّا تے آدم دا بُتّ بݨا کے٬
خُدا دے بںدّے نیں کی ناں کِیتا
خُدا نُۄں بںدّا بݨائُݨ لگِّیاں۔
اِہ سںگّ مر-مر دی جیلہ اںدّر
ہوا دی خُشبُۄ ناں کَید ہۄئی٬
تُۄں پتھّراں نُۄں ہَے سِر چڑھائِیا
دئِیا دا مںدّر بݨائُݨ لگِّیاں۔
تُۄں اکّ بِیذیں تے امبّ لۄچیں٬
ہنہیر پاویں تے نُۄر بھالیں٬
تُۄں اپݨے جھُگّے دی خَیر مںگّیں
کِسے دا دِیوا بُجھائُݨ لگِّیاں۔
سںسّار وِچ آم کرکے اتے بھارت سمیت ہۄر ایشِیائی دیشاں وِچ وِشیش کرکے دھرم نیں جۄ ’گُل کھِلائے‘ ہن٬ اُہناں دی چۄبھ تۄں کوی من دُکھی ہۄݨۄں نہِیں رہِ سکدے۔ اِکِیوِیں سدی دے لگپگ آرمبھّ ہۄݨ تے اجّ وی دھرم دے ناں تے کۄجھے ورتارے واپر رہے ہن۔ جنُۄن دی ہدّ تک پسرِیا دھرم٬ نفرت دی ہنیری جھُلائُݨ وِچ پُۄرا تاݨ لا رِہا ہَے۔ کَۄݨ جاݨدا ہَے کِہ اِس دا نتِیجا کی نِکلُۄ؟ بہُت سارے سُیالاں دے جواب لبھّݨے ذرُۄری ہن:
کی پتا ہَے اجے ساڈی دۄستی دا کی بݨُۄں؟
رہِ گِیا ہَے کی تے ہالی ہۄر کی دا کی بݨُۄں؟
نرک دی بھٹھّی ’چ الّا٬ اِیشور جھۄکے گئے٬
رام جاݨے اجے مسجد بابری دا کی بݨُۄں؟
چیت دی رُتّے کۄئی باغے چُیاتی لا گِیا٬
جۄ کھِڑی مہِکی نہِیں سی اُس کلی دا کی بݨُۄں؟
اِسے لئی غذلگۄ نُۄر پچہِیوِیں غذل دے اِک شِئر وِچ سپشٹ کردا ہَے کِہ جِس تھاں اُتے کۄمل آتماواں نُۄں کۄہِیا جاںدا ہۄوے اُس تھاں نُۄں مںدّر کِویں آکھِیا جا سکدا ہَے؟ نِسچَے ہی اجِہی تھاں تاں بُچڑکھانا ہی ہۄ سکدا ہَے:
جتھّے کۄمل رُۄہ دا دھرم ذِبہا ہُںدّا ہَے٬
بُچڑخانا ہۄݨَے٬ اُہ مںدّر نہِیں ہۄݨا۔
’نُۄر‘ نیں اِس غذل دے اگلے شِئراں وِچ دسِّیا ہَے کِہ جِسدے مُۄںہ وِچۄں ’ہئُمَیں‘ دی بدبُۄ آ رہی ہۄوے اُہ منُکھّ رہِبر نہِیں ہۄ سکدا٬ اُہ تاں چۄر-اُچکّا ہی ہۄویگا۔ پںچھّی دے کھمبھّ تاں آکاش دِییاں اُڈاݨاں مانݨ لئی ہُںدّے ہن پاتال وِچ لہِ جاݨ لئی نہِیں۔ جِسنے سُۄرج دا جادُۄ ویکھ لِیا ہۄوے اُہ بھلا ہُݨ ہنیرا کِویں جر سکدا ہَے:
جِیہدے مُۄںہۄں ’مَیں٬ مَیں‘ دی بدبُۄ آئُںدی ہَے٬
چۄر-اُچکّا ہۄݨَے٬ اُہ رہِبر نئیِں ہۄݨا۔
جۄ پرواذاں٬ پاتالاں وِچ لاہ دِںدّا ہَے٬
پتھّر ہۄݨَے٬ اُہ پںچھّی دا پر نئیِں ہۄݨا۔
مَیں جد تۄں سُۄرج دا جادُۄ ویکھ لِیا ہَے٬
لگدا ہَے راتاں دا نہیرا جر نئیِں ہۄݨا۔
’نُۄر‘ خُدا نُۄں منُکھّ دے دِلّ دے بہُت نیڑے دی شَے دسّدا ہَے۔ درئسل٬ اُہ خُدا نُۄں منُکھّ دا اِک اںگّ ہی تسوّر کردا ہَے۔ اِسے کارن اُہ منُکھّ نُۄں آپݨی کِسمت دا ربّ سمجھکے٬ نِکِّییاں نِکِّییاں آہٹاں تے آواذاں ول دھِیان دیݨ دی پْریرنا کردا ہَے:
آپݨی کِسمت دِئۄ خُدائۄ۔
کِسمت ہتھّۄں مِٹ ناں جائۄ۔
اِس آواذ دا مُکھڑا چُمّۄ٬
اُس آہٹ نُۄں سِیس نِوائۄ۔
دُۄری دِل نُۄں کھا جاںدی ہَے
دِل تۄں مُۄلۄں دُۄر ناں جائۄ۔
اتے:
سُۄرجمُکھِیئۄ٬ جاگۄ٬ مہِکۄ٬
اِس جںگّل نُۄں باغ بݨائۄ۔ —-(غذل نمبّر 27- پنّا 47)
’نُۄر‘ اِہ سچّ بھلی بھاںتی جاݨدا ہَے کِہ امن جاں شاںتی دی پْراپتی سہِجے ہی نہِیں ہۄ سکدی۔ منُکھّی جِیون وِچ شاںتی دی بڑی مہتّتا ہَے٬ لۄڑ ہَے۔ منُکھّ دے آلے دُیالے پسرے نہیرِیاں وِچ جِیون دی آس کِتھّے؟ امن-آس دی برکراری لئی سںگّرام لۄڑِیںدا ہَے:
امن د واستے سںگّرام دی ذرُۄرت ہَے٬
اِہ اُمر وی تاں لڑائی ہَے ذِںدّگی دے لئی۔
کہِر دی اَۄڑ ہَے تے رِشتِیاں دے جںگّل نُۄں٬
اجل نیں اگّ لگائی ذِںدّگی دے لئی۔
غذلگۄ نُۄر نیں برتانِییا رہِںدّے ہۄئے جِتھّے پںجّاب دی تْراسدی اتے دھرم دے ناں تے ذہِر بھرِییاں نفرت پھَیلائُݨ والِییاں ستھِتِییاں دا ذِکر کِیتا اُسدے نال ہی اُسنے برتانوی سںدّربھاں نال وی پُۄری ترہاں کھُبھہ کے نِیاں کِیتا۔ اُس نیں برتانِییا وِچ رہِ کے پرواس دے سارے ہی چںگّے-مںدّے ورتارے آپݨے سرِیر اتے آتما اُتے جھلّے۔ اُہ اُلار نہِیں ہۄئِیا سگۄں اُسنے منُکھّی ساںجھ اتے رواداری پالدِیاں ہر مسلے نُۄں چںگّی ترہاں گھۄکھِیا-پرکھِیا۔ اُسنے ہۄر برتانوی ساہِتّکاراں واںگ ہی اِس اۄپری دھرتی نُۄں اپنائُݨ لئی اتے اِتھّے ستھاپت ہۄݨ لئی بھِنّ بھِنّ کھیتراں وِچ جدّۄجہد کِیتی۔ اِس لئی اُسنے پرواسی من دے اُدریویں تۄں لَیکے رںگّ اتے نسل کارن ہُںدِّییاں ودھِیکِییاں دا ذِکر آپݨی شائِری وِچ کِیتا ہَے۔ پرواسی مانسِکتا وِچ پردیس جلاوتنی دا ستھان ہی تاں ہَے:
کۄئی پردیس ٹُر جاوے٬ کۄئی پرلۄک تُر جاوے٬
جلا-وتنی منُکھّ دے نال بھُکھّ دے واںگ تُردی ہَے۔
برتانِییا وِچ رہِںدِّیاں پںجّابی آواسِییاں دِییاں بہُت سارِییاں دُشوارِییاں نسلی وِتکرے٬ نسلوادِییاں ولۄں پرواسِییاں اُتے سرِیرک اتے مانسِک ہملِیاں تۄں پَیدا ہُںدِّییاں ہن۔ ویکھݨ نُۄں بھاویں اُہ آرتھک تَۄر تے سُکھالے ہۄ گئے ہن پر ذہِنی تَۄر اُتے اُہ سدا ہی پریشان رہِںدّے ہن۔ جدۄں کۄئی نسلوادی گۄرا٬ پرواسی نُۄں رںگّ دی گالہ کڈھّدا ہَے تاں اُس دی چھاتی وِچ ذہِر بھِجّا کھںجّر لہِ جاںدا ہَے۔ ستّروِیں غذل دے شِئراں راہِیں ’نُۄر‘ نسلواد دا شِکار ہۄئی ذخمی پرواسی مانسِکتا دا نکشا کھہِچدا ہَے:
جد کۄئی مَینُۄں کالا کالا کہِ جاںدا ہَے۔
میری رُۄہ وِچ ذہِری کھںجّر لہِ جاںدا ہَے۔
نسلواد دا انّہا٬ خُۄنی ہڑھ کی جاݨے٬
ساڈا کی کُجھ رُڑھدا٬ کی کُجھ رہِ جاںدا ہَے۔
اتے پھِر:
رںگّ دی رمبّی٬ چھُرّی نسل دی ساݨے لا کے٬
بُچّڑ میرے ہکّ دی ہِکّ تے بہِ جاںدا ہَے۔
پر ’نُۄر‘ اِہ وی جاݨدا ہَے کِہ جِنّی پِیڑ کۄئی سہِ لَیںدا ہَے اِہ سُۄلی اُس لئی اۄنی ہی اۄØچّی اتے تِکھّی ہۄ جاںدی ہَے:
سُۄلی اۄنی اُچّی٬ تِکھّی ہۄ جاںدی ہَے٬
جِنّی پِیڑ کۄئی دِیوانا سہِ جاںدا ہَے۔ —(پنّا 93)
اِس کارن٬ اِس دے ہلّ لئی اُہ وِشواس رکھّدِیاں چیتاونی دِںدّا اتے ساودھان کردا ہَے کِہ جیکر ذُلم کرنا پاپ ہَے تاں ذُلم سہِݨا ہۄر وی گھۄر پاپ ہَے:
ذُلم کرنا پاپ ہَے٬ تے ذُلم سہِݨا گھۄر پاپ٬
تسبِییاں نیں ہار کے تلوار نُۄں ہتھّ پا لِیا۔
’نُۄر‘ رںگّ دی تھاں جھڑ گئے اںگّاں دی گلّ کرنا لۄڑدِیاں امن/شاںتی لئی ارداسی لالۄ اتے ذابر دھناڈھ بھاگۄ ولۄں ٹھںڈّی جںگّ دی گلّ چھیڑ کے اتِ سُہݨے پْرتِیک اتے شبد چِتْر پیش کردا ہَے:
بڑا چِر کِیتِییاں نیں دۄستا! رںگّاں دِییاں گلّاں٬
ذرا کُ چھیڑِیئے ہُݨ جھڑ گئے اںگّاں دِییاں گلّاں۔
سویرے٬ شام اِک لالی جیہی امبّر تے چھا جاوے٬
جدۄں وی چھِڑدِییاں تیرِییاں سںگّاں دِییاں گلّاں۔
جدۄں لالۄ امل وِچ امن دی ارداس کردا ہَے٬
اُدۄں بھاگۄ کریںدا ٹھںڈِّییاں جںگّاں دِییاں گلّاں۔
اتے:
مگّر-مچھّاں دے ہںجھُّۄ٬ لُۄمبڑاں دے بۄل پُۄجے گئے٬
کِسے ناں گَۄلِییاں گھُگّی دِییاں مںگّاں دِییاں گلّاں۔
جِیون اگّ دی ند وِچ نہائُںدا پھڑِیا جاوے اتے دۄستی دے وِہڑے وِچ دُشمݨی نہائُںدی پھڑی جاوے تاں پھِر آدم دے نُۄر دی پِیاس کِسترہاں بُجھیگی؟ شبداں دا جادُۄ اتے کھِیالاں دی تِیبرتا پڑھن-مانݨ نال ہی سبںدھّ رکھّدی ہَے:
اگّ دی ندی چ ذِںدّگی نہائُںدی پھڑی گئی۔
یاری دے وِہڑے دُشمݨی نہائُںدی پھڑی گئی۔
تڑپے کِویں ناں مُشکِیا چھپّڑ ہنیر دا٬
جِہدے لہُۄ چ رَۄشنی نہائُںدی پھڑی گئی۔
چاںدی سُنہِری ہۄ گئی٬ پاݨی نشے چ سی٬
جاں جھِیل اںدّر چانݨی نہائُںدی پھڑی گئی۔
مارُۄتھلاں چ بھُجّ گئی کستُۄرِییاں دی آس٬
سُپنے چ بھٹکݨ مِرگ دی نہائُںدی پھڑی گئی۔
سارے شہِر دی مَیل دی گںگّا جلی گُیاہ٬
تیرے ذِہن دی گںدّگی نہائُںدی پھڑی گئی۔
اتے:
آدم دے نُۄر دی بُجھیگی کِس ترہاں پِیاس؟
جِیہدے لہُۄ چ بںدّگی نہائُںدی پھڑی گئی۔
اگّ دی ندی٬ یاری دے وِہڑے٬ مُشکِیا چھپّڑ ہنیر دا٬ کستُۄرِییاں دی آس٬ جِہن دی گںدّگی٬ سُکّی ندی٬ لاش رںگّی بیبسی٬ لہُۄ ’چ بںدّگی (نہائُںدی), انگِݨت تشبِیہاں٬ سُںدّر شبد سمُّۄہ اتے کٹار واںگُۄ ہِردا چِیرن والے بیئںتّ سچّے-سُچّے وِچار دیݨ دا سِہرا نُۄر دے ’اۄذۄن دی اکھّ‘ اُتے ہی ہَے۔ اُسدِییاں غذلاں وِچ تکرار٬ تشبِیہاں٬ سادگی٬ ہکِیکت بِیانی٬ تڑپ٬ بُلںدّ خِیالی٬ نذاکت٬ مُہاورابںدّی آدِک دلِیلاں نال بھرِییاں کھُۄبسُۄرت ٹُکڑِییاں پاٹھک دے ذہِن وِچ اِک تڑپ جِہی پَیدا کر دِںدِّییاں ہن۔ کدے اُہ سُیال اُسار کے آپے ہی جواب دِںدّا ہَے اتے کدے پْریمِکا دے رُۄپ وِچۄں لۄکتا دی کِرن بھالدا ہَے۔ اُسدے سَیںکڑے شِئر اُداہرݨا وجۄں دِتّے جا سکدے ہن اتے رُۄہ کردی ہَے کِہ اِہ سِلسِلا سماپت ہی ناں ہۄوے پر سںکّۄچ کردِیاں کیول کُجھ شِئر ہۄر ہاذر کرن دی کھُلہ چاہاںگا:
1. پتھّر وِچ پھُلّ اُگّا٬ پھُلّ وِچ باس نہِیں٬
پتھرّ نُۄں پُۄجاں کِہ پھُلّ نُۄں پِیار کراں۔
2. کَۄݨ پاپی دۄستی دی پَۄݨ نُۄں کتلا گِیا۔
پاݨِییاں وِچ لِیک پاکے کَۄݨ لامبُۄ لا گِیا۔
3. کلا دے کھمبھّاں ’چ کَیدی نیں سماں تے پھاسلا٬
اِہ اجل دی ہِکّ اُتے رۄذ دِیوے بالدی۔
4. میری مذبُۄری کِہ میرِییاں اکھّاں دے ساہمݨے٬
میرے وِرسے دا کھذانا ہِچکِییاں تے آ گِیا۔
5. رُۄپ تیرے لۄکتا دے رُۄپ دی اِک کِرن ہَے٬
کَۄݨ کہِںدّا ہَے٬ مَیں تیرا رُۄپ غذلائِیا نہِیں۔
6. اِک جُیانی دا نشا دُۄجی شراب٬
جام دے ہتھّ جام کِداں آ گِیا۔
7. سَے سویرے شام دے وِچ بدل گئے٬
اجّ سویرے شام کِدّاں آ گِیا۔
’نُۄر‘ دِییاں غذلاں دا پٹھن کردِیاں اُسدِییاں غذلاں دے ہر کِہ شِئر دا آنںدّ ماݨِیاں جا سکدا ہَے۔ اُسدے شِئراں وِچ درسائیِیاں گلّاں اُسدِییاں نِجّی ہُںدِّییاں ہۄئیِیاں وی نِجّی نہِیں۔ اُس ولۄں درسائِیا سچّ پاٹھک/سرۄتے دا آپݨا سچّ ہۄ نِبڑدا ہَے۔ اُہ رۄذانا جِیون وِچ ورتِیںدی بۄلی ورتدِیاں شبداں دا اجِہا سںگِّیتمئی اتے لَے بھرپُۄر بِمبّ پیش کردا ہَے کِہ اُسدے شِئر دِلّ اتے دِماگ دۄہاں نُۄں ہی اپِیل کردے ہن۔ اُس ولۄں وِئکت کِیتے بھاو دِلّ وِچ کھُبھّہ کھُبھہ جاںدے ہن۔ اُہ کِسے اِک منُکھّ لئی جاں اِک منُکھّ دی ہی گلّ نہِیں کردا سگۄں سارِیاں لئی اتے سارِیاں دی ہی گلّ کردا ہَے۔ اُہ ستھائی رہِݨے پْربھاو دِںدّا ہَے۔
’نُۄر‘ پْرگتی دا دھارنی ہَے٬ سارے وِشو نُۄں پِیاردا ہَے منُکھّتا دا کلِیاݨ چاہُںدّا ہَے۔ اُسدی غذل دے شِئر منُکھّ دی اُلجھی ہۄئی تاݨی اتے اُسدِییاں گمبھِّیر سمسِّیاواں نُۄں٬ بہُت ہی تھۄڑے شبداں وِچ٬ شِئر دِییاں دۄ دۄ ستراں وِچ ہی سفلتا نال ہلّ کرن دی کۄشِش کردے٬ بھلے لگّدے ہن۔ اُہ منُکھّی جِیون دے ہر اُدیش٬ پُۄجا٬ دھرم٬ کرم٬ پْریم٬ ہمدردی٬ نفرت آدِ سرۄکاراں نُۄں بہُتا وِستھار دِتّے بِناں بہُت ہی سپشٹ اتے شکتِیشالی اںدّاذ وِچ پْرگٹ کرن دی سمرتھّا رکھّدا ہَے۔ اُسنے آپݨی غذل راہِیں٬ بدلدے ہالات نُۄں ساہمݨے رکھّدِیاں٬ منکھّی وِچاردھارا وِچ اگرگامی رُچِّییاں سبںدھّی جاگرُۄکتا لِیائُݨ لئی٬ تھکّے ہارے اتے مُۄںہ بھار ڈِگّے منُکھّ دے ہتھّ وِچ لگن اتے سادھنا ورگے ہتھِیار تھمائُݨ دا یتن کِیتا ہَے۔ اُہ آپݨِییاں غذلاں راہِیں منُکھّی سںوّیدنا نُۄں ٹُمبّدا ہَے۔ اُہ منُکھّ نُۄں آتم-وِشواشی ہۄکے دھرتی دی سُرکھِّیا لئی کائِم اۄذۄن دی اکھںڈّتا لئی یتنشِیل ہۄݨ لئی پْریردا ہَے۔ آشا ہَے کِہ ساری منُکھّتا دی بھلائی لئی یتنشِیل غذلگۄ ’نُۄر‘ اُتے لگّی ہۄئی ’اۄذۄن دی اکھّ‘ نِراش نہِیں ہۄویگی۔ نُۄر بے-آس نہِیں:
سُۄرج نہِیں٬ جُگنُۄں سہی٬ آکھر تاں ’نُۄر‘ ہاں٬
شائِد اجے وی
آس دا دِیوا جگا سکاں۔
بِناں شک نُۄر نیں وِشے-وستُۄ پکھّۄں “پْرمپّرائی جکڑ نُۄں کبُۄل نہِیں کِیتا” اتے منُکھّ دے سُپنِیاں٬ شںکِّیاں منُکھّی سںگھّرشاں دِییاں سمبھّاوناواں تے سِیماواں٬ آذادی٬ اِنساف تے برابری آدِ دے سںکّلپاں نُۄں اُبھارن دا یتن بڑی ہی سفلتا نال کِیتا ہَے۔ نُۄر ہۄݨ دے ناتے اُہ ہر پلّ آس دا دِیوا جگائُݨ لئی بچنودھّ وی ہَے اتے سمرتھ وی۔