1

سرکاری وکِیل نُۄں اُڈِیک رہے تھاݨیدار نُۄں لگّ رِہا سی جِویں تِیسرا دِن وی بھںگّ دے بھاڑے جائیگا۔

دۄشِییاں نُۄں گْرِفتار کِیتِیاں پچاسی دِن ہۄ گئے سن۔ جے پںجّ دِناں دے اںدّر- اںدّر چلان پیش ناں ہۄئِیا تاں اُہناں دی ذمانت ہۄ جاݨی سی۔ دۄشِییاں دی ذمانت دا متلب سی پھاںسی دے پھںدّے دا اُہناں گلۄں لہِ کے تفتِیشی دے گل پَے جاݨا۔

تفتِیش نبّے دِناں دے اںدّر-اںدّر مُکمّل کِئۄں نہِیں ہۄئی؟ اِس پْرشن نُۄں لَے کے ناذر سِںگھّ تھاݨیدار دی جواب-تلبی ہۄݨی سی۔ کئی مہِینے افسراں نیں اُس نُۄں کھجّل-خُیار کرنا سی۔ کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی ناذر سِںگھّ نُۄں ہذاراں رُپئے چڑھاوا چڑھائُݨا پَیݨا سی۔ چھۄٹی-مۄٹی سذا وٹّ ’تے سی۔ وڈّی سذا دی سمبھّاونا تۄں وی اِنکار نہِیں سی کِیتا جا سکدا۔

وِرۄدھی دھِر دے اِک وِدھائِک نیں اسَیمبلی وِچ پْرشن پُچھّ رکھِیا سی۔ اِہناں بیکسُۄراں نُۄں چھڈِّیا کِئۄں نہِیں جا رِہا؟ اسل دۄشِییاں نُۄں  کِئۄں پھڑِیا نہِیں جا رِہا؟  اُہ اُتّر چاہُںدّا سی۔

تھاݨے دے چھۄٹے مُلاذم تۄں لَے کے مُکھّ مںتّری تک سبھ اِس پْرشن تۄں ٹلݨا چاہُںدّے سن۔ کانُۄنداناں نیں ٹلݨ دا اِکۄ راہ سُجھائِیا سی۔ کیس نُۄں جلدی تۄں جلدی ادالت دے سپُرد کر دِتّا جاوے۔ ادالت دے وِچار-ادھِین (سب جُڈائیِس) مسلا کِدھرے ہۄر نہِیں وِچارِیا جا سکدا۔ وِدھان سبھا وِچ وی نہِیں۔

اِہ اہِم ذِمّیواری کِس نُۄں سَۄمپی جاوے؟ اِس پْرشن ’تے پُلِس کپتان نیں خُد وِچار کِیتا سی۔ تھاݨے وِچ تائِنات سبھ تفتِیشِییاں دے ناواں نُۄں اُس نیں   واری-واری وِچارِیا سی۔

ڈِپٹی نیں پاکھر دا ناں سُجھائِیا سی۔

اُہ لِکھا-پڑھی دا ماہِر  سی۔ اُس دی بہُتی سروِس سی.آئی.اے. سٹاف دی سی۔ اِکۄ دۄشی ’تے تِنّ-تِنّ اَیکٹاں ادھِین کیس پھِٹّ کرن وِچ اُس نُۄں مُہارت ہاسل سی۔ سِر ’تے چۄری کِیتے بھاںڈِیاں والی بۄری٬ ہتھّ وِچ برچھا اتے کھِیسے وِچ افِیم۔ کمی-پیشی رہِ جائے تاں مۄڈھے ’تے لٹکائے جھۄلے وِچ ناجائِذ شراب دِییاں بۄتلاں۔ لِکھا-پڑھی اِنی ساف-سُتھری کِہ وڈّے تۄں وڈّے وکِیل نُۄں وی راہ نہِیں دِںدّا۔ اُس دے سارے کیساں وِچ سذا ہُںدّی سی۔

اِہ ناں کپتان دے نکّ ہیٹھ نہِیں سی آئِیا۔ افِیم شراب دے کیساں دی لِکھا- پڑھی وی کۄئی لِکھا-پڑھی ہُںدّی ہَے۔ اجِہے کیساں دے بِیان اِکۄ جِہے ہُںدّے ہن۔ چھۄٹی-مۄٹی تبدِیلی کر کے ڈںگّ ٹپّ جاںدا ہَے۔ تفتِیشی دی ہُشِیاری دا پتا اُدۄں لگّدَے جدۄں غبن٬ کتل جاں بلاتکار ورگے کِسے کیس نال واہ پِیا ہۄوے۔ پاکھر نیں ساری نَۄکری وِچ اِک وی اجِہا کیس نہِیں کِیتا۔ بِناں مُۄںہ-سِر والا اِہ کتل کیس اُس دے وسّ دا نہِیں سی۔

کپتان نُۄں اجِہے تفتِیشی دی لۄڑ سی٬ جِس دی بُدھّی تِیکھݨ اتے کلپنا شکتی تیذ ہۄوے۔ گُںجھّلدار کیساں وِچ تفتِیشی کۄل واپرِییاں گھٹناواں دِییاں کُجھ تںدّاں ہُںدِّییاں ہن۔ کانُۄن دے ساںچے وِچ پھِٹّ کرن لئی کہاݨی دا باکی تاݨا-پیٹا اُس نیں خُد بُݨنا ہُںدّا ہَے۔ اِس کیس دی تفتِیشی نُۄں کہاݨی وی گھڑنی پَیݨی سی اتے سبُۄت وی۔

کپتان نُۄں لگّدا سی کِہ اِس اڑے گڈّے نُۄں جے کۄئی کڈھّ سکدا سی تاں اُہ ناذر سِںگھّ سی۔

بلتاکار دے اِک کیس ’چ اُلجھی گتھّی نُۄں جِس اکل اتے دلیری نال ناذر نیں سُلجھائِیا سی٬ اُس نال اُہ کپتان دِییاں نذراں وِچ اُچّا اُٹھّ گِیا سی۔

اناتھ آشرم دی اِک وارڈن دے بھرا نیں پںدّراں سالاں دی اِک لڑکی نال دِن-دِہاڑے بلاتکار کِیتا سی۔  پر لڑکی دی وِگڑی ہالت دیکھ کے اُہ گھبرا گِیا اتے گھرۄں فرار ہۄ گِیا۔

اجِہِییاں گھٹناواں آشرم لئی نوِییاں نہِیں سن۔ لڑکِییاں رۄ-دھۄ کے چپّ ہۄ جائِیا کردِییاں سن۔ وارڈن نیں اِسے آس نال تُفان دے گُذر جاݨ تک دڑ وٹّݨی بیہتر سمجھی

پر کُجھ ہی گھںٹِّیاں وِچ بِلّی بۄری وِچۄ باہر آ گئی۔

کھتھر پْربںدھّکاں تک پُجّ گئی۔ اُہ کاروائی لئی کاہلے پَیݨ لگّے۔ اِس دے کئی کارن سن۔ پہِلا اِہ کِہ لڑکی دی اُمر  چھۄٹی سی۔ دُۄجا اِہ کِہ بلاتکار کرن والا اِک سادھارن آدمی سی٬ کۄئی پْربںدھّک نہِیں۔ اِس ترہاں تاں جݨے-کھݨے نُۄں مُۄںہ مارن دی آدت پَے جائیگی۔ تِیجا کارن وارڈن خُد سی۔ اُہ بہُت سۄہݨی سی پر پْربںدھّکاں نُۄں اُس دے سُہپّݨ دا کۄئی لابھ نہِیں سی پُجّ رِہا۔ ہُݨ بٹیرا پَیر تھلّے سی۔

آپݨی نَۄکری کھُسّݨ اتے بھرا نُۄں سذا ہۄݨ دے ڈرۄں وارڈن نیں ہالات کابُۄ ’چ رکھّݨ دی کۄشِش کِیتی۔ وکِیل دی سلاہ لئی۔ اِک پاسے اُہ پْربںدھّکاں نُۄں ٹرکائُںدی رہی اتے دُۄجے پاسے بلاتکار دے سبُۄت مِٹائُںدی رہی۔

ہفتے وِچ جد سارے سبُۄت مِٹ گئے تاں اِک رات اُہ  وی پتّرا واچ گئی۔ پْربںدھّکاں دے تن-بدن نُۄں اگّ لگّ گئی۔ غُسّے ہۄ کے اُہناں کیس پُلِس نُۄں دے دِتّا۔

پُلِس اِس مُردا کیس دا کی کرے؟

پہِلاں تاں کیس ہی اِک ہفتا بائد درج کرائِیا گِیا سی۔ اِہ دیری دۄشِییاں نُۄں بری کروائُݨ لئی کافی سی۔ پھیر بلاتکار سمیں لڑکی نیں جِہڑے کپّڑے پہِنے سن٬ اُہ ساڑے جا چُکّے سن۔ پُلِس لئی اُہناں کپّڑِیاں نُۄں کبذے وِچ لَیݨا بہُت ذرُۄری سی۔ اُہناں ’تے دۄشی دا وِیرج سی۔ دۄہاں دے گُپت اںگّاں دے وال ہُںدّے سن۔  لڑکی دے سرِیر ’تے لگِّییاں جھرِیٹاں ٹھِیک ہۄ گئیِیاں سن۔ تاذے ذخماں بِناں وی کیس ’چ دم نہِیں رہِݨا۔ کۄئی چشمدِید گواہ وی نہِیں سی۔ اِکلّی لڑکی دے بِیاناں دے آدھار ’تے تاں سذا نہِیں سی ہۄ جاݨی۔

کپتان اُہنِیں دِنِیں اُس اِلاکے دا ڈِپٹی ہُںدّا سی۔ مسلے دی نذاکت نُۄں دیکھدے ہۄئے تفتِیش اُس نُۄں سَۄمپی گئی۔ ڈِپٹی دی تفتِیش ہۄوے تے دۄشی نُۄں سذا ناں ہۄوے) اِہ کِویں ہۄ سکدا سی؟ پر سبُۄتاں بِناں سذا وی سمبھّو نہِیں سی۔ ڈِپٹی کرے تاں کی کرے؟

ناذر سِںگھّ اُس سمیں ڈِپٹی دا رِیڈر ہُںدّا سی۔ اُس دی سلاہ لئی گئی۔

ناذر نیں گھںٹّے وِچ سبُۄتاں دے ڈھیر لا دِتّے۔

بِیان لِکھݨ دے بہانے اُہ لڑکی نُۄں آپݨے کُیارٹر لَے گِیا۔ گھںٹّے بائد جدۄں اُہ واپس آئے تاں لڑکی دی ہالت اُسے ترہاں دی سی٬ جِس ترہاں پہِلے بلاتکار سمیں سی۔

کیس سپھلتا دی پَۄڑی چڑھ گِیا۔

سۄچ-سمجھ کے ہی ناذر سِںگھّ دے مۄڈھِیاں ’تے اِہ بھار پائِیا گِیا سی۔

اُس سمیں ناذر سِںگھّ نیں اِس ذِمّیواری نُۄں کھِڑے-متھّے سوِیکار کِیتا سی۔ افسراں نیں اُس ’تے وِشواس کِیتا سی۔ اِہ اُس لئی فخر والی گلّ سی۔

پر جِئۄں-جِئۄں تفتِیش اگّے ودھ رہی سی٬ اُس دا جۄش مٹھّا پَیںدا جا رِہاسی۔

پڑتال ’تے آئے ڈِپٹی نیں آپݨی جاݨے تاں ناذر سِںگھّ ’تے مِہر کِیتی سی۔ ناذر سِںگھّ نُۄں کۄئی تںگّ ناں کرے٬ اِس لئی باکی دِییاں ذیرے-تفتِیش مِسلاں اُس تۄں لَے کے دُۄسرے تھاݨیداراں ہوالے کر دِتِّییاں سن۔ اُس دا ہلکے وِچ جاݨا وی بںدّ۔ چُپّ کر کے میذ ’تے بَیٹھے اتے اِس کیس دی لِکھا-پڑھی مُکمّل کرے۔

ڈِپٹی دی اِہ مِہربانی ناذر نُۄں مہِںگّی پَے رہی سی۔

اُہ آپ ہیراپھیری ناں کرے تاں وی چلان دے ادالت سپُرد ہۄݨ تک ہذار-پںدّراں سَۄ خرچ ہۄݨا سی۔ اِنا خرچ چںگّے-بھلے کیس وِچ  ہۄ جاںداں ہَے۔ اِس مرے-مُکّے کیس وِچ تاں سبھ کُجھ نویں سِرِئۄں ہۄݨ والا سی۔ سکیلی نکشا چاہِیدا سی۔ فۄٹۄگْرافر نُۄں پَیسے دیݨے سن۔ ہتھّ-لِکھت دے ماہِر تۄں رِپۄرٹ ٹھِیک کروائُݨی سی۔ بِیاناں٬ ذِمنِییاں دی ردّۄ-بدل کرنی سی۔ سرکاری وکِیل نُۄں سلُۄٹ مارنا سی۔ نائِب کۄرٹ نُۄں چاہ-پاݨی پُچھّݨا سی۔ پَیروائی کرن والا نال ہُںدّا تاں سارے کمّ پھٹاپھٹ ہۄ جاںدے۔ ہُݨ ناذر سِںگھّ نُۄں مُشکل بݨی ہۄئی سی۔ ناں کۄلۄں خرچ کِیتا جا سکدَے٬ ناں خرچ کِیتے بِناں مِسل مُکمّل ہُںدّی ہَے۔ نتِیجے وجّۄں کیس لٹک رِہَے۔

ناذر سِںگھّ تۄں ہۄر تفتِیشاں ناں کھۄہِییاں ہُںدِّییاں تاں اُہ کِدھرۄ ہتھّ-پلّا مار لَیںدا۔ بھدَۄڑ کتل کیس دے مُدئّی نُۄں بُلائُںدا جاں سہِکاری سبھا دے مُلذم نُۄں۔ کِسے نُۄں کی پتَے کِس نُۄں کِنّی فِیس دیݨی ہَے۔ اِکۄ دھِر تۄں دُگݨے پَیسے دِوا کے اُہ کھہِڑا چھُڈا لَیںدا۔

اِسے ترہاں اِک وار تِنّ سَۄ چھبّی دا کیس اڑ گِیا سی۔ بھراواں دا آپسی جھگڑا سی۔ رِشتیداراں نیں وِچ پَے کے راذِیناما کروا دِتّا۔ راذِیناما کروائُݨ دی ساری فِیس مُکھّ افسر آپ ڈکار گِیا۔ اُپرۄں سرپںچّ نُۄں آکھ دِتّا٬ “کِسے ہرامذادے نُۄں دُیانی ناں دِئۄ٬ کۄئی تںگّ کرے تاں میرے کۄل آ جائِئۄ۔” بھائۄُ چُپّ کر کے گھر بَیٹھ گئے۔ سرکاری وکِیل نیں مِسل     لئی۔ ناں کۄئی دھِر سرکاری وکِیل نُۄں پَیسے دیوے٬ ناں اُہ چلان پیش کرے۔ ہر مِیٹِںگّ وِچ ناذر دے چھِتّر پِیا کرن٬ کیس لیٹ کِئۄں ہۄ رِہَے؟ آخِر اِک دِن جُۄیا کھیڈدے لالے اُس دے ہتھّ لگّ گئے۔ جُۄئے دے دۄش وِچ دۄشی آپݨے جُرم دا اِکبال کر جاݨ تا وی پںجّاہ رُپئے تۄں ودھّ جُرمانا نہِیں ہُںدّا۔ اجِہے چلاناں ولّ سرکاری وکِیل بہُتا دھِیان نہِیں دِںدّے۔ سرسری جِہی نذر ماری تے چلان پاس۔

ناذر نیں لالے دبکائے۔ سرکاری وکِیل دا رۄہب پائِیا۔

“جے مُٹھّی گرم ناں کِیتی تاں کَید کرا دیئۄُ۔ ججّ نال سُۄت ہَے۔ اکھّاں ٹھںڈھِّییاں ہۄ گئیِیاں تاں مُیافی دِوا دیئۄُ۔”

ڈرے لالِیاں نیں جھٹّ سَۄ-سَۄ دے پںجّ نۄٹ پھڑا دِتّے۔ دۄ ناذر نیں آپ رکھّے٬ تِنّ سرکاری وکِیل دے ہوالے کِیتے۔ اِک نۄٹ اِس کیس دے کھاتے اتے دۄ چھبّی دے کھاتے۔ جھٹ سبھ کمّ نکّی ہۄ گئے۔

اِہ پَیسے دی کمی ہی سی کِہ چلان پچاسِییاں دِناں تۄں لٹک رِہا سی۔

کتل رۄذ-رۄذ تاں ہُںدّے نہِیں۔ کدے ہۄ جاوے تاں ہر اِک نُۄں فِیس مِلݨ دی آس بجھّدی ہَے۔ اِہۄ آس سرکاری وکِیل نُۄں سی۔ اُس نیں پُۄرے تِنّ گھںٹّے مغذ کھپائی کرنی سی۔ مِسل دا اکھّر-اکھّر پڑھنا سی۔ بِیاناں دا مِلاݨ کرنا سی۔ پۄسٹ-مارٹم دی رِپۄرٹ دیکھݨی سی۔ نکشے دی پڑتال کرنی سی۔ سبھ دستاویذاں دا آپس وِچ تالمیل بِٹھائُݨا سی۔ سرکار ولّۄں تاں اُہناں نُۄں بدام مِلدے نہِیں۔ کۄئی دھِر ہِیلا کرُۄ تاں اُہ مغذ کھپائی کرُۄ۔

ناں ناذر نیں اُس دے ہتھّ ’تے کُجھ دھرِیا سی٬ ناں سرکاری وکِیل نیں چلان دراذۄں باہر کڈھِّیا سی۔ تِنّ دِن تۄں اُہ جِتھے سی٬ اُتھے ہی پِیا سی۔

پہِلے دِن ناذر سِںگھّ جدۄں چلان لَے کے آئِیا سی تاں سُرِںدّر کُمار بڑی ہلِیمی نال مِلِیا سی۔ ناذر سِںگھّ کتل کیس لَے کے آئِیا ہَے٬ اِہ سُݨ کے اُس دا چِہرا گُلاب واںگ کھِڑ اُٹھِیا سی۔ ماڑے تۄں ماڑے کیس وِچ وی پںجّ-چار سَۄ وٹّ ’تے سی۔

کافی دیر سُرِںدّر کُمار مِسل دے ورکے پلٹدا رِہا۔ ناذر سِںگھّ سبھ سمجھ رِہا سی۔ اُس نُۄں فِیس دی اُڈِیک سی۔ ناذر نُۄں چاہِیدا سی مِسل دے نال ہی فِیس وی سرکاری وکِیل دے ہوالے کر دِںدّا۔ ناذر کۄل کُجھ ہُںدّا تاں ہی دِںدّا۔ اُہ چُپّ-چاپ بَیٹھا رِہا۔ کۄئی ذرُۄری نہِیں ہر کیس وِچ پَیسے دِتّے جاݨ۔ آخر چلان چَیکّ کرنا اُس دی ڈِئۄُٹی سی۔

تھاݨیدار نُۄں بیشرم ہۄئِیا دیکھ کے سرکاری وکِیل نیں وی مُۄںہ ’تے مِٹّی مل لئی۔ بِناں بھُۄمِکا بنّہے اُس نیں سِدھّا ہی پُچھّ لِیا۔

“کِئۄں مُدئی نال لِیاںدَے؟”

“مُدئی لالا جی ہن٬ یُوا سںگھّ ہَے٬ اُہناں دا تُہانُۄں پتا ہَے۔ اگّے ہی پُلِس دے پِچھّے پئے ہۄئے نیں۔ شِکائِت کرن دا بہانا بھالدے نیں۔”

“پھیر مُلذماں دا کۄئی ہۄئۄُ؟”

“اُہناں دا وی تُہانُۄں پتا ہی ہَے۔ سمّتی والے ہر رۄذ پُلِس دا جلُۄس کڈھّدے ہن۔ مسلا پارلِیمَیںٹ تک گِیا ہۄئِئَے۔”

“پھیر تُۄں تا کِدھرے نہِیں گِیا۔” کھِجھے سرکاری وکِیل نیں کٹاخش کِیتا سی جاں مذاک٬ ناذر دی سمجھ نہِیں سی آئِیا۔

“اسِیں کدۄں بھجّے ہاں۔۔” ناذر نیں اِہ آکھِیا جرُۄر پر جیب وِچّ ہتھّ ناں پائِیا۔

“کۄئی نہِیں  مَیں مِسل پڑھ لواں۔ تُۄں کلّہ نُۄں گِیاراں کُ وجے آ کے لَے جائیِں۔”

اگّۄں سرکاری وکِیل کِہڑا کُۄلا سی۔ بہانے نال اُس نیں ناذر نُۄں ٹال دِتّا۔ نکد نہِیں تاں وگار سہی۔ وگار وی نہِیں کریگا تاں دھکّے کھائیگا۔

سُرِںدّر نُۄں پھسے تفتِیشی تۄں کمّ لَیݨا آئُںدَے۔ ہۄر نہِیں تاں وِگڑی گھڑی ہی پھڑا دِتّی٬ ٹھِیک کرائۄ۔ کدے گَیس والا سِلںڈّر چُکوا دِتّا٬ اِس نُۄں بھرائۄ۔ سِنمے دے ٹِکٹ لِیائۄ۔ بچِّیاں نیں سَیر کرن جاݨَے٬ کار چاہِیدی ہَے۔ جِنّا چِر وگار پُۄری نہِیں ہُںدّی٬ تھاݨیدار سرکاری وکِیل دے متھّے نہِیں لگّ  ۔

پر شُکر سی پہِلے دِن ناذر سِںگھّ نُۄں اجِہی کۄئی وگار نہِیں سی پئی۔

وگار ناں پائُݨ دا جِہڑا کارن  ناذر نُۄں سمجھ آئِیا سی٬ شائِد اُہ اِہ سی کِہ اُہ دھِراں نال سِدھّا سمپّرک کائِم کرنا چاہُںدّا سی۔

ہالے تک اُس نیں دھِراں نال سمپّرک کائِم ناں کِیتا ہۄوے٬ اِہ وی سمبھّو نہِیں سی۔ مُنشی٬ وکِیل٬ اہِلکار٬ پںچّ٬ سرپںچّ اتے پْردھان سبھ اُس دے یار-بیلی سن۔ ہُݨ تک اُہ دھِراں نُۄں سرکاری وکِیل دے اگّے-پِچھّے گھُما-گھُما کے ہمبھّ چُکّے ہۄݨگے۔ کُجھ نیں لمبّی-چَۄڑی بھُۄمِکا بنّہ کے لالا جی نُۄں سمجھائِیا ہۄئیگا۔

“سرکاری وکِیل نیں مِسل بنّہݨی ہَے۔ چںگّا ہَے٬ اُس نُۄں مِل لئیِئے۔ ناں مِلے تاں کیس ڈھِلّا چھڈّدُۄ۔”

کُجھ ہۄر مُلذماں کۄل گئے ہۄݨگے۔ مُلذماں دے مۄٹے دِماغ ’چ گلّ پائُݨ لئی اُہناں نُۄں وار-وار سمجھائِیا ہۄویگا۔

“تھاݨیدار نیں بتھیری مدد کرتی۔ فائِدا تاں ہۄئۄُ جے سرکاری وکِیل اِسے ترہاں کیس پاس کر دئے۔ جیب بھراںگے تاں ہاتھی اگّۄں دی لںگھّݨ دیئۄُ۔ نہِیں تاں پُۄچھ پھڑ کے گھڑِیس لُۄ۔”

گھبرائیِیاں دۄویں دھِراں سُرِںدّر کۄل آئیِیاں ہۄݨگِییاں۔

ٹھںڈھّا پاݨی پِیا کے سُرِںدّر نیں لالا جی دا سِینا ٹھارِیا ہۄویگا۔

“فِکر ناں کرۄ سیٹھ جی۔ اجِہی مِسل بنُّۄں٬ بئی پُتّ میرے٬ ہائی کۄرٹ تک بری نی ہۄݨے۔”

مُلذماں دے وارِساں نُۄں اُس نیں گھر بُلائِیا ہۄئیگا۔ اُہناں دی پِٹھّ تھاپڑ کے آکھِیا ہۄئیگا۔

“فِکر ناں کرۄ۔ کیس ’چ بری ہۄݨ لئی وِیہ مۄرِییاں نیں۔ جے مَیں ناں بھرِییاں تاں ججّ بھاویں مُدئی دا سالا لگّدا ہۄوے تاں وی مُںڈِّیاں نُۄں سذا نی کر سکدا۔”

گلّاں ’چ آئے سائِلاں نیں جیباں اُلٹن  دا وائدا کِیتا ہۄئیگا۔              ۔

پر سُرِںدّر دِییاں گلّاں تۄں لگّدا سی جِویں ناذر واںگ اُس دے پلّے وی کُجھ نہِیں سی پِیا۔

کُجھ پلّے پِیا ہُںدّا تاں  مِسل دا اکھّر-اکھّر پڑھدا۔ مُلذماں نُۄں بے-کسُۄر اتے بیکسُۄر نُۄں مُلذم بݨائُݨدے راہ لبھّدا۔ مُدئی٬ مُلذماں نال کِیتے وائدے نِبھائُݨ لئی مِسل وِچ ردّۄ-بدل کروائُںدا۔

ناذر دے اِک کیس وِچ اُس نیں اِںجھ ہی کِیتا سی۔

لمبّڑاں دے شرابی مُںڈّے نیں نشے دے لۄر ’وِچ آپݨے گُیاںڈھِییاں ’تے ہوائی فائِر کر دِتّا سی۔ پُلِس نیں پرچا درج کردے سمیں گۄلی چلّی دا کارن مُںڈّے دی اݨگہِلی اتے لا-پْرواہی لِکھِیا سی۔ اِس ترہاں تِنّ سَۄ چھبّی دا مامُۄلی جِہا کیس بݨِیا سی٬ اُہ وی کابلے ذمانت۔ لمبّڑاں نیں مُکھّ افسر نال گِٹمِٹ کر کے مُںڈّا سِدھّا ادالت وِچ پیش کر دِتّا۔ ادالت نیں جھٹّ ذمانت لَے لئی۔ وِرۄدھی دھِر دیکھدی ہی رہِ گئی۔

آپݨے وکِیل نال مشورا کرن لئی مُدئی دھِر سُرِںدّر کُمار دے دھکّے چڑھ گئی۔ اُس نیں پہِلاں نۄٹاں دی تھہی آپ لئی تے پھیر تفتِیشی نُۄں دِوائی۔ گواہاں دے بِیاناں وِچ مامُۄلی جِہی ردّۄ-بدل کرن نال ہی مُکدّما تِنّ سَۄ ستّ وِچ تبدِیل ہۄ گِیا۔ پہِلاں بںدُّۄک دا مُۄںہ اسمان ولّ سی٬ پھیر مُدئّی ولّ کر دِتّا۔ کابلے-ذمانت جُرم٬ ناں-کابلے ذمانت بݨ گِیا۔ مہِینا جیلہ دی ہوا کھا کے مُںڈّے دی ذمانت ہۄئی٬ اُہ وی ہائی کۄرٹ وِچۄں۔

سرکاری وکِیل جۄ مرذی کرے۔ ناذر سِںگھّ نُۄں کۄئی سرۄکار نہِیں۔ اُہ لالا جی نُۄں بُلائے جاں دۄشِییاں دے وارِساں نُۄں۔ گواہاں دے بِیان بدلے جاں دفاواں وِچ گھاٹا-وادھا کرے۔ بسّ٬ چلان پاس کر دیوے۔

پر اگلے دِن وی پنالا اُتھے دا اُتھے سی۔

 

ناذر نُۄں چلاݨ گِیاراں وجے مِلݨا سی۔ اُہ دس وجے ہی آ دھمکِیا۔

دھۄبی دے کُتّے واںگ اُہ ناں گھر دا رِہا سی٬ ناں گھاٹ دا۔ تھاݨے جاںدا تاں مُکھّ افسر سُۄئی کُتّی واںگ پَیںدا۔

“اِتھے کی آںڈے دِنَّے؟ اُس بھڑُۄئے دے سِر ’تے جا کے بَیٹھ۔” جھِڑک کے مُکھّ افسر ناذر نُۄں کچہِری دھکّ دِںدّا۔

کچہِری آئے نُۄں سرکاری وکِیل راہ نہِیں سی دِںدّا۔

نبِّیاں وِچۄں پچاسی دِن لںگھّ چُکّے سن پر ناذر نیں ہالے گۄہڑے وِچۄں پُۄݨی وی نہِیں سی کتّی۔ پہِلاں اِہ سرکاری وکِیل نُکس کڈھّیگا۔ پھیر چلان اِس تۄں وڈّے سرکاری وکِیل کۄل جائیگا۔ اُہ آپݨی اکل دِکھائیگا۔ پھیر ذِلہا اٹارنی نۄک-جھۄک کریگا۔ اِہۄ سپِیڈ رہی تاں چلان ہۄر نبّے دِن گیڑے کھاںدا رہیگا۔

دس وجے سرکاری وکِیل کچہِری پیش ہۄئِیا-ہۄئِیا سی۔

گِیاراں وجے پتا لگّا اُہ بار-رُۄم وِچ بَیٹھا تاش کھیڈ رِہَے۔ ناذر نیں کئی سُنیہے بھیجے پر اُسدے کنّ ’تے جُۄں ناں سرکی۔

اُتھۄں اُٹھّ کے اُہ سِدھّا کھاݨا کھاݨ تُر گِیا۔

کھاݨا کھا کے آئِیا تاں مُڑ کچہِری وڑ گِیا۔

ناذر سِںگھّ لُکّݨ-مِیٹی دا کارن سمجھدا سی۔ اُہ ناذر دا کمّ نہِیں سی کرنا چاہُںدّا۔ جاݨ-بُجھ کے ٹال رِہا سی۔

تِنّ کُ وجے اُہ سَیݨی وکِیل دے کھۄکھے ’چ جا بَیٹھا۔ ناذر نُۄں کُجھ راہت مہِسُۄس ہۄئی۔ سَیݨی لالا جی دے نذدِیکی مِتّراں وِچۄں اِک سی۔ شائِد کۄئی ہیٹھ-اُتاںہ کرن گِیا ہۄوے۔

جھٹّ کُ بائد ناذر دی خُشی غمی وِچ بدل گئی۔ کھۄکھے وِچ کھارے سۄڈے جاݨ لگّے۔ کھۄکھے دا درواذا بںدّ ہۄ گِیا۔ اںدّرۄں کہِکہے سُݨائی دیݨ لگّے۔

جدۄں چار وجے تک کُجھ پلّے ناں پِیا تاں مجبُۄر ہۄئے ناذر سِںگھّ نُۄں سَیݨی وکِیل دے بُۄہے ’تے دستک دِتّی۔

سُرِںدّر نُۄں جِویں اُسے دی اُڈِیک سی۔ بڑے ادب نال ناذر نُۄں اںدّر بُلائِیا گِیا۔ پہِلاں کُرسی پیش کِیتی گئی٬ پھیر جامئُس ولّ ودھائِیا گِیا۔

ناذر پِیݨ دے مُۄڈ وِچ نہِیں سی۔ پِیݨ بَیٹھ گِیا تاں کمّ وِچے رہِ جائیگا۔ اُس نیں گلاس پرہاں کھسکا دِتّا۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ ناذر چلان بارے پُچھّدا٬ سَیݨی نیں سُرِںدّر نُۄں ہُجھّ ماری۔ وِسکی والی بۄتل خالی ہۄ گئی سی۔ اِہ سمجھائِیا۔

“تُۄں شام نُۄں کۄٹھی آ جائیِں۔ آرام نال بَیٹھ کے چلان کڈھّاںگے۔ ہُݨ تُۄں اِئۄں کر.....دۄ وِسکی دِییاں بۄتلاں٬ دۄ چِکن اتے اِک کِلّۄ مچھّی پھڑ لِیا۔”

اِہ چِیذاں لِیائُݨ وِچ ناذر نُۄں کۄئی اِتراذ نہِیں سی۔ اُس نیں ہُکم اگاںہ تۄر دیݨا سی۔ شراب ٹھیکیداراں کۄلۄں مُفت اتے مچھّی اجِیت تۄں۔ فِکر سی تاں اِس گلّ دا کِہ شرابی ہۄئِیا سُرِںدّر چلاݨ کِویں چَیکّ کرُۄ۔

ناذر نُۄں اِک وار پہِلاں اُس نال بَیٹھݨ دا مَۄکا مِلِیا سی۔ ادھِیئے نال ہی اُہ گُٹّ ہۄ گِیا سی۔ گُٹّ ہۄئے سُرِںدّر نُۄں کۄئی سُدھّ نہِیں سی کِہ اُہ کِتھے بَیٹھا سِیئتے کِس نال بَیٹھا سی۔  پہِلاں اُہ ہۄٹل والے نال لڑِیا٬ پھیر ہۄٹلۄں  نِکل کے اِئۄں بکّارے بُلائُݨ لگّا٬ جِویں کۄئی انپڑھ گوار ہۄوے۔ راہ جاںدِییاں کُڑِییاں نُۄں اواذے کسّݨ لگّا۔ رِکشے ’چ چڑھن لگّے نیں رِکشے والے دے تھپّڑ جڑھ دِتّا۔ ناذر نال ناں ہُںدّا تاں کۄئی ناں کۄئی اُس دی بھُگت سوار دِںدّا۔

ناذر کۄل آپݨے پَیر ’تے کُہاڑا مارن تۄں سِوا کۄئی چارا نہِیں سی۔

ہُکم دی پالنا ہۄئی مُۄںہ-ہنیرے اُہ سُرِںدّر دی کۄٹھی  گِیا۔ چلان اِک پاسے رِہا٬ اُہ خُد وی گھر نہِیں سی پُجّا۔ سڑدا بلدا اُہ واپس مُڑ آئِیا ۔

اج تِیسرے دِن وی کہاݨی اُتھے ہی کھڑۄتی سی۔

سرکاری وکِیل نُۄں اُڈِیکدا ناذر آپݨے مُکھّ افسر نُۄں کۄسݨ لگّا۔

لال سِںگھّ نُۄں اِس تھاݨے دا مُکھّ افسر بݨِیاں تِنّ مہِینے ہۄ گئے سن۔ اُس ماں دے پُتّر نیں اِک وار وی کچہِری ’چ چکّر نہِیں سی مارِیا۔ سرکاری وکِیلاں اتے ججّاں دے مُۄںہ سُجّے ہۄئے سن۔ دس-وِیہ دِناں بائد جے اُہ افسراں نُۄں سلُۄٹ مار جاوے٬ پھیر کِہڑا اُس دا تُرلا لہِ جاوے۔ چھۄٹے مُلاذماں نُۄں سَۄکھ ہۄ جاوے۔ ہُݨ ڈِگّی کھۄتے تۄں غسّا گھُمِیار ’تے والی کہاݨی بݨی پئی سی۔ افسراں تۄں لال سِںگھّ دا کُجھ وِگاڑ نہِیں سی ہُںدّا۔ نذلا ناذر سِںگھّ ورگِیاں ’تے جھڑدا سی۔

اِس پکھّۄں پہِلا مُکھّ افسر سِیاݨا سی۔ ہاڑھی نُۄں کݨک سُٹوا دیݨی۔ لۄہڑی دِیوالی نُۄں چار-چار بۄتلاں وِسکی دِییاں بھیج دیݨِییاں۔ کدے پِںڈّ جاݨا ہۄوے تاں گڈّی بھیج دِتّی۔ بسّ افسر باغۄ-باغ۔ جِتھے مرذی اںگُّۄٹھا لگوا لئۄ۔

لال سِںگھّ نُۄں آکھۄ تاں پُٹھّا پئیگا۔ دھَۄݨ ’چ مُکھّ افسری دا کِلّا اڑِیا ہۄئِئَے۔ آکھیگا۔

“تُسِیں خُد پہِلاں اُنہاں نُۄں سِر چڑھائُںدے ہۄ٬ پھیر پِٹّدے ہۄ۔ جے چلان چَیکّ نہِیں کردا تاں رۄذنامچے ’چ رپٹ پا دے۔ کاپی ڈی.اے. نُۄں بھیج دے۔ لِکھ دے٬ پَیسے مںگّدَے۔ آپے پڑتال ہُںدّی رہُۄ سالے دی۔”

دُۄجِیاں نُۄں نسِیہتاں دیݨِییاں سَۄکھِییاں سن۔ آپ امل کرنا پئے٬ پھیر آٹے-داݨے دا بھاء پتا لگّے۔ ناذر نیں ہالے نَۄکری کرنی ہَے٬ گھر نہِیں جاݨا۔

ناذر نُۄں آپݨے اُستاد دی ترسیۄگ ہالت بھُلّی نہِیں سی۔ اِسے ترہاں چُکّے- چُکائے اُستاد نیں اِک وار اِک سرکاری وکِیل دی شِکائِت کر دِتّی۔ ذِلہا اٹارنی نیں آپݨے سرکاری وکِیل دی جھاڑ-جھمبّ کِیتی جاں نہِیں٬ اِہ کِسے نُۄں نہِیں پتا٬ پر اُس نیں پُلِس کپتان دے کنّ ذرُۄر بھرے سن۔ اُستاد دے لَیݨ-دیݨ دے سارے کِسّے ساہِب نُۄں جا سُݨائے سن۔ اُستاد نُۄں جان چھُڈائُݨی اَۄکھی ہۄ گئیِسی۔ ساہِب دے الگّ گۄڈِیں ہتھّ لائے اتے سرکاری وکِیل دے الگّ۔

سرکاری وکِیلاں ’چ  اُس دی پڑت ماری گئی۔ اُہ اُس نُۄں دفتر ناں وڑن دِیا کرن۔ چلان ناں پاس کرِیا کرن۔ اِتراذ ’تے اِتراذ ٹھۄک دِیا کرن۔ اگّۄں ساہِب ناں سُݨے۔ آکھِیا کرے دیکھ افسراں نال وِگاڑن دا مذا۔

شِکائِت ناذر دے مسلے دا ہلّ نہِیں سی۔ گل پِیا ڈھۄل اُس نُۄں وجائُݨا ہی پَیݨا سی۔

اجّ اُہ فَیسلا کر کے آئِیا سی۔ جے ہالے تک وی چلان چَیکّ ناں ہۄئِیا تاں سَۄ دا اِک نۄٹ اُس نیں سرکاری وکِیل دے متھّے مارنا سی۔ اِتھے سَۄ نال کھہِڑا چھُٹّ جاݨا سی۔ چلان لیٹ ہۄ گِیا تاں رائی دا پہاڑ بݨ جاݨا سی۔

سۄچ سمجھ کے ناذر نیں سَۄ دا اِک نۄٹ بٹُۄئے وِچۄں کڈھِّیا اتے ساہمݨی والی جیب وِچ پا لِیا۔

نائِب کۄرٹ نُۄں سمجھائِیا۔ جِئۄں ہی سرکاری وکِیل دفتر وڑے٬ اُہ جھٹّ جُۄس دا جگّ بھرا لِیائے۔

اجّ مِہنت پلّے پئیگی جاں نہِیں؟ اِس ہِساب ’چ گُیاچے ناذر نُۄں پتا نہِیں سی لگّا کدۄں سُرِںدّر کُمار اُس دے ساہمݨے آ بَیٹھا سی۔

“کِئۄں اکھّ لگّ گئی؟” اِکۄ گھُٹّ نال جُۄس دا ادھّا گلاس اںدّر سُٹّدے سُرِںدّر نیں ناذر دا سُپنا تۄڑِیا۔

“نہِیں جناب.....شائِد ..۔” اِک ہتھّ نال اکھّاں ملدے اتے دُۄجے ہتھّ نال ڈھِلّا جِہا سلُۄٹ ماردے ناذر نیں آپݨے آپ نُۄں سمبھّالِیا۔

“چںگّا بںدَّے تُہاڈا مُکھّ افسر۔ کیساں دی پَیروائی لئی پَیروائی افسر نہِیں بھیجدا۔ گواہ دھڑادھڑ مُکّر رہے ہن۔ ہۄر تاں ہۄر پُلِس والے وی مُکر جاںدے ہن۔ مال-مُکدّما سہی نہِیں آئُںدا۔ ناں سمّن تامِیل ہُںدّے ہن۔” دپھتر وڑدِیاں ہی سرکاری وکِیل نیں تھاݨیدار دا منۄبل ڈیگݨا شُرُۄ کِیتا۔

پَیروائیِعفسربھیجدا٬مال-مُکدّمیداخِیالرکھّݨاجاںسمّنتامِیلکروائُݨے ناذر سِںگھّ دا کمّ نہِیں سی۔ اِہ مُکھّ افسر جاݨے جاں مُنشی۔ ناذر اِہ جواب دیݨا چاہُںدّا سی۔ پر چلان چَیکّ ہۄݨ تک اُس نیں چُپّ وٹّݨی ہی بیہتر سمجھی۔

“کۄئی نی جناب٬ اجّ ہی تھاݨے جا کے مُنشی اتے تامِیلی نُۄں کھِچّدا ہاں۔ کلّہ تۄں سبھ ٹھِیک ہۄ جائیگا۔

کُجھ دیر دۄہاں وِچ خامۄشی چھائی رہی۔

پھیر سُرِںدّر نیں کُجھ مِسلاں دراذ وِچۄں کڈھِّییاں اتے اُلٹا-پُلٹا کے دیکھݨ لگّا۔

“میرا کمّ ہۄئِیا جناب؟” پہِلاں ناذر نُۄں لگّا جِویں سرکاری وکِیل اُسے دی مِسل کڈھّ رِہا ہۄوے۔ جدۄں اُس نیں کۄئی ہۄر مِسل چَیکّ کرنی شُرُۄ کر دِتّی تاں مجبُۄرن ناذر نُۄں آپݨی ہاذری دا مکسد دسّݨا پِیا۔

“کِہڑا کمّ؟”

“بںٹّی کتل کاںڈ والا چلان٬ جِہڑا مَیں پرسۄں دے گِیا سی؟”

“اُہ؟ ناں تُۄں آکھدا سی٬ مَیں لالا جی نُۄں بھیجاںگا۔ مَیں اُڈِیکدا رِہا۔ ناں لالا جی آئے ناں تُۄں کُجھ کِیتا۔” سُرِںدّر کۄل اِدھر-اُدھر دِییاں گلّاں مارن دا سماں نہِیں سی۔ اُہ سِدھّا اسل مُدّے ’تے پُجّا۔

“تھۄنُۄں دسِّیا تاں سی.....۔ دۄویں دھِراں ماڑِییاں نیں.....۔”

“پر تُۄں تاں نی ماڑا۔ ذرُۄری نی تُسِیں سانُۄں اُسے کیس وِچ فِیس دیوۄ جِس وِچ تُہانُۄں مِلی ہۄوے۔ بتھیرے کیس ہُںدّے نیں٬ جِہڑے تُسِیں باہرۄ-باہر ڈکار جاںدے ہۄ۔ ساڈیتک ناں کیس آئُںدا٬ ناں پارٹی۔ اِہۄ جِہے کیس وِچ اُس کۄٹے وِچۄں فِیس دے دِیا کرۄ۔”

“کِتھے جناب) ڈِپٹی بڑا ماڑَے۔ پتا نہِیں کِویں سُۄہ کڈھّ لَیںدَے۔ وِیہ رُپئے وی کِسے تۄں لَے لئیِئے٬ اُہ وی اگلے دِن میذ ’تے رکھا لَیںدَے۔ مساں دِن-کٹی کردے ہاں جناب) پھیر وی آہ لئۄ.....” آکھدے ناذر نیں اُہۄ سَۄ دا نۄٹ کڈھِّیا جِہڑا اُس نیں اِسے مکسد لئی جیب وِچ پائِیا سی۔

“بسّ)” سَۄ دا اِک نۄٹ دیکھ کے سُرِںدّر بیئِذّت ہۄئِیا مہِسُۄس کرن لگّا۔

“بہُت ہَے جناب۔ پلِّئۄں دے رِہاں۔ کدے پھیر بھاںگا کڈھّ دِیاںگے۔” نۄٹ نُۄں میذ ’تے پئی کِتاب ہیٹھ رکھّدِیاں ناذر نیں ترلا لِیا۔

“پھیر دی پھیر دیکھی جائۄُ۔ اِنے نال کمّ نہِیں چلّݨا۔” کِتاب ناذر ولّ دھکّدے سُرِںدّر نیں نراذگی پْرگٹائی۔

“تُسِیں رکھّۄ وی۔ کلّہ وی تِنّ-چار سَۄ لگّ گِیا سی۔” ناذر سُرِںدّر دی سَۄدیباذی ’تے چِڑن لگّا۔ پہِلاں کِیتِییاں وگاراں کھُۄہ ’چ پَے چلِّییاں سن۔

کلّہ دے خرچے دی گلّ ’تے سُرِںدّر کُجھ ڈھِلّا تاں پِیا پر اُہ اِک ادھّا نۄٹ ہۄر بٹۄرن دی آس نہِیں سی چھڈّ رِہا۔

سُرِںدّر نیں دراذ کھۄلہِیا تے اِک تھبّا ہۄر چلاناں دا کڈھّ کے میذ ’تے سجا لِیا۔

“اِہ سارے چلان تیرے چلان تۄں پہِلاں دے آئے ہۄئے نیں۔ جے نمبّروار کڈھّݨ لگِّیا تاں تیری واری دس دِن نہِیں آئُݨی۔”

“پر جناب٬ میرا چلان بہُت ذرُۄری ہَے۔ پںجّاں دِناں دے اںدّر-اںدّر چلان پیش ناں ہۄئِیا تاں میری پیٹی اُتر جُۄ۔”

“پچاسی دِن مِسل کُچھّڑ ’چ دےئی پھِردے رہے۔ پںجّ دِن رہِ گئے تاں سانُۄں پھاہے چاڑھ دِتّا۔ آخِر کتل دا مُکدّما ہَے۔ اکھّر-اکھّر پڑھنا ہُںدَّے۔”

“کِہڑا اِک کمّ سی جناب۔ پہِلاں مِسل دی لِکھا-پڑھی کِیتی۔ دس دِن چںڈِّیگڑھ بَیٹھ کے اُںگلاں دے نِشان تے مۄلڈ بدلوائے۔ مَیں تاں پہِلے دِنۄں اِسے مِسل ’تے ہاں۔” ناذر دے سبر دا پِیالا بھر گِیا۔ اُہ گُستاخی ’تے اُترن لگّا۔

“پھیر مَیں کِہڑا وِہلا بَیٹھاں۔ دۄ کچہِرِییاں دا کمّ ہَے۔ سِر کھُرکݨ دی وِہل نہِیں۔”

“تُسِیں ٹھِیک فُرما رہے ہۄ جناب۔ کلّہ مِیٹِںگّ وِچ اِہۄ گلّ چلّی سی۔ ڈِپٹی ساہِب آکھدے سن٬ ذِیادا کمّ ہۄݨ کرکے تُہاتھۄں کمّ نِبّڑدا نہِیں۔ اُہ کہِںدّے سن ڈی.اے. نال گلّ کر کے تُہاڈا بھار ہلکا کرائُݨگے۔ مَیں وی آکھ دیواںگا٬ اُہ جلدی چِٹھّی لِکھݨ۔”

آخِر ناذر دے پَیراں ہیٹھ بٹیرا آ گِیا۔ ناذر نُۄں سِدھّی اُںگل نال گھِئۄ نِکلدا نذر نہِیں سی آ رِہا۔ اُس نیں دُکھدی رگ ’تے اُںگل رکھّی۔

پہِلا سرکاری وکِیل استِیفا دے گِیا سی۔ اُس دی تھاں کِسے نُۄں نہِیں سی لائِیا گِیا۔ اُس دی کچہِری دا چارج لَیݨ لئی اِتھۄں دے سرکاری وکِیلاں وِچ ہۄڑ لگّی رہی سی۔ کۄئی ڈی.اے. ولّ گھِئۄ دا پِیپا لَے کے بھجّا سی تے کۄئی وِسکی دی پیٹی۔

پر باذی سُرِںدّر نیں جِتّی سی۔

اِک وار ڈِپٹی نیں شِکائِت کر دِتّی تاں کچہِری وی کھُسّݨی سی تے بدنامی وی ہۄݨی سی۔

“ڈی.اے. ڈُۄ.اے. نُۄں لِکھݨ دی کی لۄڑ آ۔ لِیا پہِلاں تیرا چلان کڈھّاں۔ دۄشِییاں دی سچّی ناں کِدھرے ذمانت ہۄ جے۔”

ناذر دا تِیر سہی نِشانے ’تے وجّا۔ بُڑ-بُڑ کردے سرکاری وکِیل نیں مِسل پھرۄلݨی شُرُۄ کِیتی۔

نۄٹ اُسے ترہاں کِتاب ہیٹھ پِیا رِہا۔ ناں سُرِںدّر نیں چُکِّیا تے ناں ناذرنے۔

¬

 

 

2

کچہِری چھُٹّدی نذر آئُںدِیاں ہی سُرِںدّر کُمار دی ہۄش ٹِکاݨے آ گئی۔

سائۄُ جِہا بݨ کے اُہ آپݨی ڈِئۄُٹی نِبھائُݨ لگّا۔

اکھّاں مِسل ’تے سن پر ذِہن ڈِپٹی ولّۄں لگّے دۄشاں دی گھۄکھ کر رِہا سی۔

دیکھِیا جائے تاں ڈِپٹی دی گلّ سچّی سی۔ سب-ڈوِیذن دے چھییاں وِچۄں چار تھاݨے ہُݨ اُس کۄل سن۔ تھاݨے وی اِک دُۄجے تۄں چڑھدے۔ اجِہے تھاݨے جِتھے دۄ-دۄ چار-چار کیس ہر رۄذ درج ہُںدّے سن۔ کمّ اِنا ودھ گِیا سی کِہ سُرِںدّر نُۄں سِر کھُرکݨ تک دی وِہل نہِیں مِلدی۔ اُہ اِک تھاݨیدار نُۄں تۄردا سی٬ دۄ ہۄر آ جاںدے سن۔ کدے اںدّرلی ادالت وِچ آواذ پَے گئی٬ کدے باہرلی وِچ۔

اِہ وادھُۄ ذِمّیواری آپݨے آپ اُس دے مۄڈھِیاں ’تے نہِیں سی آ پئی۔ اِس ذِمّیواری نُۄں ہتھِیائُݨ لئی اُس نُۄں کئی دِن نٹھّ-بھجّ کرنی پئی سی۔ وذِیر تۄں سِفارش وی کروائی سی تے نال ڈی.اے. نُۄں پںجّ ہذار دے نۄٹ وی بھیٹ کِیتے سن۔ اِنہِیں دِنِیں سُۄبے وِچ سرکاری وکِیلاں دی گھاٹ سی۔ کئی اسامِییاں خالی پئیِیاں شن۔ اپْرَیل تک اِتھے کِسے نہِیں سی آئُݨا۔ جِس ہِساب نال پہِلے سرکاری وکِیل کۄل لۄکاں دی بھِیڑ لگّدی سی٬ اُس تۄں ساف ذاہر سی کِہ اِنے کُ پَیسے پہِلے مہِینے ہی بݨ جاںدے سن۔

وادھُۄ مِلی کچہِری نال شہِری تھاݨا لگّدا سی۔ شہِری تھاݨے دا سُیاد سُرِںدّر کُمار کئی وار چکھّ چُکّا سی۔

بٹھِںڈّے اُس دی بہُت چڑھت رہی سی۔ اِک پاسے اُس دا لۄکاں نال سِدھّا سمپّرک ہۄ گِیا سی تے دُۄجے پاسے ستھانک پُلِس اُس دا آکھا نہِیں سی مۄڑ سکدی۔ تھاݨے لَے جاݨ والا کۄئی ناں کۄئی کھڑا ہی رہِںدّا سی۔ کدے ڈاکٹر نیں کُںڈّا کھڑکا دِتّا٬ کار دا اَیکسِیڈَیںٹ ہۄ گِیا٬ کار چھُڈائۄ۔ کدے ماسٹر جی آ گئے٬ گُیاںڈھی نال لاںگھے دا رَۄلا پَے گِیا۔ گُیاںڈھی تھاݨا چڑھا لِیائِئَے٬ سمجھَۄتا کرائۄ۔ کدے لالا جی جُۄیا کھیڈدے پھڑے گئے٬ کیس تۄں بچائۄ۔ دارُۄ سِکّا تا اسامی سِر اُسے سمیں ہۄ جاںدا جدۄں اگلے نال اُہ اُٹھّ کے تُردا۔ اہِسان وادھُۄ دا۔ پِچھّۄں بھاویں چَۄتھے دِن گڈّی والے تۄں گڈّی مںگّوا لئۄ تے راشن والے تۄں راشن۔ کۄئی متھّے وٹّ نہِیں سی پائُںدا۔

رامپُرے اُس نُۄں وڈِّییاں-وڈِّییاں اسامِییاں ٹکّرِییاں سن۔ اُنہِیں دِنِیں گُپتے اَیس.ڈی.اۄ. دا چۄری دا سِیمِںٹّ پھڑِیا گِیا تے گریوار اۄورسِیئر دی لُکّ۔ جَینِییاں دی نُۄںہ سڑ کے مری تے ہَیڈّماسٹر دی کُڑی نِکلی۔ پھسِییاں دھِراں نُۄں چھُڈائُݨ لئی اُسے نُۄں اہِم بھُۄمِکا نِبھائُݨی پئی۔ دۄہاں پاسِیاں تۄں مۄٹی فِیس اُگراہی۔ ادھّی آپ رکھّی٬ ادھّی پُلِس نُۄں دِتّی۔

 

ستھانک تھاݨے دے سرکاری وکِیل دی وُکّت اَیم.اَیل.اے. تۄں گھٹّ نہِیں ہُںدّی۔

اِہۄ وُکّت ہاسل کرن لئی سُرِںدّر نیں پَیسا پاݨی واںگ وہائِیا سی۔

’کِدھرے اِہ منہُۄس بںٹّی کتل-کیس اُس دِییاں جڑاں وِچ ہی ناں بَیٹھ جائے۔‘ جدۄںدی ناذر نیں ڈِپٹی والی گلّ سُݨائی سی٬ اُدۄں تۄں اُس نُۄں اِہۄ فِکر کھائی جا رِہاسی۔

اُس نُۄں سمجھ نہِیں سی آئُںدی٬ اُہ ڈی.اے. نُۄں آپݨی پِٹھّ ’تے سمجھے جاں ناں؟ افسر دے کِلّے دے ذۄر ’تے اُہ بڑھک مارے جاں ناں؟ ڈِپٹی نیں جے سچّمُچّ شِکائِت کر دِتّی٬ ڈی.اے. اُس دی منُّۄ جاں ناں؟

جے وگاراں دے ہِساب نال سۄچِیا جاوے تاں ڈی.اے. سَۄ فِیسدی اُس دے نال سی۔

کچہِری مِلی نُۄں دس دِن وی نہِیں سی ہۄئے کِہ اُس نیں کار دی وگار پا دِتّی٬ اکھے امّْرِتسر وِیاہ جاݨَے۔ اِک دِن لئی آکھ کے گِیا٬ تِنّ دِن واپس ناں آئِیا۔ کار اِئۄں ورتی جِویں پاݨی ’تے چلّدی ہۄوے۔ پِشاب کرن جاݨا تاں وی کار وِچ٬ ٹٹّی جاݨا تاں وی کار وِچ۔ پُۄرے تِنّ ہذار دا بِلّ چُکائُݨا پِیا سی سُرِںدّر کُمار نُۄں۔

اِہ گھاٹا پُۄرا نہِیں سی ہۄئِیا کِہ نوِیں وگار آ پئی۔ اِس وار وگار ڈی.اے. نُۄں پئی سی۔ پئی جاں نہِیں اِہ خُدا ہی جاݨے۔ اُہ کہِںدّا سی۔ ڈائِرَیکٹر نُۄں وی.سی.آر. بھیجݨا۔ وی.سی.آر. ’تے وِیہ ہذار لگّݨا سی۔ وادھُۄ کمّ دے کے ڈی.اے. نیں سُرِںدّر ’تے جۄ مِہربانی کِیتی سی٬ ہُݨ بھِیڑ سمیں اُہ اُس دا اہِسان چُکائے۔ پُۄرا نہِیں تاں سُرِںدّر ادھّا بۄجھ تاں اُٹھائے ہی۔

وگاراں تۄں تںگّ آئے سُرِںدّر دے اِک وار من وِچ آئِیا سی٬ اُہ کچہِری ہی واپس کر دیوے۔ پر افسر نُۄں نراذ وی تاں نہِیں سی کِیتا جا سکدا۔ اُسے دے سہارے اُہ بڑھکاں ماردا سی۔ مُدئّی مُلذم تۄں لَے کے ہَۄلدار تھاݨیداراں تک تۄں اُہ ٹھۄک-وجا کے پَیسے لَیںدا سی۔

کۄئی اَۄکھا ہۄئۄُ تاں ڈی.اے. کۄل ہی شِکائِت کرُۄ۔ جلدی-جلدی اُہ کِسے نُۄں نیڑے ڈھُکݨ نہِیں دِںدّا۔ کۄئی بہُتا کھہِڑے پَے جائے تاں درخاست لَے کے رکھّ لئۄُ۔ اُدھر سُرِںدّر نُۄں اِتلاہ بھیج دئۄُ۔ سُرِںدّر کِسے وِچۄلے نُۄں وِچ پا کے بںدّے نُۄں پُچکار لَیںدا سی۔

ادالتاں ’چ سُرِںدّر دی جۄ دہِشت بݨی سی٬ اُہ ڈی.اے. دے سہارے ہی بݨی سی۔ سبھ نُۄں پتا سی٬ اُہ من-مرذی دا پُلِس رِماںڈ لَیںدا سی اتے جُرم دا اِکبال کرن والے نُۄں مرذی دی سذا کرائُںدا سی۔ ہر مُلذم نُۄں ادالت وِچ وڑن تۄں پہِلاں سُرِںدّر نُۄں سلُۄٹ مارنا پَیںدا سی۔

مِسل گھۄکھ رہے سُرِںدّر نُۄں لگّ رِہا سی٬ جِویں سرداری اُس تۄں سامبھی نہِیں سی جا رہی۔

جے سُرِںدّر سِیاݨا ہُںدّا تاں اِس کیس وِچ پَیسِیاں دی جھاک ناں کردا۔ چںگّا بھلا پتا ہَے کِہ اِس کیس وِچ کڈھّݨ-پائُݨ نُۄں ککھّ نہِیں۔ جِس افسر نیں وی کُتاہی کِیتی٬ اُسے نیں سذا بھُگتی۔ پُلِس کپتان تک دا تبادلا ہۄ گِیا۔ سُرِںدّر کِتھۄں دا پاݨِیہار سی۔

لالا جی دا پۄتا مرِیا سی۔ اُس دا گھر اُںجھ ہی اُجڑ گِیا سی۔ پالے اتے مِیتے نُۄں سذا ہۄݨ دا لالا جی نُۄں کی لابھ ہۄئیگا؟ لالا جی سرکاری وکِیل نُۄں پَیسے کِئۄں دیݨ?

مُلذم وِچارے وی نںگّ سن۔ وَیسے وی نِردۄش سن۔ تھۄڑھا جِہا وی دم ہُںدّا تاں کیس وِچ کِئۄں پھسدے؟ ہۄراں واںگ پَیسے دے کے چھُٹّ ناں گئے ہُںدّے۔

باکی رہِ گِیا تفتِیشی۔ پلِّئۄں خرچ کے کمّ کڈھائُݨ والا تفتِیشی کۄئی ٹاواں-ٹلّا ہی ہُںدَّے۔ ناذر اُہناں ٹاویں-ٹلِّیاں وِچۄں ہی سی۔ اُہ تِنّ-چار سَۄ دے ہیٹھ آ چُکّا سی۔ ماڑی مدّ ’تے رہِ کے کھُلّہ-دِلی نال خرچ کرنا اُس دی دلیری دا سبُۄت سی۔ نہِیں تاں سُرِںدّر دا تجربا دسّدا سی کِہ ماڑی تھاں ’تیتائِناتپُلسِییا جیب ’چۄں دھیلا نہِیں کڈھّدا۔ پُلِس ٹْرینِںگّ کالج پھِلَۄر وِچ سُرِںدّر نیں تھاݨیداراں دی ترسیۄگ ہالت دیکھی سی۔ اُہۄ تھاݨیدار جِہڑے کار وِچۄں پَیر نہِیں سن لاہِیا کردے٬ جدۄں فِلَۄر لگّے سن تاں تِنّ رُپئے بچائُݨ لئی بسّ سٹَیںڈ تۄں کِلہے تکتُر کے جائِیا کردے سن۔ اُہۄ ہَۄلدار جِہڑے ودھِییا تۄں ودھِییا وِسکی نُۄں وی نکّمار کے پِییا کردے سن٬ سٹھّ پَیسے دا چاہ دا کپّ پِیݨ تۄں گُریذ کرِیا کردے سن۔ اِنہِیں دِنِیں ناذر دی ہالت وی پھِلَۄر دے کِلہے وِچ لگّے تھاݨیداراں ورگی ہی سی۔

جے سچّمُچّ پںجّ دِناں دے اںدّر-اںدّر چلان پیش ناں ہۄئِیا تاں پُلِس دے نال- نال سُرِںدّر دی وی شامت آئُݨی سی۔ ناذر نیں تاں رۄذنامچے وِچ رپٹاں پا-پا اتے ذِمنِییاں لِکھ-لِکھ٬ آپݨے آپ نُۄں بیکسُۄر سِدھّ کر رکھِّیا ہۄݨا ہَے۔ چلان لیٹ ہۄݨ دی ساری ذِمّیواری سُرِںدّر سِر مڑھی گئی ہۄݨی ہَے۔ جے سرکاری وکِیل چلان چَیکّ ناں کرے تاں ناذر تفتِیش مُکمّل کِویں کرے؟

اِس پکھّۄں ڈی.اے. ماڑا سی۔ ماتہِتاں دا پکھّ نہِیں سی پُۄردا۔ لۄکاںدِییاںشِکائِتاں ’تے بھاویں کنّ نہِیں سی دھردا پر پُلِس افسراں نُۄں اہِمِیئت دِںدّا سی۔ پُلِس کپتان جاں ڈِپٹی دی شِکائِت ’تے کاروائی کرنی ہی ہۄئی۔ جے کۄئی مُکھّ افسر آکھ آوے کِہ سرکاری وکِیل سہِیۄگ نہِیں دِںدّا٬ اُہ تاں وی سرکاری وکِیل دا تھاݨا بدل دِںدّا سی۔

پُلِس افسراں نُۄں خُش رکھّݨ وِچ اُس دا آپݨا سوارتھ سی٬ اُس نُۄں مساں-مساں اِہ ذِلہا مِلِیا سی۔ کِسے ماتہِت خاتر اُہ آپݨی کُرسی نُۄں خترے وِچ کِئۄں پائے؟ خُش ہۄئے پُلِس افسراں تۄں اُہ وگاراں کرائُںدا سی اتے آپݨی لِیڈری چمکائُںدا سی۔ جݨے-کھݨے نال اُٹھ کے تُر پئۄُ۔ تھاݨے جا وڑُۄ۔ ہَۄلداراں نال بَیٹھ کے دارُۄ پِیݨ لگّ جُۄ۔ دۄ گھڑی سُرِںدّر کُمار وی تھاݨے جاݨۄں جھِجکدا سی۔ اُہ ذِلہے دا مالک ہۄ کے وی تُر پَیںدا سی۔

جدۄں افسراں دا اِہ ہال ہۄوے تاں سُرِںدّر ورگے سِیاݨے افسر نُۄں سمیں دی نذاکت پچھاݨنی چاہِیدی سی۔ اُس دا فرذ بݨدا سی٬ اُہ آپݨے وِرُدھّ اُٹھّݨ والے تُفان دا رُخ سمیں سِر ہی بدل دیوے۔

ہُݨ بھلا اِسے وِچ سی کِہ چلان چَیکّ کر کے ناذر نُۄں خُش کِیتا جاوے۔

اِہ بڑا گُںجھّلدار مُکدّما سی۔ سارے کیس وِچ اِک وی چشمدِید گواہ نہِیں سی۔ سارا کیس ہالاتاں دے آدھارت گواہی تے کھڑا سی۔ کیس وِچلِییاں گھٹناواں دی تںدّ نال تںدّ اِنی ہُشِیاری نال جۄڑنی پَیݨی سی کِہ دۄشِییاں دے کاتل ناں ہۄݨ وِچ شکّ دی رتّی بھر وی گُںجّائِش ناں رہے۔

مِسل نال گِݨتی دے کاغذ سن۔ اِک اَیم.آئی.آر. سی جِہڑی چار مہِینا پہِلاں لِکھی گئی سی۔ اُہ وی بںٹّی دے اگوا ہۄݨ بارے سی۔ پھیر دۄشِییاں ولّۄں پھِرَۄتی لئی لِکھِییاں چِٹھِّییاں سن۔ اِک دۄشی دی ہتھّ-لِکھت دے نمُۄنے سن۔ اگاںہ ہتھّ-لِکھتاں دے ماہِر دی رِپۄرٹ سی٬ جِس وِچ اُس نیں چِٹھِّییاں پالے ولّۄں لِکھِییاں تسدِیک کِیتِییاں سن۔ پۄسٹ مارٹم دی رِپۄرٹ سی۔ لاش دی برامدگی والی تھاں تۄں مِلے اُںگلاں دے نِشان سن۔ اِک ہۄر ماہِر دی رِپۄرٹ سی٬ جِس انُسار اِہ نِشان پالے اتے مِیتے دے سن۔ مَۄکے تۄں مِلی پَیڑ دا مۄلڈ سی۔ پھیر ماہِر دی رِپۄرٹ سی۔ گْرِفتاری سمیں جِہڑی جُتّی پالے تۄں برامد کرائی گئیِں سی٬ اِہ اُسے جُتّی دے پَیڑ سی۔ آخِر وِچ دۄشِییاں ولّۄں مَیجِسٹْریٹ ساہمݨے دِتّا گِیا اِکبالِییا بِیان سی۔

بچّے نُۄں اگوا کرن دی ساذِش کِتھے رچی گئی؟ بچّا کِس نیں٬  کِتھۄں چُکِّیا٬ کِتھے رکھِّیا؟ چِٹھِّییاں کِتھے بَیٹھ کے لِکھِییاں؟ چِٹھِّییاں کِس نیں سُٹِّییاں؟ لَیٹر-پَیڈ کِتھۄں آئے؟ برتن کِتھۄں خرِیدے؟ بچّا کِتھے مارِیا گِیا؟ لاش اِتھے کَۄݨ سُٹّ کے گِیا؟ کتل لئی ورتے ہتھِیار کِتھۄں آئے؟ پھیر کِدھر گئے؟ ہُݨ کِتھے ہن؟ اِنہاں ذرُۄری گلّاں بارے مِسل خامۄش سی۔

اِک وار سُرِںدّر دا دِل کِیتا٬ جِس ترہاں مِسل آئی سی٬ اُسے ترہاں اگاںہ دھکّ دیوے۔ اُس نُۄں بھائیِچارک تَۄر ’تے وی کِسے نیں دُیا-سلام نہِیں سی کِیتی۔ جدۄں دۄشی بری ہۄ گئے٬ لالا جی آپے اکھّاں ’چ گھسُنّ دے کے رۄݨگے۔

اِس ترہاں سۄچدے سُرِںدّر نُۄں اجِہے کئی کیس چیتے آئے٬ جِتھے اُس نیں اِسے کارن مُدئّی دھِر دا بھٹھّا بِٹھائِیا سی۔

شہِݨے دے سادھاں والے کتل کیس وِچ مُدئّی دے وکِیل نیں مُدئّی نُۄں پُٹھّی پٹّی پڑھا دِتّی سی۔ وکِیل دا سُرِںدّر کُمار نال کمِشن دا رَۄلا سی۔ کچہِری دی شرہا انُسار سُرِںدّر اُس نُۄں تِیجا ہِسّا دیݨ نُۄں تِیار سی۔ اُہ شرہا دے اُلٹ ادھّ بھالدا سی۔ اِہ اسامی سُرِںدّر نیں آپ ہی پھسائی سی۔ اُہ پَیسے پھڑن دا ادھّ بھالدا سی۔ کھِجھے وکِیل نیں اسامی ٹرکا دِتّی۔ اکھے اِہ چھۄٹا سرکاری وکِیل ہَے۔ اِس نیں کُجھ نہِیں کرنا۔ کمّ سَیشن کۄرٹ دے سرکاری وکِیل نیں کرنَے۔ اِس تۄں وادھُۄ ’چ دھَۄڑی کِئۄں لُہائی جائے؟

اگاںہ سُرِںدّر وی ستّاں پتّݨاں دا تارُۄ سی۔ مُلذماں نُۄں بری کرائُݨ دا نُکتا اُہ پہِلاں ہی لبھّی بَیٹھا سی۔

رپٹ وِچ درج سی کِہ مرن والے نُۄں مۄٹی سبّل نال کُٹّ-کُٹّ کے مارِیا گِئَے۔ چشمدِید گواہ وی اِسے تتھّ دی تائیِد کردے سن۔

پۄسٹ-مارٹم دی رِپۄرٹ کہاݨی نُۄں اُلٹا رہی سی۔ رِپۄرٹ آکھدی سی کِہ مَۄت گلا گھُٹّݨ نال ہۄئی سی۔ مرن والے دے سٹّاں لگِّییاں ذرُۄر سن پر اُہ مامُۄلِیسن۔

دۄشِییاں نُۄں سذا تاں ہُںدّی جے چشمدِید گواہاں دی گواہی اتے ڈاکٹر دی  رِپۄرٹ وِچ اِک-سُرتا ہُںدّی۔

اِسے نُکس نُۄں تاڑ کے سُرِںدّر نیں مُدئیِّیاں نُۄں بُلائِیا۔ اُس نیں دۄ ہفتے مِسل دبّی رکھّی۔ جے مُدئّی گلّ کردے تاں اُہ ڈاکٹر تۄں رِپۄرٹ بدلوا دِںدّا۔ وکِیل دے ہتھّ ’تے چڑھ کے مُدئّی جدۄں دڑ وٹّ گئے تاں سُرِںدّر وی سَۄں گِیا۔ اُس نیں تفتِیشی تک نُۄں اِلم ناں ہۄݨ دِتّا کِہ ڈاکٹر دی رِپۄرٹ وِچ اِنی گھپلیباذی ہَے۔

بھاویں دۄشِییاں کۄلۄں وی اُس نُۄں کُجھ نہِیں سی مِلِیا٬ پر مُدئیِّیاں نُۄں جھۄٹِییاں چُںگھّا کے اُس نُۄں بۄتل ورگا نشا ہۄئِیا سی۔

کۄئی سادھارن کیس ہُںدّا تاں سُرِںدّر اِسے ترہاں کردا پر اِہ اہِم کیس سی۔ مِسل کئی وار مکھّ مںتّری دے دفتر دے چکّر کٹّ آئی سی۔ پتا نہِیں کِنّے وار ہۄر جاݨی سی۔ سُرِںدّر دی کۄئی وی اݨگہِلی خترناک سِدھّ ہۄ سکدی سی۔ سُرِںدّر ساہمݨے کھڑی بِلّی نُۄں دیکھ کبُۄتر واںگ اکھّاں مِیچ کے خترے نُۄں ٹال دیݨ دا بھرم نہِیں سی پال سکدا۔

اُس نُۄں آپݨی کابلِیئت دا سبُۄت دیݨ دا مَۄکا مِلِیا سی۔ اُس نُۄں مِسل اِس ڈھںگّ نال تِیار کرنی چاہِیدی سی کِہ اُپرلے افسر اش-اش کر اُٹھّݨ۔

من اِکاگر کر کے سُرِںدّر نیں مِسل دا اکھّر-اکھّر پڑھِیا۔ بِیاناں نال بِیان مِلائے۔ پھیر بِیاناں نال ماہِراں دِییاں رِپۄرٹاں مِلائیِیاں۔ اُںگلاں دے نِشاناں٬ ہتھّ-لِکھتاں اتے ماہِراں دِییاں راواں دا مِلان کِیتا۔

اِتھۄں تک سبھ ٹھِیک سی۔  پر جے گھٹنا دی کڑی نال کڑی ناں جۄڑی گئی تاں اِہناں سبُۄتاں دے آدھار ’تے دۄشِییاں ’تے چارج تک نہِیں سی لگّݨا۔

کُجھ راشی جیب ’چ پئی ہُںدّی تاں سُرِںدّر دے دِماغ نیں کمپِّئۄُٹر واںگ ہلّ ’تے ہلّ لبھّݨا سی۔ مُفت وِچ پَینّ کھۄلہݨ نُۄں دِل نہِیں سی کردا٬ دِماغ کھُلّہݨ دی گلّ دُۄر سی۔

مہِینے دا آخری ہفتا چلّ رِہا سی۔ اِنہاں دِناں وِچ اُس دا ہتھّ تںگّ رہِںدّا سی۔ تنخاہ والے تِنّ ہذار پہِلی تارِیخ نُۄں ہی مُکّ جاںدے سن۔ ہذار کۄٹھی والا لَے جاںدا سی٬ ستّ سَۄ کرِیانے والا٬ پںجّ سَۄ دُدھّ والا اتے چار سَۄ ٹِئۄُشناں والا۔ باکی بچدے پَیسے دھۄبی٬ مۄچی اتے جماںدار لَے جاںدے سن۔ مہِینے دے باکی اُنتّی دِن لںگھّائُݨ لئی سُرِںدّر نُۄں وکِیلاں اتے تھاݨیداراں دے ہتھّاں ولّ دیکھݨا پَیںدا سی۔

پںجّ-چار سَۄ مِل جاںدا تاں ہتھّ سُکھالا ہۄ جاںدا۔  پر مجبُۄری سی۔ سبر دا گھٹّ بھرنا ہی پَیݨا سی۔

کلپنا شکتی نُۄں تیذ کرن لئی سُرِںدّر نیں سِگرٹ سُلگھائی۔ نالے اُہ لمبّے-لمبّے کش ماردا رِہا٬ نالے اُلجھی تاݨی دِییاں تںدّاں سُلجھائُںدا رِہا۔

“ناذر سِںیاّں٬ مَینُۄں تاں کیس ’چ ککھّ نذر نی آئُںدا۔ سچّ-سچّ دسّ٬ کیس نُۄں سِرے چڑھائُݨَے جاں نہِیں؟”

“کی آکھدے ہۄ جناب؟ ہر تفتِیشی چاہُںدَّے اُس دا کیس کامیاب ہۄوے۔ اِس کیس ’چ تاں ترکّی مِلݨ دے چاںس نیں۔”

“پھیر سُݨ) سبُۄت گھڑن لئی جھُۄٹھے-سچّے گواہاں دی کتار کھڑی کر٬ پھیر کمّ بݨُۄ۔”

“جِویں آکھۄگے٬ کر لواںگا جناب۔”

 

 

“چںگّا ناں ہُںدّا جے اِک دۄشی دی گْرِفتاری ہۄر پا لئی جاںدی۔ سی.بی.آئی. والے اِسے ترہاں کردے ہن۔ جدۄں کیس ماڑا ہۄوے تاں آپݨا کۄئی خاس بںدّا پہِلاں دۄشی بݨا لَیںدے ہن٬ پھیر وائدا-مُیاف گواہ۔ اُسے گواہ دے سِر ’تے باکی دۄشی سذا کھا جاںدے ہن۔”

“اُس سمیں کی پتا سی جناب۔ اُۄئیِں رائی دا پہاڑ بݨ گِیا۔ اسِیں سۄچِیا سی٬ دۄشِییاں دی گْرِفتاری نال لۄکاں دا رۄہ ٹھںڈھّا پَے جائۄُ۔ پھیر دۄشی سذا ہۄݨ جاں بری٬ سانُۄں کی؟

“ہُۄں.....۔” آکھدا سُرِںدّر کہاݨی گھڑن وِچ مگن رِہا۔

“جۄ ہۄݨا سی٬ ہۄ گِیا۔ ہُݨ اِسے ترہاں بیڑی بنّے لائۄ۔”

کُجھ دیر اُڈِیک کے ناذر نیں چپّ بَیٹھے سُرِںدّر دا مُڑ دھِیان کھِچِّیا۔

“اُہۄ سۄچ رِہاں.....۔ اِںجھ کرِیئے٬ کہاݨی ساذِش تۄں شُرُۄ کرِیئے۔ چاہ-دُدھّ دی دُکان والا کۄئی اجِہا گواہ کھڑا کر٬ جِہڑا آکھے کِہ پالے اتے مِیتے نیں اُس دی دُکان وِچ بَیٹھ کے ساذِش گھڑی سی۔ اِس کیس وِچ ساذِش سابت کرنی بہُت ذرُۄری ہَے۔”

“پھیر لبھّ کۄئی ریہڑی والا۔ اُس نُۄں بںٹّی دے سکُۄل اگّے رِئۄڑی گچّک دی ریہڑی لائُںدا دِکھا۔ اُہ بںٹّی اتے دۄشِییاں دا جاݨُۄ ہۄوے۔ اُہ آکھے_پہِلاں بںٹّی دا دادا اُس نُۄں سکُۄل چھڈّ کے جاںدا سی اتے لَے کے وی آئُںدا سی۔ گھٹنا والے دِن دادے دی تھاں پالا اتے مِیتا اُس نُۄں لَیݨ آئے سن۔ ادھّی چھُٹّی ویلے اُنہاں خُد وی گچّک کھادھی اتے بںٹّی نُۄں وی کھوائی۔ پِچھّۄں تِنّے اِک رِکشے ’تے بَیٹھ کے چلے گئے۔”

“پھیر لۄڑ پئیگی کِسے رِکشے والے دی۔ اُہ آکھیگا٬ اُہ دساں سالاں تۄں رِکشا چلائُںدا ہَے۔ اگوا والے دِن پالے اتے مِیتے نیں اُس دا رِکشا لِیا سی۔ اُنہاں نال بںٹّی وی سی۔ اُہ تِنّاں نُۄں دھانکِیاں دی بستی اُتار آئِیا سی۔ اِس ترہاں اگوا کرن دا دۄش سابت ہۄئیگا۔ سمجھِیا؟”

“جی جناب)” مُۄںہ ‘’چ اُںگل پائی بَیٹھے ناذر نیں ہُںگّارا بھرِیا۔

“اگاںہ کۄئی اجِہی بُڈھّی پھڑۄ جِہڑی اِکلّی رہِںدّی ہۄوے٬ جِس دا ناں اگّا ہۄوے ناں پِچھّا۔ اُہ آکھیگی دۄشی٬ بچّے نُۄں اگوا کر کے پہِلاں اُس دے گھر لَے آئے۔چاکُۄ دِکھا کے اُنہاں بُڈھّی نُۄں ڈرائِیا-دھمکائِیا۔ رَۄلا پائُݨ تۄں ورجِیا۔ سبر داگھُٹّ بھری اُہ سبھ کُجھ سہِںدّی رہی۔ بںٹّی نُۄں کُجھ دِن اُس دے گھر رکھِّیا دِکھائۄ۔ اِہوی لِکھۄ کِہ بچّے لئی کھاݨ-پِیݨ والِییاں چِیذاں اُہ نال دی دُکان تۄں لِیائُںدی رہی۔

“بُڈھّی ولّۄں ٹافِییاں٬ بِسکُٹ خرِیدݨ دی تسدِیک کِسے اجِہے دُکاندار تۄں کرائۄ٬ جِہڑا اُسے بستی وِچ دُکان کردا ہۄوے۔”

“کتل والی رات اُہ بُڈھّی نُۄں بِناں کُجھ دسّے بچّا اُتھۄں لَے گئے۔ بُڈھّی پُلِس نُۄں اِتلاہ دیݨا چاہُںدّی سی پر ڈر کارن چُپّ رہی۔ دۄشِییاں دے پھڑے جاݨ ’تے تُرںتّ اُس نیں بِیان کلمبںدّ کروا دِتّا۔ اِس ترہاں کرن لال بِیان لِکھݨ وِچ ہۄئی دیری کور ہۄ جائیگی۔”

“بُڈھّی اتے دُکاندار دے بِیان بچّے دی غَیر-کانُۄنی ہِراست سابت کرنگے۔ ٹھِیک ہَے؟”

“بِلکُل ٹھِیک)”  ناذر نیں اِئۄں ہُںگّارا بھرِیا٬ جِویں نانی تۄں کہاݨی سُݨدا کۄئی بچّا ہُںگّارا بھردا ہَے۔

“اِک سبّل وی برامد کرائۄ۔ سبّل ’تے خُۄن دے دھبّے ہۄݨ۔ بُڈھّی تۄں سبّل دی شناخت کرائۄ۔ اِس دا بھلا کی فائِدا ہۄئیگا؟”

“کتل ہۄݨا سابت ہۄئیگا۔”

“شاباش۔”

“ہسپتال دے چَۄکِیدار اتے مُہلّے دے پہِریدار نُۄں تھاپی دِئۄ۔ پہِریدار آکھیگا_اُس لے لاش دی برامدگی والی رات دۄشِییاں نُۄں شکّی ہالت وِچ ہسپتال ولّ جاںدے دیکھِیا سی۔ اُنہاں وِچۄں اِک کۄل بۄری سی۔ بۄری وِچ کۄئی چِیذ سی۔ پہِریدار نیں اُنہاں نُۄں رۄکِیا ذرُۄر پر بۄری دی تلاشی نہِیں سی لئی۔ بۄری سݨے اُہ ہسپتال ولّ چلے گئے۔”

“چَۄکِیدار اُنہاں نُۄں ہسپتالۄں باہر نِکلدے خالی ہتھّ دِکھائیگا۔ اُس دی دۄشِییاں نال ہتھّۄپائی ہۄئی۔ ہتھّۄپائی ’چ اِک دا بٹُۄیا گِر گِیا۔ بٹُۄئے وِچ پالے دی فۄٹۄ سی۔ دُۄجے دی پگّ ڈِگّ پئی۔ پگّ ’تے للاری دی نِشانی سی۔ کِسے للاری دا بِیان لِکھۄ کِہ پگّ مِیتے دی سی۔”

“اِس ترہاں پالے اتے مِیتے دی شناخت وی ہۄ جائیگی اتے اُنہاں ولّۄں لاش دا ہسپتال وِچ سُٹّے جاݨا وی سابت ہۄ جائیگا۔” اُتیجِت ہۄئے تھاݨیدار نیں سرکاری وکِیل دے پچھّݨ تۄں پہِلاں ہی بِیاناں دا مکسد دسّ دِتّا۔

“برامدگی سمیں لاش نںگّی سی۔ اِس نُکتے دا فائِدا اُٹھائۄ۔ لالا جی کۄلۄں بںٹّی دی اِک وردی ہاسل کرۄ۔ اُس ’تے خُۄن دے دھبّے لائۄ۔ پھیر وردی نُۄں کِسے دۄشی دی نِشاندیہی ’تے برامد کرۄ۔”

“جے لالا جی سہِمت ہۄݨ تاں اُنہاں دی مدد نال کِسے پْرِںٹِّںگّ پْرَیس والے دا بِیان لِکھۄ۔ اُہ سابت کرے کِہ دۄشِییاں نیں ڈرا-دھمکا کے اُس تۄں لَیٹر-پَیڈ چھپوائِیا سی۔”

“کِسے بھاںڈِیاں والے راہِیں دۄشِییاں نُۄں ٹۄپِیئے دی سیل ہۄئی دِکھائۄ۔”

“اِنا کُجھ کرۄگے تاں کیس سِرے چڑھیگا۔‘

سُرِںدّر دی تجوِیذ تاں ٹھِیک سی پر اِس نُۄں سِرے چاڑھنا اِنا آسان نہِیںسی۔

ناذر ساہمݨے پہِلی دِکّت اِہ سی کِہ جھُۄٹھے گواہاں دی لِسٹ بہُت لمبّی سی۔ کِسے جٹّ دا کیس ہُںدّا تاں اُس نیں سارے رِشتیداراں نُۄں بتَۄر گواہ پیش کر دیݨا سی۔ لالا جی تۄں اِہ آس نہِیں سی رکھّی جا سکدی۔

اِس وِشے ’تے لالا جی نال گلّ کرن وِچ ناذر نُۄں گھاٹا رہِݨا سی۔ جے  لالا جی نُۄں پتا لگّ گِیا کِہ پُلِس منگھڑت کہاݨی گھڑ رہی ہَے تاں اُہ سچّا بِیان دیݨۄں وی مُکّر سکدا سی۔

ریہڑی٬ رِکشے والِیاں پِچھّے کَۄݨ پھِریگا؟ تھاݨے وِچ پکّے گواہاں دی لمبّی-چَۄڑی لِسٹ مَۄجُۄد سی۔ گواہ وی اِک-دُۄجے تۄں چڑھدا٬ چشمدِید گواہاں نالۄں ودھِییا گواہی دیݨ والا۔ ناذر نیں من بݨا لِیا٬ اُنہاں وِچۄں ہی اُہ کِسے نُۄں ریہڑی والا اتے کِسے نُۄں رِکشے والا بݨائیگا۔ مالی٬ پہِریدار جاں چَۄکِیدار تۄں پُچھّݨ دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ اُنہاں دے آپے مرذی دے بِیان لِکھ دیویگا۔ جدۄں اُہ گواہی دیݨ آئے٬ گھُرکی مار کے منا لئیگا۔

دِکّت آئُݨی سی تاں پْرَیس جاں بھاںڈِیاں والِیاں ولّۄں۔ اُنہاں دی تھاں ٹائۄُٹ پھِٹ نہِیں ہۄݨے۔ اِس بارے اُہ یُوا سںگھّ والے رام سرُۄپ اتے درشن نال گلّ کریگا۔ اُہ ذرُۄر بںدّے لبھّ دیݨگے۔ ناذر اُنہاں نُۄں سمجھا دیویگا۔ اِنساف پْراپت کرن لئی کدے جھُۄٹھ بۄلݨا پئے تاں اُہ وی سچّ ورگا ہُںدَّے۔

اِہ راڑا-بِیڑا ناذر نیں کر لَیݨا سی٬ پر مَیجِسٹْریٹ کۄلۄں اِکبالِییا بِیان تبدِیل کرائُݨے اُس دے وسّ دا نہِیں سی۔

سُرِںدّر نُۄں ناذر دی نادانی ’تے ہاسا آئِیا۔ ججّ کۄلۄں بِیان بدلائُݨا کِہڑا وڈّا کمّ سی۔

جے کیس سُرِںدّر کُمار والے ججّ کۄل ہُںدّا تاں اُہ مِںٹِّیں-سکِںٹِّیں بِیان بدلوا دِںدّا۔ آپݨے ججّ نال اُس دی بُکّل ساںجھی سی۔ بڑا بھلاماݨس ججّ سی۔ پہِلے دِن ہی سُرِںدّر کُمار نُۄں رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچ بُلا کے اُس نیں سمجھا دِتّا سی۔

“جِہڑا دۄشی مَیں بری کرنا ہۄئۄُ تَینُۄں دسّ کے کرُۄں۔ جِہڑا تُۄں کرائُݨا ہۄئۄُ مَینُۄں دسّ دیئیِں۔ جِہڑے دۄشی بری کرائُݨے ہۄݨ, اُنہاں دے بِیان رِیڈر کۄل لِکھائِیا کر۔ سذا والے سٹَینۄ کۄل۔ مَیں وی اِسے ترہاں کراں تاں جھٹّ سمجھ جائِیا کر میرا من کِدھر ہَے۔”

بسّ اُسے دِن تۄں اُنہاں دی بہُت ودھِییا نِبھ رہی سی۔

دُۄجے  ججّ نال ہالے سُرِںدّر دی سِیٹی نہِیں سی رلی۔ سِیٹی اُہ کدۄں دا رلا لَیںدا پر پَیسے دیݨ والی کۄئی اسامی نہِیں سی آئی۔

اُںجھ سُرِںدّر نُۄں پتا سی٬ اِہ ججّ وی اُس دے ججّ ورگا ہی سی٬ سگۄں دۄ چںدّے ودھّ سی۔ ہیرا-پھیری والے کیس وِچ اِہ خُد بِیان لِکھدا سی۔ بِیان لِکھدا-لِکھدا اُہۄ گلّاں لِکھدا جِہڑِییاں دھِر دے ہکّ وِچ  ہںدِّییاں۔ وِرُدھّ جاںدے نُکتے چھڈّ جاںدا سی۔ ججّ دے لِکھے بِیاناں ’تے کۄئی شکّ وی نہِیں کر سکدا۔ سُپرِیم کۄرٹ تکّ اُنہاں نُۄں ٹھِیک منِّیا جاںدَے۔ بِیاناں وِچ فرک پا کے اُہ پارٹی نُۄں جِتا دِںدَّے۔

سُرِںدّر دِلۄں چاہے تاں اِس ججّ تۄں وی کمّ کروا سکدَے۔  پر اُہ وادھُۄ ’چ اہِسان کِئۄں کروائے؟ کلّہ نُۄں نِئُںدے وِچ ججّ دے کمّ کرنے پَیݨگے۔ جِس دِییاں اکھّاں دُکھݨگِییاں٬ آپے دوائی پائیگا۔ ججّ نُۄں دھِجائُݨا تفتِیشی دا کمّ سی٬ سرکاری وکِیل دا نہِیں۔

ناذر وی اِسے ترہاں سۄچ رِہا سی۔

اِہ ذِمّیواری مُکھّ افسر دی سی۔ اُہ آپے کمّ کروائے۔ مِنّت ترلا کر کے ناذر نیں جے کمّ کروا لِیا٬ مَیجِسٹْریٹ نیں تاں اہِسان اُس ’تے کرنَے۔ لگّدے ہتھّ کۄئی وگار پا دیݨی ہَے۔ ناذر کِس دی ماں نُۄں ماسی آکھیگا۔

کمّ اَۄکھا  سی۔  مُکھّ افسر دے آکھے وی نہِیں سی ہۄݨا۔  کمّ ڈِپٹی راہِیں ہۄݨا چاہِیدا سی۔ ڈِپٹی دی مَیجِسٹْریٹ نال پُۄری بݨدی سی۔ اُہ مَیجِسٹْریٹ دی کلم پھڑ کے کمّ کروا سکدا سی۔

کالیکے والے پُلِس مُکابلے دے سارے گواہ مُکّر گئے سن۔ دۄشِییاں تۄں چھِتّر کھاݨ والا ہَۄلدار اتے جھگّا پڑوائُݨ والا سِپاہی وی پَیراں سِر نہِیں سی کھڑۄ سکے۔ جدۄں ڈِپٹی نُۄں بھِݨک پئی کِہ دۄشی بری ہۄݨ والے ہن٬ اُہ جھٹّ ججّ دے رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچ آ بَیٹھا۔ جے اِہ بدماش بری ہۄ گئے تاں پُلِس دا وکار ختم ہۄ جُۄ۔ جݨا-کھݨا اُٹھّ کے افسراں نُۄں ہتھّ پا لئۄُ۔ اۄنا چِر ڈِپٹی دھرنا لائی بَیٹھا رِہا٬ جِنّا چِر ججّ نیں تِنّ-تِنّ سال دی کَید ناں سُݨا دِتّی۔

پِچھلے مہِینے امرِیکا تۄں اِک مُںڈّا پںجّاب آئِیا سی۔ چاء-چاء ’چ اُس نیں چاچے دی بںدُّۄک گل ’چ پا لئی اتے لگّا رِشتیدارِییاں ’چ گیڑے دیݨ۔ اُس وِچارے نُۄں کی پتا سی اِنہِیں دِنِیں پںجّاب وِچ ماڑی-ماڑی گلّ ’تے پابںدّی لگّی ہۄئی سی۔ ہُݨ پہِلاں ورگِییاں کھُلّہاں تھۄڑھا سن۔

اِک ناکے ’تے پُلِس نیں اُس نُۄں گھیر لِیا۔

ناجائِذ اسلا کبذے ’چ رکھّݨ دا پرچا درج کرن دی تِیاری کر لئی۔

مُںڈّا گِڑگِڑائِیا۔ اُہ کھاںدے-پِیںدے گھر دا پُتّ سی۔ امرِیکا وِچ اِںجِینِیئر سی٬ پرچا درج ہۄݨ نال اُس دا کَیرِیئر تباہ ہۄ جاݨا سی۔ چںگّے گھر دا پُتّ سی٬ امرِیکا تۄں آئِیا سی٬ اِہ ہۄر وی ودھِییا گلّ سی۔ چںگّے پَیسے بݨنگے۔ پُلِس سِر ہۄ گئی۔

امرِیکا تۄں لِیاںدے سارے ڈالر لَے کے پُلِس نیں اُس دا فائِدا کرنا شُرُۄ کِیتا۔ مُںڈّے دے چاچے نُۄں پِںڈّۄں بُلائِیا گِیا۔  اُس نُۄں کار دی پِچھلی سِیٹ ’تے بَیٹھا دِکھائِیا گِیا۔ اِںجھ مُںڈّے نُۄں دہِشتگردی کانُۄن دِییاں دھاراواں تۄں بچائِیا گِیا۔ پِچھّے رہِ گِیا مامُۄلی جِہا جُرم۔ دھارا اِک سَۄ اٹھاسی۔

چار کُ گھںٹّے مُلذم بݨ کے تھاݨے بَیٹھݨ نال مُںڈّے دا من پںجّابۄں اُکتا گِیا۔ اُہ دۄ مہِینِیاں دی چھُٹّی وِچے چھڈّ کے امرِیکا مُڑن دی تلب کرن لگّا۔ رات نُۄں بڑاء-بڑاء اُٹھّݨ لگّا۔ اِتھۄں دی پُلِس دا کی وساہ٬ اُس نُۄں کِسے کتل کیس وِچ اُلجھا دیوے۔

جِنّا چِر کیس چلّݨا سی٬ اُہ دیشۄں باہر نہِیں سی جا سکدا۔ اِہ سُݨ کے مُںڈّے نُۄں ہۄر گھبراہٹ ہۄ گئی۔ اِہ ہِںدُّستان ہَے٬ اِتھے چھۄٹے تۄں چھۄٹے کیس نُۄں مُکّݨ وِچ دس-دس وریہے لگّ جاںدے ہن۔ اِک وار اُس دا کھہِڑا چھُٹّے٬ مُڑ اُہ اِس سُۄبے وِچ  تاں کی٬ اِس دیش وِچ پَیر نہِیں پائیگا۔

مُںڈّے دے مانسِک سںتُّلن نُۄں دیکھدِیاں ماپِیاں نیں ڈِپٹی نال رابتا کائِم کِیتا۔ مُںڈّے دے سُکھّی-ساںدی امرِیکا مُڑن دا اُنہاں مُلّ چُکائِیا۔ پَیسے لَے کے ڈِپٹی  نیں سَۄکھا راہ سُجھائِیا۔ مُںڈّا جُرم دا اِکبال کرے۔ اُہ ججّ نُۄں آکھ کے وارنِںگّ کروا دیویگا۔ مِسل وی کھُرد-بُرد کروا دیویگا۔ مُںڈّے دا رِکارڈ پہِلاں واںگ ساف-سُتھرا رہیگا۔

جِنّا چِر کمّ سِرے ناں چڑھِیا٬ ڈِپٹی خُد مِسل کُچھّڑ ’چ دےئی پھِردا رِہا۔ اُہ سُرِںدّر کۄل وی آئِیا سی۔

“اِہ میرا رِشتیدار ہَے۔ کمّ تُسِیں کرنا ہی ہَے۔ آہ لئۄ) سکُۄٹر ’چ تیل پوا لِئۄ۔” آکھدے ڈِپٹی نیں ملّۄ-ملّی پںجّ سَۄ رُپِیا اُس دی جیب ’چ پا دِتّاسی۔

ڈَۄر-بھَۄر ہۄئِیا سُرِںدّر ناںہ نہِیں سی کر سکِیا۔

ججّ نال وی گِٹّمِٹّ اُسے نیں دی کِیتی سی۔

جِنّا چِر مُںڈّا امرِیکا ناں پُجّ گِیا٬ مِسل ججّ دی کۄٹھی پئی رہی۔ فَیسلا وی پِچھّۄں لِکھوائِیا گِیا۔ کۄئی مُںڈّے وِردھّ شِکائِت کر سکے٬ اِس دا کِسے نُۄں مَۄکا ہی ناں دِتّا گِیا۔

جِہڑا ڈِپٹی ججّ تۄں مرذی دے فَیسلے کروا سکدا ہۄوے٬ اُس لئی بِیاناں وِچ گھاٹ-وادھ کرائُݨا کھبّے ہتھّ دی کھیڈ سی۔ پھیر اِہ کِہڑا کِسے دا نِجّی کمّ سی۔ اجِہے کیساں وِچ دِلچسپی لَیݨا ڈِپٹی دا فرذ سی۔

سُرِںدّر دِییاں گلّاں نیں ناذر دا من مۄہ لِیا۔ اُہ اَیویں سُرِںدّر نال نراذ ہۄئِیا پھِردا سی۔ اِہ بںدّا کمّ دا وی سی اتے دِماغی وی۔

خُشی دی لۄر ’چ آئے تفتِیشی نیں کاغذ سمیٹ کے بَیگ وِچ پائے۔ بٹُۄئے وِچۄں سَۄ دا اِک ہۄر نۄٹ کڈھِّیا٬ پہِلے نال رلائِیا۔ پھیر دۄویں نۄٹ سُرِںدّر کُمار ولّ ودھا دِتّے۔

“کۄئی نی رہِݨ دے.....اِہۄ رائ مَیں کِسے پْرائیِویٹ پارٹی نُۄں دِتّی ہُںدّی تاں پںجّ ہذار لِیا ہُںدّا۔ سرکار دیکھ لَے مُفت ’چ دِماغ کھائی جاںدی اےَ”, آکھدے سُرِںدّر نیں نۄٹاں نُۄں ناذر ولّ کھِسکائُݨ دا ناٹک کِیتا۔

“تُسِیں ہُݨ شرمِںدّا ناں کرۄ۔ مَیں بہُت خرچی بَیٹھاں۔ ہالے اُپر وی خرچ ہۄݨَے۔” ناذر سِںگھّ سُرِںدّر ولّ اِئۄں جھُکِیا جِویں گۄڈِیں ہتھّ لائُݨے ہۄݨ۔

“چںگّا اِئۄں کر۔ کِسے کںٹِّین والے دا بِلّ دِوا دے۔ تھۄڈے اگّے-پِچھّے بتھیرے پھِردے نیں خرچ کرن والے۔

جدۄں ناذر نیں سُرِںدّر دی جیب وِچ نۄٹ پا دِتّے تاں اُس نیں گرم ہۄئے توے ’تے اِک ہۄر رۄٹی سیکݨی شُرُۄ کِیتی۔

“آہ لئۄ) تُسِیں آپے ہی دے دِئۄ۔” آکھدے ناذر نیں پںجّاہ دا اِک ہۄر نۄٹ اُُس ولّ ودھائِیا۔

ہُݨ دۄویں خُش سن۔

ناذر اِس لئی کِہ اُس دا پںجّاہ وِچ ہی کھہِڑا چھُٹّ گِیا۔ بِلّ پتا نہِیں تِنّ سَۄ دا سی جاں پںجّ سَۄ دا۔

سُرِںدّر اِس لئی کِہ اِک تاں ناذر خُش ہۄ گِیا۔ ہُݨ شِکائِت دی سمبھّاونا نہِیں سی رہی٬ دُۄجا اِس لئی کِہ جاںدے چۄر دی لںگّۄٹی واںگ اُس نیں بِلّ دے بہانے پںجّاہ دا اِک ہۄر نۄٹ ماںج لِیا سی۔

¬

 

 

3

اہِلکاراں دے دفتر پُجّݨ دا سماں ساڈھے نَۄں وجے دا سی۔ آم دفتراںتۄںئُلٹ اِتھۄں دے مُلاذم نَۄں وجے تۄں پہِلاں ہی کُرسِییاں ملّ لَیںدے سن۔ ’جِنّا کۄئی پہِلاں آئیگا٬ اۄنی ودھّ کدر کروائیگا۔‘ اِتھۄں دے مُلاذماں دی اِہۄ دھارنا سی۔

میجر سِںگھّ اہِلمدّ نَۄں وجے پُجّݨ والے اہِلکاراں وِچۄں مۄہری ہُںدّی سی۔

اجّ ناذر سِںگھّ اُس تۄں وی کاہلا نِکلِیا۔ اُہ میجر تۄں وی پہِلاں کُرسی سامبھی بَیٹھا سی۔

ناذر سِںگھّ دے ہتھّ وِچ مۄٹی ساری مِسل دیکھ کے میجر سِںگھّ دا چِہرا گُلاب واںگ کھِڑ اُٹھِیا۔

میجر سِںگھّ نُۄں جھٹّ یاد آئِیا٬ اجّ بںٹّی کتل کیس پیش کرن دی آخری تارِیخ سی۔ کتل کیس اتے اُہ وی آخری دِن۔ متلب سی نِیلے نۄٹ دے درشن ہۄݨ ہی والے سن۔

اِسے چلان نیں پہِلاں میجر دے ہتھّاں وِچ کھیلݨا سی۔ اُس نیں اِس کیس دی اَیف.آئی.آر., رِماںڈ پیپر٬ ذمانت-نامے اتے ارذِییاں-پتّر مِسل نال نتھّی کرنے سن٬ نال دی نال اُس نیں چلان دی گھۄکھ کرنی سی۔ پُلِس نیں جِنّے کاغذ مِسل نال نتھّی ہۄݨا لِکھے سن٬ کی اُہ مِسل نال نتھّی سن؟ جے سن تاں کی اُہ ٹھِیک ٹھاک سن؟ جِنّا چِر اہِلمدّ ہری جھںڈّی نہِیں دِںدّا٬ ججّ چلان سوِیکار نہِیں کر سکدا۔

اِس ہری جھںڈّی لئی میجر دی فِیس نِشچِت سی۔ جے کاغذ پُۄرے ہۄݨ تاں سادھارن کیس دی فِیس وِیہ رُپئے اتے سَیشن سپُرد ہۄݨ والے کیس دے پںجّاہ۔ تفتِیشی نیں کِہڑا پلِّئۄں دیݨے سن۔ نال آئے مُدئّی٬ مُلذم نُۄں اِشارا کرنا سی۔ چلان آخرِیدِن پیش کرنا ہۄوے تاں اَیمرجَیںسی فِیس لگّدی سی جۄ سادھارن نالۄں دُگّݨی ہُںدّی سی۔

میجر سِںگھّ نُۄں پتا سی ناذر سِںگھّ تابیدار سی۔ دس دی تھاں وِیہ دِوائُݨ والا۔

اِسے لئی اُس نیں ناذر سِںگھّ دا کھِڑے متھّے سواگت کِیتا سی۔

ناذر سِںگھّ نیں وی کھڑا ہۄ کے میجر نُۄں کُرسی بھیٹ کِیتی سی ہالاںکِہ تھاݨیدار لئی اہِلمدّ دے سواگت وِچ کھڑا ہۄݨا ذرُۄری  نہِیں سی۔

“آ بئی ناذر سِںیاّں۔ کِسے بھِیڑ ’چ پھسِیا لگّدَیں٬ جِہڑا تڑکے ہی بُۄہا آ ملِّیا۔” لںچّ باکس نُۄں میذ دی دراج ’چ رکھّدِیاں اتے آپݨی کُرسی ’تے بَیٹھدِیاں میجر سِںگھّ نیں ناذر سِںگھّ نُۄں ٹُݨکائِیا۔

“ہاں چھۄٹے وِیر٬ اجّ بںٹّی کتل کیس دا پھاہا وڈھّݨَے۔” ہتھّلے کاغذاں نُۄں ٹھِیک کردے تھاݨیدار نیں نالے آپݨے آئُݨ دا مکسد دسِّیا٬ نالے رمذ نال سمجھائِیا٬  اِہ وادھُۄ اتے وگاری کیس ہَے٬ اِس وِچ اُہ بہُتی آس ناں رکھّے۔

میجر اُس دی رمذ سمجھ گِیا۔ آپݨے آپ نُۄں رُجھِّیا درسائُݨ لئی اُہ بِناں متلب مِسلاں اِدھر-اُدھر کرن لگّا۔ کدے مِسل نال سمّن نتھّی کر دِتّے٬‘ کدے کِسے نالۄں لاہ لئے۔

اسامِییاں دے آئُݨ دا وکت سی۔ میجر سِںگھّ چاہُںدّا سی ناذر سِںگھّ کمّ دی گلّ کرے تے جائے۔ کئی ڈرپۄک اسامِییاں نیں کۄل بَیٹھے تھاݨیدار نُۄں دیکھ کے ٹل جاݨا سی۔ اردلی کچہِری پُجّ چُکّا سی۔ اُس نیں اسامی اڑا لئی تاں وِچۄں ادھّ مار جاݨا سی۔

تھاݨیدار نُۄں وی کاہل سی۔ اُہ میجر دے وِہلے ہۄݨ نُۄں اُڈِیک رِہا سی۔ بۄہݨی سمیں اُہ آپݨا رںڈّی-رۄݨا لَے کے نہِیں سی بَیٹھݨا چاہُںدّا۔

“چاہ پِیئیںگاں جاں ٹھںڈھّا؟ آپݨا اردلی کِتھّے ہَے؟” ماݨ-تاݨ لئی تھاݨیدار نیں اہِلمدّ تۄں پُچھِّیا۔

“نہِیں) کِسے چِیذ دی ذرُۄرت نہِیں۔ ہُݨے رۄٹِییاں جھمّ کے آئِیاں۔” ناذر دے ہتھّ پھڑی مِسل ولّ تکّ کے اُہ پھیر کمّ وِچ رُجھّ گِیا۔

’مَیں کِئۄں آکھاں؟ اکّ-تھکّ کے آپے فِیس کڈھّیگا۔‘ سۄچدے میجر نیں اُنہاں کیساں دی لِسٹ تِیار کرنی شُرُۄ کر دِتّی٬ جِنہاں وِچ اجّ دۄشِییاں نُۄں پیش کِیتا جاݨا سی جاں اُنہاں دے چلاناں نُۄں۔ اُس دا دھِیان اُنہاں کیساں ولّ ذِیادا سی٬ جِنہاں وِچ ہالے تکّ کۄئی وکِیل پیش نہِیں سی ہۄئِیا۔ دُۄجے نمبّر ’تے اُہ کیس سن٬ جِنہاں دا وکِیل نواں سی جاں اناڑی۔ اجِہے وکِیل کِویں ناں کِویں اِک وار وکالتناما لا لَیںدے ہن پر اُنہاں تۄں بہُتا چِر ٹِکِیا نہِیں جاںدا۔ جِئۄں ہی دۄشی نُۄں کچہِری دے ذابتے دی سمجھ آئُںدی ہَے٬ اُہ جھٹّ وکِیل بدل لَیںدا ہَے۔ میجر نیں اجِہِییاں سمبھّاوناواں دا پتا لائُݨا سی۔

اِس شہِر وِچ فَۄجداری دے وکِیل بہُت تھۄڑھے سن٬ جِہڑے سن اُنہاں سبھناں نال میجر دا رابتا سی۔ اُہ سارِیا نُۄں ہی اجِہے کیساں دے ناں-پتے نۄٹ کروا آئُںدا سی۔ مُرگی نیں کِسے ناں کِسے کۄل پھسݨا ہی ہُںدَّے۔ جِس کۄل وی پھس گئی٬ اُس کۄلۄں میجر دا ہِسّا پکّا۔

لِسٹ تِیار کر کے میجر جِئۄں ہی اُٹھّݨ لگّا٬ تھاݨیدار نیں اُس نُۄں رۄک لِیا۔

مِسل اہِلمدّ دی میذ ’تے رکھّݨ تۄں پہِلاں اُس نیں اِک نۄٹ جیب وِچۄں کڈھِّیا اتے تہِ کر کے میجر دی مُٹھّی وِچ دے دِتّا۔

پہِلے ہلّے میجر نیں کۄئی اُذر ناں کِیتا۔ خِیال سی٬ سَۄ دا نۄٹ ہی ہۄئیگا۔

پھیر اۄپری جِہی نذر نال اُس نیں نۄٹ گھۄکھِیا۔ اِہ تاں وِیہاں دا سی۔ اُس دے ستِّیں کپّڑِیں اگّ لگّ گئی۔ تھاݨیدار نیں اہِلمدّ دا مذاک اُڈائِیا سی۔

“آہ نۄٹ آپݨے کۄل سمبھّال کے رکھّ۔ کتل کیس ’چ سارے وِیہ رُپئے؟”

نۄٹ نُۄں مُڑ تھاݨیدار دی مُٹھّ ’چ تھمائُںدے میجر نیں اُذر کِیتا۔

“ٹھِیک ہَے چھۄٹے بھائی۔ تَینُۄں پتا تاں ہَے٬ مَیں ڈھائی مہِینے تۄں تھاݨے نہِیں وڑِیا۔ مُدئی خرچ کردے ہُںدّے نیں جاں مُلاذم۔ اِتھے مَیں ہی سبھ کُجھ ہاں۔ نۄٹ پلِّئۄں دے رِہاں٬ ماݨ-تاݨ وجۄں٬ فِیس دے تَۄر ’تے نہِیں۔” رۄݨ-ہاکے ہۄئے ناذر دی آواذ وِچ ترلا سی۔

ہاتھی ناذر نیں کڈھّ لِیا سی٬ پُۄچھ باکی سی۔ کِویں ناں کِویں اِک وار چلان پیش ہۄوے تے کھہِڑا چھُٹّے۔

“جِتھے ہۄر خرچ ہۄ گِیا ہۄر سہی۔ کڈھّ اِک نِیلا نۄٹ تے دیکھ میجر دے ہتھّ۔ گھںٹّے ’چ فارغ ناں کِیتا تاں تُۄں وی کی سمجھیںگا۔” سویر دا سماں ہۄݨ کرکے میجر مُۄڈ خراب کرن دے رَۄں وِچ نہِیں سی۔ اُہ سمجھَۄتے دی نِیئت نال بۄلِیا۔

“مَیں کدے کِسے دا ہکّ نہِیں رکھِّیا۔ جدۄں اسامی ہتھّ وِچ ہۄوے تاں دۄ دی تھاں چار دِوائُںداں۔ شراب دے اِکبال والے کیس وِچ تَینُۄں دس دی تھاں پںجّاہ نہِیں سی دِوائے؟ بۄتل الگّ۔”

کُجھ دِن پہِلاں ناذر سِںگھّ کۄل اِک چںگّی اسامی پھس گئی سی٬ دس دی تھاں ناذر نیں اِس نُۄں پںجّاہ دِوا دِتّے۔ سۄچِیا سی دانی دان کرے تاں بھںڈّاری دا ڈھِڈّ کِئۄں دُکھے؟ اہِسان ہیٹھاں دبِّیا اہِلمدّ کدے کمّ آئیگا۔ ناذر سِںگھّ میجر نُۄں نالے اُس مِہربانی دی یاد دِوا رِہا سی٬ نالے پچھتا رِہا سی۔ مُکھّ افسر سچّ آکھدا سی۔ پہِلاں ودھّ پَیسے دِوا کے اِنہاں نُۄں سِر چڑھا لئیِدا ہَے۔ جدۄں لہُۄ مُۄںہ لگّ جاںدا ہَے تاں اِہ آپݨِیاں نُۄں ہی بُرک مارن لگّدے ہن۔ چںگّا ہُںدّا جے ناذر نالی دے کِیڑے نُۄں نالی وِچ رہِݨ دِںدّا۔

“اُہ تُسِیں کۄئی اہِسان نہِیں سی کِیتا سردار جی) تُسِیں پھڑِیا ہۄر مُلذم سی تے اِکبال کِسے ہۄر تۄں کرائِیا سی۔ اِہ میری بھلماݨسی سی کِہ ججّ ساہِب دے نۄٹِس وِچ نہِیں لِیاںدا۔ نہِیں نالے تیری پیٹی لہِںدّی نالے چار سَۄ وِیہ دا پرچا درج ہُںدّا۔” میجر وی کِسے تۄں گھٹّ نہِیں سی۔ اِہۄ جتائُݨ لئی اُس نیں اسلِیئت دا پردا فاش کِیتا سی۔

جے تفتِیشی مُخبراں دا جال وِچھا کے رکھّدے ہن تاں اہِلمدّ میجر سِںگھّ وی کِسے تۄں گھٹّ نہِیں۔ میجر سِںگھّ تھاݨے دے نائِب-کۄرٹ تۄں لںکّا ڈھاہُݨ لئی بھبِیشݨ دا کمّ لَیںدا سی۔

کچہِری وڑدِیاں ہی نائِب-کۄرٹ دا کمّ میجر نُۄں ڈائِری دیݨا ہُںدّا سی۔ اُس دِن پیش ہۄݨ والے رِماںڈاں٬ چلاناں اتے اِکبال کرن والِییاں اسامِییاں وِچ کِنّا دم ہَے٬ اُس نیں اِہ دسّݨا ہُںدّا سی۔ اُس اِتلاہ دے آدھار ’تے میجر آپݨی فِیس تہِ کردا سی۔

اِس اِکبال دی ہِسٹری میجر نُۄں اُس نیں دسّی سی۔ اسل دۄشی کاٹن مِلّ دے مالک دا بھاݨجا سی۔ شرم دا مارِیا اُہ پہِلے دِن تۄں ہی گھرۄں فرار سی۔ گھر والے نہِیں سی چاہُںدّے کِہ اُس دے دستخت اںگُّۄٹھے کچہِری دے رِکارڈ وِچ آئُݨ۔ بھاݨجے دی تھاں مالکاں نیں آپݨا نَۄکر بھیجِیا سی۔

سرکاری وکِیل نیں مُلذم تبدِیل کرن دی مۄٹی فِیس لئی سی۔ نائِب-کۄرٹ نُۄں سارے پںجّاہ مِلے سن۔ اِسے گلّ ’تے غُسّے ہۄ کے نائِب کۄرٹ نیں چُراہے ’چ بھاںڈا بھنِّیا سی۔

ناذر دا اِہ تِیر نِشانے تۄں کھُںجھّ گِیا۔ اُس نیں دُۄجا وار کِیتا۔

“چلّ اُہ چھڈّ٬ بِملا ریپ کیس وِچ دۄ سَۄ دِوائِیا سی۔ اُس دے مُلذم تاں نہِیں سی بدلے۔”

“اُس وِچ وی ہیرا-پھیری ہۄئی سی۔ اُس کیس دے اسل دۄشی نُۄں بے-کسُۄر ٹھہِرا کے تُسِیں کالم نمبّر دۄ وِچ رکھّ دِتّا سی۔ مُدئی دھِر اُچّ ادھِکارِییاں تۄں اِنکُیائِری کرا کے اُس نُۄں گْرِفتار کرائُݨا چاہُںدّی سی۔ دۄشی نُۄں ڈرا کے تُسِیں چلان جلدی پیش کرن دا اِک ہذار رُپِیا لِیا سی۔ آپݨی فِیس تُسِیں پہِلاں ہی ہذم کر چُکّے سی۔ اُہ ہذار ساڈا اہِلکاراں دا سی۔ تُسِیں دۄ سَۄ دِوا کے کۄئی اہِسان نہِیں سی کِیتا۔ سگۄں ساڈے ہِسّے دا اٹھّ سَۄ ہڑپِّیا سی۔”

میجر نیں اِتھے وی مار ناں کھادھی۔ کِس-کِس نُۄں کِنّے-کِنّے پَیسے پُجّے سن٬ اِس دی اِتلاہ اُس نُۄں مُلذماں دا وکِیل دے گِیا سی۔

ڈر دے مارے ناذر سِںگھّ دا دِل دھکّ-دھکّ کرن لگّا۔

“لَے دس ہۄر لَے لَے.....میرے کۄل بسّ اِنے ہی نیں٬ ناںہ ناں کرِیں۔” دس دا نۄٹ ہۄر کڈھّ کے جیباں جھاڑدے ناذر نیں پھیر ترلا لِیا۔

“جے تیرا سچِّیں دِوالا نِکل گِیا تاں اِہ وی رکھّ٬ چاہ-پاݨی پی لئیِں۔ مَیں مُفت وِچ کمّ کر دِنّاں۔.....جاہ٬ پہِلاں ساہِب تۄں مِسل ’تے گھگّی مروا لِیا۔ اُہ میرے ناں ہُکم جاری کر دیݨگے۔” ساڈھے نَۄں وجّدے دیکھ کے میجر نیں ناذر نُۄں گلۄں لاہُݨا ٹھِیک سمجھِیا۔

ہُݨ تک کئی مُنشی اُس نُۄں اِشارے کر چُکّے سن۔ اِک دۄ وکِیلاں دے سُنیہے وی آ چُکّے سن۔ جے اُہ اِس ترہاں ناذر سِںگھّ نال اُلجھِیا رِہا تاں دِہاڑی گُلّ ہۄ جاݨی سی۔

چہِل وکِیل دے وسِیئت دے اِک کیس وِچ سمّن تامِیل ہۄ کے آئے سن۔ سمّن مِسل نال لگّ گئے تاں اُس نُۄں گواہ بھُگتائُݨے پَیݨگے۔ ہۄر تارِیخ مںگّی تاں ججّ بھجّ-بھجّ پئیگا۔ گواہ ہالے تِیار نہِیں سن۔ بھلا اِسے وِچ سی کِہ سمّن مِسل نال نتھّی ناں ہۄݨ دِتّے جاݨ۔ جدۄں مِسل نال سمّن نہِیں ہۄݨگے تاں ججّ نُۄں تارِیخ دیݨی پئیگی۔ سمّن تاں لہِݨگے جے میجر نال سَۄدا تہِ ہۄئیگا۔ میجر کُجھ مِںٹّ لیٹ ہۄ گِیا تاں مِسل ججّ دی میذ ’تے چلی جائیگی۔ مِسل میذ ’تے جاݨ نال میجر دی کمانۄں تِیر نِکل جائیگا۔ چہِل نال فَۄرن گِٹ-مِٹ ہۄݨی چاہِیدی سی۔

مۄہن جی بھٹھّی دے اِک کیس وِچ بہِس نہِیں سی کرنا چاہُںدّا۔ اُس دی دھِر دی ہالے ججّ نال گلّ نہِیں سی ہۄئی۔ بِناں گلّ کرے بہِس کرنا خترے تۄں خالی نہِیں سی۔ اِس دا ہلّ میجر ہی کر سکدا سی۔ اُس نیں اُس مِسل نُۄں اُس دِن سُݨوائی لئی لگّے کیساں دی لِسٹ وِچۄں کڈھّ دیݨا سی۔ ناں رہیگا باںس٬ ناں وجّیگی بںسّری۔ شام نُۄں آپے تارِیخ پَے جاݨی سی۔ میجر نُۄں اِتھۄں وی چںگّی دِہاڑی بݨن دی آسسی۔

وَیسے وی میجر اجّ ودھّ تۄں ودھّ پَیسے بٹۄرنا چاہُںدّا سی۔ اُس نُۄں پَیسے دی سخت ذرُۄرت سی۔ دۄ کِشتاں دا بھُۄت اُس نُۄں ڈرا رِہا سی۔

پہِلی کِشت پلاٹ دی سی٬ جِہڑی اُس نیں اجّ بھرنی سی۔ اِس تِماہی کِشت لئی اُس نُۄں دس ہذار چاہِیدا سی۔ دُۄجی کِشت بھائیِچارک لاٹری دی سی٬ اِہ اَیتوار نُۄں نِکلݨی سی۔ اِس لئی ہذار وکھّرا چاہِیدا سی۔

سٹَینۄ اتے رِیڈر نُۄں دیکھ کے میجر نیں وی پلاٹ خرِید لِیا سی۔ دۄ-دۄ سالاں وِچ اُنہاں دے پلاٹ دُگݨے-تِگݨے دے ہۄ گئے سن۔ سٹَینۄ نیں دۄ پلاٹ خرِیدے سن۔ اِک دے نفے وِچ اُس نیں دُۄسرے ’تے مکان اُسار لِیا۔ رِیڈر نیں دُگݨے پَیسے وٹّ کے ٹرکّ ’چ ہِسّا پا لِیا۔ سٹَینۄ کۄٹھی والا اتے رِیڈر ٹراںسپۄرٹر اکھوائُںدا سی۔

سٹَینۄ دی ججّ نال سِدھّی سی۔ جِہڑی اسامی اُہ ججّ کۄل پھسائُںدا٬ اُس وِچۄں اُس نُۄں ہِسّا مِلدا۔ اُہ رکم اُہ کِشت لئی راکھوِیں رکھّ لَیںدا۔

رِیڈر دی گھر والی ٹِیچر سی۔ اُہ کِشت اُس دی تنخاہ نال پُۄری کردا۔ میجر دی ناں ججّ نال بݨدی سی٬ ناں اُس دی گھروالی نَۄکر سی۔ اُس نیں اِدھرۄں-اُدھرۄں ہی ہتھّ مارنا سی۔

ناذر سی کِہ اُس دی مجبُۄری سمجھ ہی نہِیں سی رِہا۔

“اُنہاں تۄں وی کروا لِیائُناں۔ تُۄں اِک نذر تاں مار لَے۔ اُنہاں نیں ہالے گھںٹّے نُۄں آئُݨَے۔” تِیہ رُپئے مُڑ اہِلمدّ دی جیب وِچ پائُںدا تھاݨیدار گِڑگِڑائِیا۔

“مَینُۄں ہۄر بتھیرے کمّ نیں۔ تُۄں اُنہاں تۄں ہُکم کرا۔ مَیں جھٹّ مِسل چَیکّ کر دُۄں۔ کاغذ وی کڈھّ لں۔ تُۄں رِٹائِرِںگّ رُۄم اگّے جا کے بَیٹھ۔ جے ساہِب اُپر گئے بَیٹھ گئے تاں اِک وجے تک بَیٹھا رہِ جائیںگا۔”

بۄہݨی دے پَیسے سن۔ میجر نیں مۄڑنے ٹھِیک نہِیں سمجھے۔ جے اِہۄ مُڑ گئے تاں سارا دِن منہُۄس نِکلیگا۔ کمّ میجر نیں مرذی نال کرنا سی۔ جِنّا چِر فِیس پُۄری نہِیں ہۄئیگی٬ اُس نیں ٹسّ تۄں مسّ نہِیں سی ہۄݨا۔

ناذر نُۄں تۄر کے اہِلمدّ اُہ سارے ہِیلے سۄچݨ لگّا٬ جِنہاں نال اُہ چلان ٹرکا سکے۔

میجر نُۄں پتا سی کِہ دۄ دِن پہِلاں تھاݨے والِیاں نیں مَیجِسٹْریٹ دی وگار کِیتی سی۔ وگار وی چھۄٹی-مۄٹی نہِیں٬ سَیشن ججّ دی مارُۄتی کار دے چارۄں ٹائِر نویں پوائےے سن۔  اِس لئی مَیجِسٹْریٹ دا روئیِّیا نرم رہِݨا سی۔

پُلس دا کمّ کرن لگّے مَیجِسٹْریٹ نیں آپݨی سمجھ ’چ ہُشِیاری تۄں کمّ لِیا سی۔ اِس کیس نال سمبّںدھّت سارے کاغذ اُس نیں کۄٹھی مںگّوائے سن۔ اہِلمدّ دی اکھّ وی اِلّ ورگی سی۔ دُۄرۄں ہی تاڑ گئی۔ میجر نیں سارے کاغذاں دی پہِلاں ہی فۄٹۄ کروا لئی۔ کاغذاں وِچ کۄئی ہیرا-پھیری ہۄئی تاں میجر نُۄں کئی فائِدے ہۄݨے سن۔ پہِلا اِہ کِہ ججّ کاݨا رہیگا۔ دُۄجا کدے کۄئی اہِلمدّ ’تے ہیرا-پھیری دا شکّ کرے تاں سفائی وجۄں اُس کۄل سبُۄت رہیگا۔ تِیجا اِہ کِہ لۄڑ پَیݨ ’تے اِنہاں نُۄں سفائی دے وکِیل کۄل ویچِیا جا سکیگا۔ اِس آدھار ’تے دۄشی شرتِییا بری ہۄݨگے۔

میجر دا اںدّاذا ٹھِیک نِکلِیا۔ دۄ دِناں بائد جدۄں کاغذ واپس آئے سن تاں دۄشِییاں دے اِکبالِییا بِیاناں دا ہُلِییا وِگڑِیا ہۄئِیا سی۔

اِسے رِیائِت دا مُلّ چار ٹائِر پائِیا گِیا سی۔ نائِب-کۄرٹ جھُۄٹھ نہِیں سی بۄلدا۔ اُہ خُد ٹائِر چھڈّ کے آئِیا سی۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ تھاݨیدار ججّ کۄلۄں ہُکم کرا لئے٬ میجر نُۄں پہِلاں ہی ججّ دے کنّ وِچ پھُۄک مار دیݨی چاہِیدی سی۔

ججّ دے رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچ وڑدِیاں ہی اُہ وی دستخت کرائُݨ دے بہانے اںدّر جا وڑِیا۔

نالے اُہ مِسلاں ’تے دستخت کرائُںدا رِہا٬ نالے باہر بَیٹھے تھاݨیدار دے ادالت آئُݨ دا مکسد سمجھائُںدا رِہا۔

تھاݨیدار کۄل کتل کیس سی۔ دۄشی دۄ سن پر نکلاں دا سَیٹّ اِک سی۔ اُس سَیٹّ وِچ وی نکلاں پُۄرِییاں نہِیں سن۔

اہِلمدّ نیں ججّ نُۄں اُس کیس دی یاد دِوائی جِہڑا نکلاں دی گھاٹ کارن کئی دِن چرچا دا وِشا بݨِیا رِہا سی۔ اُس کیس وِچ گواہاں دے بِیاناں دِییاں نکلاں دے دِتِّییاں گئیِیاں سن پر رِکارڈ دِییاں نہِیں۔ اُہ چلان وی دۄشی دی غَیر-ہاذری وِچ پیش ہۄئِیا سی۔ چلان دۄشی جاں وکِیل دی ہاذری وِچ پیش ہۄوے تاں سر جاںدا ہَے۔ ججّ اۄنا چِر چلان سوِیکار نہِیں کردا٬ جِنّا چِر وکِیل اِہ ناں آکھے کِہ نکلاں پُۄرِییاں ہن۔ اُس کیس دا دۄشی اِک سیلذمَین سی۔ رِکارڈ وِچ کَیش-بُکّاں٬ بِلّ-بُکّاں٬ سٹاک-رجِسٹر اتے ہر پتا نہِیں کی-کی شامل سی۔ دۄشی خُد نکلاں کرائُݨ لگّدا تاں بِلّ وکِیل دی فِیس تۄں ٹپّ جاݨا سی۔ پہِلاں مُکھّ افسر اِہ آکھ کے چلان دے گِیا کِہ باکی دِییاں نکلاں تِنّ دِناں دے اںدّر-اںدّر پیش کر دِیاںگے۔ پہِلاں دۄشی ناں لبھّا٬ جدۄں دۄشی ہاذر ہۄئِیا تاں مُکھّ افسر بدل گِیا۔ نویں مُکھّ افسر نیں کئی تفتِیشِییاں دی ڈِئۄُٹی لائی۔ نکلاں کروا کے دِئۄ۔ ہر تفتِیشی ٹال جاںدا۔ فِیس کۄئی ہۄر کھاوے٬ بِلّ اُہ چُکاوے۔ جدۄں مسلا سَیشن-ججّ تک اپڑن والا ہۄ گِیا تاں اہِلمدّ نُۄں نکلاں پلِّئۄں کرا کے دیݨِییاں پئیِیاںسن۔

اِس کیس وِچ وی اِںجھ ہی ہۄݨا سی۔ نکلاں پُۄرِییاں کروا لئیِیاں جاݨ جاں وکِیل تۄں نکلاں پُۄرِییاں ہۄݨ بارے لِکھوا لِیا جاوے۔

میجر نیں اُنا چِر بھاشݨ جاری رکھِّیا سی٬ جِنّا چِر ججّ اُس نال سہِمت نہِیں سی ہۄ گِیا۔

اہِلمدّ دے باہر نِکلدے ہی ناذر نیں سلُۄٹ جا مارِیا۔

اِک نُکرے چھُپِیا میجر آپݨی لائی آر دا پْرتِیکرم دیکھݨ لگّا۔

مَیجِسٹْریٹ نیں تھاݨیدار نُۄں بَیٹھݨ لئی کُرسی دِتّی۔ تتّا-ٹھںڈھّا پُچھِّیا پر اُہ دۄشِییاں دی غَیر-ہاذری وِچ چلان لَیݨ لئی سہِمت ناں ہۄئِیا۔ چںگّا ہۄوے جے ناذر دۄ دِن ٹھہِر جاوے۔

ناذر نیں جدۄں اجّ نبّے دِن پُۄرے ہۄݨ دی مجبُۄری دسّی تاں ججّ نیں دُۄسرا سُجھاء پیش کِیتا۔ ہالے دس ہی وجّے سن۔ اُہ دۄشِییاں دے پْرۄڈکشن ورںٹّ لئے اتے دۄشِییاں نُۄں جیلہۄں بُلا لئے۔

ناذر اِس سُجھاء نال سہِمت نہِیں سی۔ اِس ترہاں دِہاڑی لگّ جاݨی سی۔ ناذر اِکلّا سی۔ چلان چَیکّ کرائُݨ تۄں لَے کے نکلاں تِیار کرن تک دی ساری کاروائی باکی پئی سی۔ ناذر کۄل دۄشِییاں نُۄں لِیائُݨ لئی ناں گڈّی سی ناں گارد۔

جے ناذر کُجھ وی نہِیں کر سکدا تاں نکلاں تاں پُۄرِییاں کرے۔ تھاݨیدار واںگ ججّ وی اِک مُلاذم سی۔ اُس دِییاں وی مجبُۄرِییاں سن۔ پہِلاں پُلِس والے مِنّت ترلا کر کے چلان پیش کر جاںدے ہن٬ پِچھّۄں لۄہے دے تھݨ بݨ جاںدے ہن۔ سَۄ-سَۄ سُنیہے ’تے وی نہِیں آئُںدے۔ دۄشی ذمانت ’تے  ہُںدّے٬ اُہ پھیر وی چلان لَے لَیںدا۔ پھیر اِک-دۄ پیشِییاں ودھّ-گھٹّ پَیݨ نال اُنہاں نُۄں کۄئی فرک نہِیں سی پَیݨا۔ وکِیل دا وی پتا نہِیں٬ اُنہاں کِہڑا کرنا ہَے۔ کۄئی سِیاݨا وکِیل کِیتا ہُںدّا تاں ججّ نُۄں سمجھا دِںدّا۔ مِسل-مُیائِنے دی دۄ سَۄ رُپِیا فِیس لَے٬ پںجّاہاں ’چ نکلاں کروا تے باکی بۄجھے ’چ پا۔ دۄشی امِیر ہۄݨ ججّ تاں وی چلان لَے لئے۔ امِیر دۄشی دۄ تارِیخاں ودھّ بھُگتݨ نالۄں پلِّئۄں پَیسے خرچ کے نکلاں تِیار کرن نُۄں ترجِیہ دِںدّا ہَے۔ ہُݨ جدۄں کِہ ناں سائِل وِچ پرۄکھۄ سی تے ناں وکِیل دا پتا سی تاں ججّ کی کرے؟

اِس کیس دی سمائِت سَیشن ججّ نیں کرنی سی۔ اُتھے وادھُۄ پئی اِک-اِک تارِیخ دا ہِساب ہۄݨا سی۔ سَیشن ججّ نیں اُس تۄں سپشّٹِیکرن مںگّݨا سی۔ مَیجِسٹْریٹ دی کُتاہی کارن دۄشی ودھّ سذا کِئۄں بھُگتݨ?

دۄویں دھِراں آپݨی-آپݨی تھاں جائِذ سن۔ پھیر مسلا ہلّ کِویں ہۄوے؟

ججّ کُڑِکّی وِچ سی۔ اُسنُۄں کرائی وگار دی شرم سی۔ کانُۄنی تَۄر ’تے وی اُہ چلان واپس نہِیں سی کر سکدا۔ جے چلان واپس ہۄ گِیا تاں دۄشِییاں دی ذمانت ہۄ گئی تاں مرِیا سپّ پُلِس دے گلۄں لہِ کے ججّ دے گل آ پَیݨا سی٬ پِچھّۄں اُس نُۄں کھہِڑا چھُڈائُݨا اَۄکھا ہۄ جاݨا سی۔

آخِر ہلّ لبھِّیا گِیا۔

اہِلمدّ نُۄں بُلائِیا گِیا۔ اُس نُۄں نکلاں چںگّی ترہاں چَیکّ کرن دا ہُکم سُݨائِیا گِیا۔

نکلاں پُۄرِییاں کرن دی ذِمّیواری ناذر دی تھاں٬ میجر دی لائی گئی۔

اِہ پھَیسلا دۄہاں نُۄں منذُۄر سی۔

ناذر نُۄں اِس لئی کِئُںکِہ اُس نیں میجر دا گھر پُۄرا کِیتا ہۄئِیا سی۔ اُہ کمی-پیشی آپے ڈھکّ دیویگا۔

میجر اِس لئی کِہ تھاݨیدار ہُݨ اُس دی داڑھ ہیٹھ سی۔ اُہ دۄ سَۄ خرچ کے نکلاں پُۄرِییاں کریگا جاں میجر نُۄں باکی دے ستّر رُپئے دیویگا۔

¬

 

 

4

ناذر سِںگھّ دۄ گھںٹّے تۄں واری اُڈِیک رِہا سی۔ اہِلمدّ نیں ہالے تکّ  اُس دی وات نہِیں سی پُچھّی۔

اِس ارسے دَۄران اہِلمدّ کۄل کئی آئے تے کمّ کرا کے چلے گئے۔ اِک-دۄ سِپاہی اتے ہَۄلدار وی چلان پاس کروا گئے۔ ناذر نیں جدۄں وی آپݨے بَیٹھے ہۄݨ دا اہِساس کرائِیا٬ اُہ ٹال جاںدا رِہا۔ پھسی نُۄں پھڑکݨ کی؟ اُہ سبر دا گھُٹّ بھری بِٹر-بِٹر تکّدا رِہا۔

میجر نُۄں کدے وِہل مِلدی تاں اُہ چھۄٹے-مۄٹے کمّاں وِچ رُجھّ جاںدا۔

پہِلاں اُہ مِسلاں دا مُٹھّا لَے کے بَیٹھ گِیا۔ اِک-اِک کر کے سارِییاں مِسلاں کھۄلہِییاں٬ ترتِیبوار کر کے بنّہ دِتِّییاں۔ پھیر دُۄسرا مُٹھّا کھۄلہِیا اتے اِہۄ کاروائی دُہرائی۔

پھیر بڑی پْرِیت نال سمّن کٹّݨ لگّا۔ اِک-اِک سمّن ’تے تِنّ-تِنّ مِںٹّ لائُݨ لگّا٬ جدۄں کِہ اُس دی رفتار اِک مِںٹّ وِچ تِنّ سمّن کٹّݨ دی سی۔

پھیر اِس دا متلب سی میجر سِںگھّ اُس دا کمّ نہِیں سی کرنا چاہُںدّا۔

شکّ دُۄر کرن لئی تھاݨیدار نیں میجر تۄں ساف-ساف شبداں وِچ پُچھِّیا٬ “میری واری آئۄُ کِہ نہِیں؟”

“آئۄُ کِئۄں نہِیں۔ مَیں وِہلا بَیٹھاں۔ سرکاری کمّ کر رِہاں۔” میجر دی آواذ وِچ وی تھاݨیدار جِنّی ہی کُڑتّݨ سی

“کئی میرے تۄں پِچھّۄں آ کے پہِلاں کمّ کرا گئے۔”

“اُنہاں پُۄری فِیس دِتّی ہَے۔ تں دے دے۔” میجر وی تھاݨیدار نُۄں کِسے بھُلیکھے وِچ نہِیں سی رکھّݨا چاہُںدّا۔ باراں وجّ چُکّے سن۔ سمری کیساں دے دۄشِییاں دی ہاذری لائُݨ دا سماں ہۄ گِیا سی۔ ناذر تُرے تاں اُہ پَیسے بٹۄرنے شُرُۄ کرے۔

نائِب کۄرٹ کئی چکّر لا چُکّا سی۔ اُس دے ہتھّ وِچ ٹرَیفِک دے چلاناں دا تھبّا سی۔ دُکاناں٬ فَیکٹرِییاں والے تاں تھاݨیدار تۄں نہِیں سن جھِجکے۔ میجر نال گلّ  کر گئے سن پر ٹرَیفِک دے چلان پُلِس راہِیں بھُگتدے سن۔ نائِب کۄرٹ پُلِس کرمچاری سی۔ تھاݨیدار دے ساہمݨے کۄئی ہیرا-پھیری ہۄئی تاں اُس دی شِکائِت ہۄ جاݨی سی۔ ڈِپٹی بڑا اڑِیئل سی۔ سسپَیںڈ کر کے سِدھّا گھر نُۄں تۄریگا۔ اُس نیں کئی تھاݨیدار مُئتّل کِیتے سن٬ سِپاہی کِس کھیت دی مُۄلی سی۔

اِس وار جدۄں نائِب کۄرٹ واپس مُڑِیا تاں ناذر نیں کھںگھُّۄرا مار دِتّا۔ میجر متلب تاڑ گِیا۔ ناں کھیڈݨا ناں کھیڈݨ دیݨا٬ کھُتّی وِچ.....۔ جے میجر اُس دا کمّ نہِیں کردا تاں اُہ وی فِیس نہِیں لَے سکدا۔

دۄہاں نیں اڑی پھڑ لئی۔ اُہ اِک-دُۄجے دے کمّ وِچ رۄڑا اٹکائُݨ لگّے۔

ناذر سِںگھّ نیں تاں کُرسی ناں چھڈّی٬ میجر ہی ٹل گِیا۔ جے اِتھے سَۄدا نہِیں ہُںدّا ناں سہی۔ مُنشِییاں٬ نکل-نوِیساں اتے ٹائیِپِسٹاں دے تختپۄشاں جاں وکِیلاں دے کھۄکھِیاں وِچ سہی۔

مُنشِییاں مُسدِّییاں تۄں اُگراہی کردے اہِلمدّ نُۄں اِک وجّ گِیا۔

لںچّ-بکس چُکّݨ جدۄں اُہ واپس آئِیا تاں ناذر غائِب سی۔ میجر نیں سُکھّ دا ساہ لِیا۔ بلا ٹلی۔

میجر دے پہِلی بُرکی تۄڑدِیاں ہی نائِب کۄرٹ آ دھمکِیا۔ اُس نیں میجر نُۄں ساودھان کِیتا۔ تھاݨیدار بہُت گرم سی۔ سرکاری وکِیل دے دفتر وِچ میجر دے خِلاف گۄںد گُںدّی جا رہی سی۔

سرکاری وکِیل بلدی ’تے تیل پا رِہا سی۔ اُہ میجر ’تے وِجِیلَیںس دا ریڈ کرائُݨ دا سُجھاء دے رِہا سی۔ میجر نیں اتّ چُکّی ہۄئی سی۔ بِناں پَیسے لئے اُہ سکے باپ دا وی کمّ نہِیں سی کردا۔ اُہ آکھ رِہا سی۔

اِہ تجوِیذ ناذر سِںگھّ نُۄں منذُۄر نہِیں سی۔ ریڈ ’تے پُۄری دِہاڑی لگّݨی سی۔ مسلا تاں شام تک چلان پیش کرن دا سی۔

ناذر سِںگھّ دے دڑ وٹّ لَیݨ ’تے سُرِںدّر نیں دُۄجا ہلّ سُجھائِیا سی۔

“اسِیں اہِلمدّ دے باپ دے نَۄکر نہِیں٬ بئی سارا دِن اُس دے بُۄہے اگّے بَیٹھے رہِیئے۔ کاغذ-پتّر لائُݨا اُس دی ڈِئۄُٹی ہَے۔ کاغذ لبھّدے ہن تاں لاوے٬ نہِیں لبھّدے تاں ناں لاوے۔ “

“تں چلان رکھّ جا۔ مَیں آپے پیش کر دیئۄُں۔ کاغذ-پتّر سہی ہن جاں نہِیں٬ اِہ گھۄکھݨا ججّ دا کمّ نہِیں۔ گھاٹ-وادھ ہۄئیگی تاں دۄشی بری ہۄ جاݨگے۔ ججّ نیں اِہۄ دیکھݨا ہَے کِہ جِنّے کاغذ پُلِس چلان نال لگّے آکھدی ہَے٬ اُہ لگّے ہن جاں نہِیں٬ بسّ۔”

اِس تجوِیذ ’تے وی ناذر نیں چُپّ دھار لئی۔

دُدھّ دا پھُۄکِیا اُہ لسّی نُۄں وی پھُۄکاں مار کے پِیںدا سی۔ دُۄجِیاں سہارے کمّسُٹّݨدی اݨگہِلی اُس تۄں اِک وار ہۄئی سی۔ اُسے وِچ اُس دی دۄ سال دِینَۄکری کٹّی گئی سی۔ نہِیں اُہ اجّ سب اِںسپَیکٹر ہُںدّا تے کِسے تھاݨے دا مُکھّ افسر۔

اِہ غلتی اُس سمیں ہۄئی جدۄں اُہ پہِلی وار ہَۄلدار لگّا سی۔

پہِلے ہَۄلدار نیں شراب دے اِک ٹھیکیدار کۄلۄں دس بۄرے شراب دے پھڑے سن٬ بِناں پرمِٹ دے۔ دۄشی کۄئی کرِںدّا ہںدّا تاں ٹھیکیدار پرواہ ناں کردا۔ مُکدّما ہِسّیدار ’تے بݨِیا سی۔ ذِلہے بھر دے ٹھیکیداراں دے وکار دا سوال سی۔ سارے ٹھیکیدار مُکدّما کَیںسل کرائُݨ ’تے تُلّ گئے۔

پہِلاں اُنہاں اَیکسائیِذ اِںسپَیکٹر تۄں اُس دے مہِکمے دا سارا رِکارڈ تبدِیل کروائِیا۔ پھیر اُس تۄں رِپۄرٹ کروائی۔ پھڑِیا مال پرمِٹ دا سی٬ پرمِٹ اُسے نیں جاری کِیتا سی۔ ٹھیکیدار پُلِس نُۄں وگار نہِیں سی دِںدّا۔ اِسے رںجِّش کارن اِہ مُکدّما بݨِیا سی۔

پُلِس کپتان نیں ٹھیکیداراں دے اِس دۄش دی پڑتال کروائی۔ دۄش تاں سابت ناں ہۄئے پر مُکدّما چار مہِینے لئی ذرُۄر لٹک گِیا۔

ٹھیکیداراں دی اِتھے دال ناں گلی تاں اُنہاں کَیمِیکلذ اَیگذامِینر نال رِشتیداری گںڈھّی۔ اُہ نمُۄنے وِچ تاں ہیراپھیری کرن دی جُرئت ناں کر سکِیا پر کُجھ سمیں لئی رِپۄرٹ ذرُۄر دبّ لئی۔

ناذر نُۄں مِسل مِیاد مُکّݨ تۄں اِک دِن پہِلاں دِتّی گئی۔

مِنّت ترلا کر کے اُس نیں سرکاری وکِیل تۄ چلان پاس کروا لِیا مُلذم نُۄں لَیݨ گِیا تاں پتا لگّا اُہ جمُّۄ بَیٹھا ہَے۔

بِناں دۄشی تۄں آخری دِن چلان پیش کرن دا متلب سی٬ کۄئی وڈّی ساری وگار۔ اُنہِیں دِنِیں ہائیِکۄرٹ دے ججّ نیں اِںسپَیکشن ’تے آئُݨا سی۔ اُس دے املے پھَیلے لئی پھںڈّ اِکٹھّا کِیتا جا رِہا سی۔ جِہڑا وی تفتِیشی کچہِری وڑدا٬ اُسے دی جیب کٹّ لئی جاںدی۔ ناذر نواں-نواں ہَۄلدار بݨِیا سی۔ ڈردا رِشوت نہِیں سی لَیںدا۔ بہُتا بھار جھلّݨا اُس دے وِتۄں باہر سی۔

پںجّاہ دا نۄٹ لَے کے اہِلمدّ نیں ہِکّ تھاپڑی۔ اُہ آپے ججّ کۄلۄں دستخت کروا لئیگا۔ اہِلمدّ ’تے سارا تھاݨا بھرۄسا کردا سی۔ ناذر نیں وی کر لِیا۔ اہِلمدّ دے مۄڈھِیاں ’تے بھار سُٹّ کے اُہ سُکھّ دی نِیںد جا ستّا۔

اکھّ اُدۄں کھُلّہی جدۄں پُلِس کپتان ولّۄں نۄٹِس آ گِیا۔ دۄشی اُس دی اݨگہِلی کارن بری ہۄئِیا سی۔ چلان مِیاد دے اںدّر پیش کِئۄں ناں کِیتا؟ اِس دا کارن پُچھِّیا گِیا سی۔

ناذر دُہتھّڑے مارن تۄں سِوا کُجھ نہِیں سی کر سکِیا۔ اُہ اہِلمدّ کۄل جا کے پِٹِّیا۔ اُس نیں مجبُۄری ذاہر کِیتی۔ ٹھیکیداراں نیں ججّ تک پہُںچّ کر لئی سی۔ چلان ج<ج نیں ٹرکائِیا سی اُس دِن تۄں ناذر نیں کنّاں نُۄں ہتھّ لا لئے۔ جِنّا چِر اہِلمدّ آپݨے رجِسٹر وِچ چلان پیش ہۄݨ دا اِںدراج نہِیں سی کر لَیںدا٬ اُنا چِر اُہ تھاݨے واپس نہِیں سی جاںدا۔

بںٹّی کتل کیس بہُ-چرچِت کیس سی۔ اِس وِچ اُس نُۄں رسِید چاہِیدی سی۔ اُہ وی اہِلمدّ دے دستختی۔

اُہ چلان سرکاری وکِیل نُۄں پھڑا کے جاݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ اُہ چلان پیش وی کریگا اتے رسِید وی لئیگا٬ میجر وِرُدھّ جۄ کر سکِیا کریگا۔

سمسِّیا دے ہلّ لئی ناذر نُۄں کِسے دی سہائِتا دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ ناں وِجِیلَیںس دی٬ ناں سرکاری وکِیل دی۔ جے اُس نیں اہِلمدّ وِرُدھّ کاروائی کرنی ہُںدّی تاں اُہ خُد کریگا٬ آپݨے بل-بُۄتے ’تے۔

ناذر سِںگھّ سارے املے-پھَیلے نُۄں جاݨدا سی۔ شام نُۄں سبھ شرابی ہۄئے ہُںدّے ہن۔ کۄئی کِسے وکِیل دے کھۄکھے وِچ لیٹِیا پِیا ہُںدَّے٬ کۄئی کِسے چَۄک وِچ۔ کۄئی کِسے اوارا ذنانی نُۄں لئی رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچ وڑِیا ہُںدّا اتے کۄئی تاش پھڑی کۄرٹ-رُۄم نُۄں جُۄیاخانا بݨائی بَیٹھا ہُںدّا۔ ناذر نُۄں اُنہاں سارے اڈِّیاں دا پتا ہَے٬ جِتھے جا کے اِہ کھیہ کھاںدے ہن۔ ناذر چاہے تاں اجّ ہی سارِیاں دے ہتھّکڑی جڑھ دیوے۔ اُہ اُنہاں دا لِہاذ رکھّدا سی۔ ہر رۄذ مُۄںہ-متھّے لگّدے سن۔ لۄک کی آکھݨگے؟ ڈَیݨ نیں اِک گھر وی نہِیں چھڈِّیا۔

اکِّیا تھاݨیدار اجّ شام کۄئی کاروائی کر سکدا سی

 

نائِب کۄرٹ نیں جۄ سُݨِیا سی٬ اُہ ہُۄ-ب-ہُۄ میجر نُۄں آ سُݨائِیا سی۔ اگاںہ میجر نیں سۄچݨا سی کِہ اُس نیں کی کرنا سی۔

اُںجھ نائِب کۄرٹ دی سلاہ سی کِہ گلّ بہُتی ناں ودھائی جائے۔ ناذر بںدّا ماڑا نہِیں۔ اِس کیس نیں سچّمُچّ اُس دی ٹۄٹنی گںجّی کر دِتّی سی۔ نائِب کۄرٹ اُس دا ذامن بݨن نُۄں تِیار سی۔ جِئۄں ہی ناذر نُۄں کۄئی تفتِیش مِلی٬ اُہ سَۄ دا نۄٹ لِیا دیویگا۔

اہِلمدّ نائِب کۄرٹ نال سہِمت نہِیں سی۔ پہِلاں ستّ-اٹھّ سَۄ سُرِںدّر رگڑ گِیا٬ پھیر ڈی.اے. نیں وگار کروائی۔ میجر واری جیب نُۄں جِںدّا کِئۄں؟

نائِب کۄرٹ نیں خُد ہی تاں دسِّیا سی۔ اِہ چلان لَے کے ناذر تِنّ دِن ڈی.اے. دے دفتر اگّے بَیٹھا رِہا سی۔ ڈی.اے. چاہُںدّا سی فِیس دی گلّ پہِلاں ناذر سِںگھّ چلائے۔ وڈّے افسر آپ فِیس دی گلّ چلائُںدے چںگّے نہِیں لگّدے۔ ناذر سی کِہ لِیہ ’تے نہِیں سی آ رِہا۔

جدۄں ناذر نیں مُۄںہ ’تے مِٹّی مل لئی تاں اَین آخری وکت ’تے ڈی.اے. نیں کچھّ ’چۄں مُںگّلا کڈھّ مارِیا۔

اُںگلاں دے نِشاناں بارے رائے دِںدّے سمیں پھۄرَیںسِک سائِںس لبارٹری والِیاں تۄں اِک وڈّی غلتی ہۄئی سی۔ اُہ درُست ناں ہۄئی تاں دۄشِییاں نیں بری ہۄ جاݨا سی۔

جِس تھاں تۄں بںٹّی دی لاش برامد ہۄئی سی٬ اُس تھاں تۄں ماہِراں نُۄں اُںگلاں دے کُجھ نِشان مِلے سن۔ سبُۄت وجّۄں اُہ نِشان اُسے دِن لبارٹری وِچ جمہاں ہۄݨے چاہِیدے سن٬ جِس دِن دۄشِییاں نیں کابُۄ آئُݨا سی۔ اُس دِن اُنہاں دے نِشان مُڑ جاݨے سن۔ پھیر لبارٹری والِیاں نیں مَۄکے تۄں مِلے نِشاناں نُۄں دۄشِییاں دے نِشاناں نال مِلائُݨا سی تے اِہ سابت کرنا سی کِہ جِنہاں وِئکتِییاں نیں مَۄکے ’تے لاش سُٹّی سی اُہ اِہۄ سن۔

مَۄکے ’تے مِلے نِشان پتا نہِیں کِس آدمی دے سن۔ جدۄں پالے اتے مِیتے نُۄں اِس کیس وِچ گْرِفتار کرن دا پْرۄگرام بݨِیا سی تاں اُنہاں دِییاں اُںگلاں دے نِشان وی لَے لئے گئے سن۔ اِک بھرۄسییۄگ افسر راہِیں پہِلِیاں دی تھاں اِہ نِشان رکھوائے گئیسن۔ پھیر ذابتے انُسار کارجکاری مَیجِسٹْریٹ ساہمݨے اُنہاں دِییاں اُںگلاں دے نِشان لئے گئے اتے ذابتے انُسار لبارٹری کۄل پہِلاں جمہاں کروائے نِشاناں نال مِلان کرن لئی بھیجے گئے۔

لبارٹری والِیاں نیں نِشان تبدِیل کر دِتّے۔ پُلِس دی لۄڑ انُسار رِپۄرٹ وی لِکھ دِتّی۔ رِپۄرٹ وِچ اِک خانا سی جِس وِچ اُہ تارِیخ درج کرنی سی جِس دِن مَۄکے تۄں لئے گئے نِشان لبارٹری وِچ جمہاں ہۄئے سن۔ بھُلیکھے نال اِتھے  اُہ تارِیخ لِکھ گئے جِس دِن پُراݨے نِشاناں نُۄں نویں نِشاناں نال تبدِیل کِیتا گِیا سی۔ اِس غلتی نال اِہ سابت ہۄ رِہا سی کِہ مَۄکے تۄں لئے گئے نِشان دۄ تارِیخاں ’تے جمہاں ہۄئے سن۔ اِک وار لاش برامدگی والے دِن٬ دُۄجی وار رِپۄرٹ وِچ درج تارِیخ والے دِن۔ اِس گھپلے نال کھیڈ وِگڑ جاݨی سی۔

رِپۄرٹ درُست ہۄݨی ذرُۄری سی۔ نوِیں دی تھاں پُراݨی تارِیخ درج ہۄݨی چاہِیدِیسی۔

لبارٹری وِچۄں نوِیں چِٹھّی جاری کروائُݨی کۄئی وڈّی گلّ نہِیں سی۔ سمسِّیا سی سمیں دی گھاٹ۔ شام دے چار وجّ چُکّے سن۔ چںڈِّیگڑھ جا کے بابُۄیاں نُۄں گھرۄں لبھّݨا٬ رِپۄرٹ ٹھِیک کروائُݨی اتے پھیر افسراں تۄں درُست کروائُݨا اسمبھّو سی۔

ڈی.اے. ہالے اِسے ترہاں چلان پیش کرے۔ ناذر اِسے ترہاں پیش کر دیویگا۔ پِچھّۄں چںڈِّیگڑھ جا کے نوِیں چِٹھّی جاری کروائیگا اتے چُپکے جِہے مِسل نال نتھّی کر دیویگا۔

اِہ پاپ سی٬ جُرم سی۔ اِس جُرم وِچ ڈی.اے. بھاگِیدار کِئۄں بݨے؟ جے اُس نُۄں وی پاپاں دی پںڈّ چُکائُݨی ہَے تاں اُس دی سمسِّیا دا ہلّ کِیتا جاوے۔ گرمی نیڑے آ رہی سی۔ اُس نُۄں کُۄلر چاہِیدا سی٬ پْربںدھّ کِیتا جاوے۔

کُۄلر دی وگار سُݨدِیاں ہی ناذر دی بھُبّ نِکل گئی۔ اُس نیں آپݨی مجبُۄری دسّ کے کھہِڑا چھُڈائُݨا چاہِیا تاں ڈی.اے. ڈائِری کڈھّ کے بَیٹھ گِیا۔ اںکّڑے دسّݨ لگّا۔ تفتِیش سمیں کِس تھاݨیدار نیں کِس وِئکتی تۄں کِنّے پَیسے لئے سن۔ کُۄلر ’تے اُس دا سَۄواں ہِسّا وی خرچ نہِیں سی آئُݨا۔

ناذر نُۄں کھَیتان پکھّے دے پَیسے دے کے کھہِڑا چھُڈائُݨا پِیا سی۔

نائِب کۄرٹ کُجھ وی آکھے٬ میجر نُۄں تھاݨیدار نال کۄئی ہمدردی نہِیں سی۔

ناذر تاں ناذر٬ اہِلمدّ نُۄں سرکاری وکِیل دا وی کۄئی ڈر نہِیں سی۔

“مَینُۄں کِسے سرکاری وکِیل دا ڈر نہِیں۔ اُس نیں کِہڑا مُفت ’چ کمّ کِیتَے؟ دۄ دِن پِیںدا رِہا۔ پھیر نکد نرائِݨ لِیا۔ ہُݨ ساڈی فِیس ’تے جلدَے۔”

 

اجِہا کاݨا سرکاری وکِیل میجر نال پںگّا نہِیں لَے سکدا۔

پھیر وی میجر چُکنّا ہۄ گِیا۔ اُہ ناذر نال اُچِت ڈھںگّ نال نِبڑن دی تِیاری کرن لگّا۔

اُہۄ ہۄئِیا٬ جۄ نائِب کۄرٹ دسّ کے گِیا سی۔

دُبارا آئِیا تھاݨیدار اُس ’تے ہاوی ہۄݨ دا یتن کرن لگّا۔

“آہ پئی آ مِسل٬ جِہڑی مرذی رِپۄرٹ کر۔ مَیں اگاںہ اَیس.اَیس.پی. نُۄں رِپۄرٹ کرنی ہَے۔” آکھدے ناذر نیں مِسل میجر دے ٹیبل ’تے وگاہ ماری۔

“کِنّے مُلذم آ اِس کیس وِچ؟”

“دۄ۔”

“نکلاں دے سَیٹّ کِنّے نیں؟”

“اِک۔”

“دۄ سَیٹّ لِیا۔ مَیں رِپۄرٹ کر دِنّاں۔” میجر ’تے ناذر دی دھمکی دا کۄئی اسر نہِیں سی۔ بڑی نِمرتا نال اُس نیں مِسل تھاݨیدار ولّ کھِسکا دِتّی۔

“دۄہاں مُلذماں نیں اِکۄ وکِیل کِیتَے۔ اِک سَیٹّ نال کمّ چلّ جُۄ۔”

“پھیر تُۄں وکِیل تۄں لِکھوا لِیا۔”

“مَیں کِسے وکِیل دی مِنّت نہِیں کرنی۔”

“پھیر ساڈی کر۔” میجر نیں وِئںگّ کِیتا۔

“تُسِیں بابُۄ لۄک کِسے دا لِہاذ نہِیں کردے۔ اُہ دِن بھُلّ گِیا٬ جدۄں میمݨے واںگ میرے اگّے پِچھّے مِیاںکدا پھِردا سی۔ مَیں چاہاں تاں تَینُۄں ہُݨے اںدّر کر سکداں۔ کِہڑا جُرم ہَے٬ جِہڑا تُسِیں نہِیں کردے؟ مِسلاں وکِیلاں دے گھر پہُںچّا دیںدے ہۄ۔ سارے گُپت دستاویذاں دِییاں نکلاں اُنہاں کۄل ہُںدِّییاں ہن۔ تُسِیں وسِیئتاں٬ پرنۄٹاں اتے رِکارڈ وِچ ہیرا-پھیری کردے ہۄ۔ کیس تباہ کر دِںدّے ہۄ۔”

ناذر دا پارا چڑھدا جا رِہا سی۔ اُس دی اُچّی آواذ سُݨ کے نال بَیٹھے بابُۄ آپݨِییاں-آپݨِییاں سِیٹاں چھڈّ کے اُنہاں کۄل آ کھڑۄتے۔

“تُسِیں کِہڑا گھٹّ گںدّ پائِیا ہۄئِئَے۔ سارا دِن ساڈے سِراں ’تے کھڑے رہِںدّے ہۄ۔ کدے لاہݨ دی ٹَیسٹ رِپۄرٹ بدلا دِئۄ٬ کدے مکَینِک دی۔ کدے دفا کاہٹھ دے بِیان ٹھِیک کر دِئۄ٬ کدے نکشا مَۄکا۔ اسِیں سۄڈا ساتھ ناں دیئیِئے تاں تُسِیں چار دِناں ’چ گھر نُۄں تُر جاوۄ۔ نالے اِس کیس وِچ جاݨی تُۄں کدے ردّۄ-بدل نہِیں کریںگا؟ کلّہ نُۄں ہی آکھیںگا٬ مَیں فۄرَیںسِک سائِںس لبارٹری دی رِپۄرٹ بدلنی اَیں۔”

ناذر نیں جدۄں بابُۄیاں ’تے ہملا کر دِتّا تاں دِیوانی اہِلمدّ شتِیش کُمار نُۄں وی غُسّا آ گِیا۔ اُہ ناذر دے ہۄش ٹِکاݨے کرن لگّا۔

اِک-اِک کرکے سارا سٹاف ناذر دے گل پَے گِیا۔ وکت کھُلّہا ہُںدّا تاں پہِلاں اُہ تھاݨے جاںدا۔ اہِلمدّ ’تے کُرپّشن دا پرچا درج کردا٬ بھری کچہِری ’چۄں گْرِفتار کر کے اُس نُۄں نانی یاد کرائُںدا۔ نتِیجا چاہے کُجھ وی نِکلدا۔ اُہ پُلِس افسر سی۔ دُیانی دے بابُۄ تۄں تَۄہِین تاں نہِیں سی کرائُݨی۔

اِس وکت ناذر کیول شِکائِت ہی کر سکدا سی۔

ججّ کمّ مُکا کے رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچ جا چُکّا سی۔ اُہ سٹَینۄ نُۄں کۄئی فَیسلا لِکھا رِہا سی۔ اردلی باہر کھڑا سی۔ اردلی نُۄں سخت ہدائِت سی٬ ’جِنّا چِر فَیسلا لِکھائِیا جا رِہَے کۄئی اںدّر ناں آوے۔‘ پر بھرے-پِیتے ناذر نیں کِسے دی پرواہ ناں کِیتی۔ اُہ تُفان واںگ رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچ جا وڑِیا۔

“ہدّ ہۄ گئی جناب) اہِلمدّ نیں مَیتھۄں پَیسے وی لَے لئے تے کمّ وی نہِیں کردا۔ تِیہ لَے گئے٬ ستّر ہۄر مںگّدَے۔” غُسّے ’چ لال-پِیلا ہۄئے ناذر نُۄں سارے پُلِس رُۄل بھُلّ گئے۔ بِناں سلُۄٹ مارے ہی اُہ آپݨے دُکھڑے رۄݨ لگّا۔

“مَیں راجا ہرِیشچںدّر ورگی اِیماندار پُلِس نُۄں جاݨداں۔ چھجّ تاں بۄلے چھانݨی کی بۄلے۔” مَیجِسٹْریٹ وی اُسے گُستاخی نال ناذر ’تے ورہ پِیا۔ اِس ترہاں دا وِوہار کر کے اُہ میجر دا پکھّ نہِیں سی لَے رِہا٬ سگۄں ناذر دے بِناں اِجاذت اںدّر گھُس آئُݨ ’تے اَۄکھا سی۔ اںدّر تاں چلۄ اُہ آ گِیا٬ گلّ تاں سلِیکے نال کرے۔

ججّ دی جھاڑ نیں ناذر دے متھّے دِییاں تِئۄُڑِییاں ہۄر سںگھّݨِییاں کر دِتِّییاں۔ ٹۄبھے دا گواہ ڈڈُّۄ۔ اِک وار اُس دے من وِچ آئِیا٬ اُہ پُلِس نُۄں ’چھانݨی‘ آکھݨ والے ججّ نُۄں پہِلاں پِیڑھی تھلّے سۄٹا مارن لئی آکھے۔ جدۄں اُس نیں ٹائِر مںگّے سن٬ اُدۄں اُہ ہرِیش چںدّر سی؟

غسّا ناذر دے کابُۄ تۄں باہر ہُںدّا جا رِہا سی۔ اُہ دس-باراں سال پہِلاں والا اِتِہاس دُہرائُݨا چاہُںدّا سی۔ اُس سمیں اُہ سُنام لگّا ہۄئِیا سی۔ اُتھے ججّ تۄتا رام سی٬ بڑا سخت۔ تھاݨیدار جے سمّن تامِیل کر کے شہادت دیݨ ناں آوے تاں اُہ اگلی وار آئے نُۄں جُرمانا کرے بغَیر نہِیں سی چھڈّدا۔ جُرمانا وی نکد نہِیں سی وسُۄلدا۔ وسُۄلی لئی پُلِس کپتان نُۄں لِکھدا سی۔ متلب ہُںدّا سی٬ غلتی کپتان دی نذر چڑھ جاوے۔

اُپرۄں اِیمانداری دا ڈھَۄںگ رچدا سی۔ وَیسے اُہ ناذر نال کھُلّہا سی۔ اڑے-تھُڑے ناذر اُس دے کمّ آئُںدا سی۔

اِک وار ناذر دے وی ورںٹّ جاری ہۄ گئے۔ جِس دِن اُس دی گواہی سی٬ اُس دِن شہِر وِچ مُکھّ مںتّری آئِیا ہۄئِیا سی۔ وی.آئی.پی. ڈِئۄُٹی کارن اُہ گواہی دیݨ نہِیں سی آ سکِیا۔

پیشی تۄں اِک دِن پہِلاں ناذر نُۄں کۄٹھی بُلائِیا گِیا۔ ججّ کۄل سَیشن ججّ دا سُپْرِٹَیںڈَیںٹ بَیٹھا سی۔

اَیتوار نُۄں سُپْرِٹَیںڈَیںٹ دی لڑکی دی شادی سی۔ ججّ اُس نُۄں گھِئۄ دا پِیپا بھیجݨا چاہُںدّا سی۔

ناذر نیں کھِڑے متھّے ہُکم دی تامِیل کِیتی۔

اگلے دِن جدۄں اُہ گواہی دیݨ گِیا تاں تۄتا رام نیں اُس نال اکھّ  ناں مِلائی۔ ناذر نیں سۄچِیا افسر ٹھِیک کر رِہَے۔ جدۄں رِیائِت کرنی ہۄوے تاں دِکھاوا نہِیں کرِیدا۔

گواہی سمیں ہۄرناں واںگ اُس نُۄں وی نۄٹِس جاری کِیتا گِیا۔ ناذر نُۄں ہالے وی آس سی کِہ ججّ اُس دے سپشّٹِیکرن نُۄں سہی منّ کے نۄٹِس خارج کر دیویگا۔ اِس ترہاں دُۄسرِیاں نُۄں اِتراذ کرن دا مَۄکا نہِیں مِلیگا۔

جدۄں ججّ نیں اُس نُۄں وی پںجّاہ رُپئے جُرمانا کر دِتّا تاں اُس دے پَیراں ہیٹھۄں ذمِین کھِسک گئی۔

جدۄں کۄئی وی مِنّت-ترلا ججّ نُۄں پسِیج ناں سکِیا تاں ناذر اںدّرلا بھَیرۄں جاگ اُٹھِّیا۔ اکھّاں ’چۄں اگّ برسائُںدا اُہ رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچ جا بَیٹھا۔

اُس نُۄں رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچ وڑِیا دیکھ کے ججّ وی پِچھّے ہی آ گِیا۔

“کلّہ جِہڑا پِیپا مَیں بھیجِیا سی٬ اُس ’تے میرا ڈیڈھ سَۄ لگّا سی۔ پںجّاہ کٹّ کے سَۄ مَینُۄں واپس کر دِئۄ۔”

ناذر دی گلّ سُݨ کے ججّ دا چِہرا پِیلا بھُۄک ہۄ گِیا۔ اُہ مِئۄں-مِئۄں کرن لگّا۔ اُس نُۄں کھہِڑا چھُڈائُݨا اَۄکھا ہۄ گِیا۔ جِنّا چِر ججّ نیں نۄٹِس پاڑ  ناں دِتّا٬ ناذر نُۄں سبر ناں آئِیا۔

کُجھ اُہۄ جِہا جواب اُہ اِس بھلیماݨس نُۄں دیݨا چاہُںدّا سی پر ہُݨ تکّ کرۄڑاں گَیلن پاݨی پُلاں ہیٹھ دی لںگھّ چُکّا سی۔ اجّ-کلّہ اُہ افسراں نُۄں نراذ نہِیں سی کردا۔ ڈھِیٹھ بݨ کے سبر دی گھُٹّ بھردا سی۔

ناذر دی شِکائِت نُۄں ردّی دی ٹۄکری وِچ نہِیں سی سُٹِّیا گِیا۔ اُسے وکت میجر نُۄں تلب کِیتا گِیا۔ کی اُس نیں سچّمُچّ تھاݨیدار تۄں رِشوت لئی سی؟ اِس دۄش دا سپشّٹِیکرن مںگِّیا گِیا۔

میجر دی ساری آکڑ لہِ گئی۔ اُہ تھر-تھر کمبّݨ لگّا۔ تھرتھرائُںدی آواذ نال اُہ اِہۄ بہانا گھڑدا رِہا۔

“دۄشی دۄ ہن پر نکلاں دا سَیٹّ اِک ہَے۔”

“مَیں اِک ذِمّیوار پُلِس افسر ہاں۔ جدۄں مَیں ساری ذِمّیواری لَے رِہا ہاں کِہ کلّہ نُۄں نکلاں پیش کر دِیاںگا تاں اِہ منّدا کِئۄں نہِیں؟”

ناذر دا غُسّا ہالے وی ٹھںڈھّا نہِیں سی ہۄئِیا۔

“سمجھ لَے تیرا چلان پیش ہۄ گِیا۔ تُۄں آپݨے کپتان نُۄں اِہ سُۄچنا بھیج دے۔ ہُݨ تاں ٹھِیک ہَے؟ .....ہُݨ دُۄجی گلّ سُݨ۔ نکلاں اجّ ہی تِیار کروا٬ بھاویں رات دے باراں وجّ جاݨ۔ بسّ) ہۄر کۄئی بہانا نہِیں۔”

مَیجِسٹْریٹ نیں سۄچ-سمجھ کے اجِہا فَیسلا سُݨائِیا سی٬ اِس نال دۄہاں دھِراں دی رہِ جاݨی سی۔

رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچۄں باہر نِکلدِییاں دۄویں دھِراں خُش سن۔

میجر اِس لئی کِہ ناذر نیں جے ستّر نہِیں دِتّے ناں سہی٬ فۄٹۄیاں ’تے تاں دۄ سَۄ لائیگا ہی۔

ناذر سِںگھّ اِس لئی کِہ چلان وی پیش ہۄ گِیا اتے آکڑ وی رہِ گئی۔

بہُتا ذۄر لا کے نکلاں دا بِلّ پںجّاہ رُپئے بݨیگا۔ اُس نیں کِہڑا پلِّئۄں دیݨے سن۔ فۄٹۄ-سٹَیٹ والے نال اُس دا ہِساب چلّدا سی۔ کھاتے وِچ لِکھوا دیویگا۔ کدے کِسے اسامی تۄں دِوا دیویگا۔

 

 

¬

 

 

5

بںٹّی کتل کیس دے ادالت وِچ پیش ہۄݨ دی سُۄہ سبھ تۄں پہِلاں بلوںتّ رائے مُنشی نُۄں مِلی سی۔

ناذر سِںگھّ تھاݨیدار نال اُس دی یاری سی۔ چلان پیش کر کے تھاݨے مُڑدا ناذر سِںگھّ اُس دے کنّ وِچ پھُۄک مار گِیا سی۔

“دۄویں دۄشی لاوارِس ہن۔ تِنّ مہِینِیاں تۄں اںدّر ہن۔ ہالے تک اُنہاں نیں کۄئی وکِیل نہِیں کِیتا۔ چلان پیش ہۄݨ نال سمائِت شُرُۄ ہۄ جاݨی ہَے۔ دۄشِییاں نُۄں ہُݨ وکِیل کرنا پَیݨا ہَے۔ تُۄں جے تھۄڑھی جِہی ہِمّت مار لئیں تاں کیس تیری جھۄلی پَے سکدا ہَے۔”

جھٹّ بلوِںدّر دے کنّ کھڑے ہۄ گئے۔ اُہ سچّ آکھدا سی۔ اِہ کتل کیس سی۔ کتل کیس وِچ وکِیل نیں چۄکھی فِیس لَیݨی سی۔ مُنشی نُۄں مُنشِییاݨا وی اُسے ہِساب نال مِلݨا سی اتے کیس دِوائُݨ دا کمِشن وی۔

چلان پیش ہۄݨ دی خبر دے کچہِری وِچ پھَیلݨ تۄں پہِلاں-پہِلاں بلوِںدّر نُۄں دۄشِییاں نال سمپّرک کائِم کر لَیݨا چاہِیدا سی۔

مُنشِیپُݨا بلوِںدّر دا خاندانی پیشا سی۔ اُس دے باپ-دادے دی اُمر وی کچہِری دے اِنہاں تختپۄشاں اُپر ہی گُذری سی۔ بلوِںدّر دے آپݨے تجربے دا وی اِہ تِیہواں ورہا سی۔ اجِہِییاں اسامِییاں ٹھُںگّݨ دے اُس کۄل ڈھیر سارے نُسخے سن۔

پالے اتے مِیتے اُپر اُہ کِہڑا نُسخا ورتے؟ اِہ جائِذا لَیݨ لئی بلوِںدّر نیں سِگرٹاں دی اِک نوِیں ڈبّی خرِیدی اتے سَیشن کۄرٹ دی نُکّر والے پِپّل ہیٹھ جا بَیٹھا۔

دۄ سِگرٹاں جۄڑ کے اُس نیں اِک سِگرٹ بݨائی۔ اُںگل نال دھرتی ’تے شترںجّ واہی۔

جدۄں کدے اُس نیں گمبھِّیر چِںتّن کرنا ہۄوے٬ اُدۄں اُہ اِںجھ ہی کردا سی۔

اِک پاسے اُہ سِگرٹ دے لمبّے-لمبّے کش لائُںدا اتے دُۄجے پاسے شترںجّ دے مۄہرے دُڑائُںدا۔

سِگرٹ دا پہِلا کش لا کے  اُہ مِیتے ’تے ڈۄرے پائُݨ دِییاں سکِیماں گھڑن لگّا۔

گاںدھی بستی ’چُۄہڑِیاں وِہڑے‘ دا آدھُنِک ناں سی۔ ناں اِہ پِںڈّ سی ناں شہِر۔ پِںڈّ اِہ اِس لئی نہِیں سی٬ کِئُںکِہ اِہ شہِر دی ہدُۄد وِچ آئُںدا سی۔ اِتھۄں دے وسنِیک سِیری-پالی رلݨ دی تھاں گھراں-کارخانِیاں وِچ کمّ کردے سن۔ شہِر وِچ اِس بستی نُۄں اِس لئی نہِیں سی گِݨِیا جاںدا٬ کِئُںکِہ شہِر دی اسل وسّۄں تۄں اِہ اِک کِلّۄمِیٹر دُۄر سی۔ دُۄجے شہِر دی اِک وی آدھُنِک سہُۄلت اِس دے کۄل دی نہِیں سی لںگھّی۔

بلوِںدّر لئی سمسِّیا اِہ سی کِہ مِیتے نُۄں پھسائُݨ لئی اُہ شہِری نُسخے ورتے جاں پیںڈُۄ؟

اِہ بستی کۄئی پِںڈّ ہُںدّی تاں بلوِںدّر مُۄںہ-ہنیرے آپݨا سائیِکل چُکّدا اتے پِںڈّ دے راہ پَے جاںدا۔

پِںڈّ وڑن تۄں پہِلاں اُہ باہرلے وِہڑے بریک ماردا۔ چَۄکِیدار دے گھر اگّے کھڑۄ کے سائیِکل دی گھںٹّی کھڑکائُںدا۔

مُنشی نُۄں گھر آئِیا دیکھ کے چَۄکِیدار دی ہِکّ گِٹھّ چَۄڑی ہۄ جاںدی۔ اُس نُۄں لگّدا٬ جِویں کِیڑی گھر بھگوان آئِئَے۔ خُشی دی لۄر ’چ آئِیا چَۄکِیدار نالے مِیتے نُۄں کابُۄ کرن دے ڈھںگّ ترِیکے دسّدا نالے خبراں والی پٹاری کھۄلہ دِںدّا۔

بلوِںدّر بارے لۄکاں نُۄں وہِم سی کِہ اُس نیں کۄئی دَیوی شکتی وسّ کِیتی ہۄئی ہَے۔ نہِیں بھلا اِہ کِویں سمبھّو سی کِہ دھِراں نُۄں ہالے ہۄݨ والے جھگڑے دا سُپنا تک  نہِیں آئِیا ہُںدّا اتے بلوِںدّر نُۄں اُنہاں اُپر درج ہۄݨ والے مُکدّمے دِییاں دھاراواں تک دا پہِلاں پتا لگّ جاںدا سی۔

بلوِںدّر لۄکاں دی مُۄرکھتا ’تے ہسّدا سی۔ اِہ سچّ سی کِہ اُس نُۄں ہۄݨ والے جھگڑِیاں دا اِلم اگائۄُں ہۄ جاںدا سی۔ اِہ وی سچّ سی کِہ اُس نُۄں لگّݨ والِییاں دھارواں دا پہِلاں پتا لگّ جاںدا سی پر اِہ جھُۄٹھ سی کِہ اِس کرامات پِچھّے کِسے غَیر-کُدرتی شکتی دا ہتھّ سی۔ اِہ کرامات اُہ اِسے مات-لۄک دے جِئۄُںدے-جاگدے لۄکاں دے سِر ’تے کردا سی۔ اِنہاں کراماتی لۄکاں وِچ پِںڈّ دا چَۄکِیدار وی شاملسی۔

اِنہاں شکتِییاں نُۄں وسّ کرن لئی بلوِںدّر نُۄں ناں کِسے ٹُۄݨے-ٹامݨ دی ذرُۄرت پَیںدی سی٬ ناں کِسے مںتّر-جاپ دی۔

وِچارے چَۄکِیدار دا کی سی؟ تںگّی-تُرشی ویلے چار چھِلّڑ اُدھار دے دِتّے۔ کُڑی-کتّری دے وِیاہ ’تے رَیڈّ-کراس وِچۄں پںجّ-چار سَۄ دی سہائِتا لَے دِتّی۔ اِنے نال چَۄکِیدار اُس دے اگّے-پِچھّے گھُمّݨ لگّدا سی۔

چَۄکِیدار نُۄں بلوِںدّر پِںڈّ دی ماں سمجھدَے۔ ہر پِںڈّ واسی دے دُکھݨے دا اُس نُۄں اِلم ہُںدَّے۔

بلوِںدّر پِںڈّ پِچھّۄں وڑدا٬ چَۄکِیدار آئُݨ والے تُفان دی سُۄچنا اُس نُۄں پہِلاں دے دِںدّا۔

پِچھلی پہِلی تارِیخ نُۄں بلوِںدّر جدۄں مہِلِیں گِیا سی تاں اُس نُۄں چَۄکِیدار دی مارُۄ چاہ امّْرِت ورگی لگّی سی۔ پہِلے ہلّے اُس نیں پِںڈّ وِچ دۄ مُکدّمِیاں دے بِیجے جا چُکّے بِیجاں دی اِتلاہ دِتّی سی۔

مِںدّے دے مُںڈّے دی چھٹی سی۔ اُس نیں چار ڈرمّ لاہݨ دے پائے سن۔ ٹھیکیداراں نُۄں شراب وِکدی نذر نہِیں سی آئُںدی۔ اُہ درۄگے نُۄں لَے کے سُۄہ کڈھّدے پھِردے سن۔ جِئۄں ہی بھٹھّی چڑھی چھاپا پئیگا۔ بھٹھّی دا کیس بݨیگا۔

کالے املی کۄل اجِتّوال والا درشن آئُݨ لگّ پِئَے۔ املی کھاہرے تۄں افِیم لَیݨۄں ہٹ گِئَے۔ اُہ درشن دی افِیم دے گُݨ گائُںدا رہِںدّا۔ کِسے وی دِن کھاہرا درشن اتے املی ’تے چھاپا مروا سکدَے۔ افِیم دے دۄ کیس بݨنے سن۔

بلدی ’تے کُجھ پھُۄس بلوِںدّر نیں پائِیا سی۔ ہفتے دے اںدّر-اںدّر دۄنۄں بھوِکھّ- باݨِییاں نُۄں سچّ وِچ تبدِیل کرائِیا سی۔ پھیر دۄناں کیساں نُۄں آپݨی جھۄلی پائِیا سی۔

ہُݨ مِیتے بارے اُہ کِس چَۄکِیدار نال سمپّرک کرے؟ بستی دا کۄئی چَۄکِیدار ہی نہِیں سی۔ اِس دا متلب سی اُس دا پہِلا مۄہرا اجائیِں چلِیا گِیا سی۔

اِس دا بلوِںدّر نُۄں کۄئی فِکر نہِیں سی۔ ہالے اُس کۄل آہلا تۄں آہلا مۄہرے باکی سن۔

سِگرٹاں دا نواں جۄڑا سُلگا کے اُہ نویں مۄہرے بارے سۄچݨ لگّا۔

بلوِںدّر لئی چَۄکِیدار جے پِںڈّ دی ماں سی تاں پٹواری پِںڈّ دی دائی۔ دائیِیاں تۄں کدے پیٹ لُکے نیں؟ پِںڈّ دی جمہامبںدّی٬ گِرداوری کھۄلہدِیاں ہی پٹواری دے من نُۄں کھُڑک جاںدی ہَے کِہ کِس دھِر نیں کِس دھِر دا کدۄں سِر پاڑنا ہَے؟ کِس شرِیک نیں کِس شرِیک ’تے کدۄں دائوا ٹھۄکݨا ہَے؟

اجِہے جۄتِش لگوائُݨ بلوِںدّر خُد پٹواری کۄل جائِیا کردا سی۔

پٹواری کۄل گِیا بلوِںدّر کِسے نِبھاگے دِن ہی خالی ہتھّ مُڑدا سی۔ نہِیں تاں اکسر اُس دا مُۄںہ مِٹھّا ہُںدّا سی۔

پرسۄں مہںتّاں والی ذمِین دے نمبّر لَیݨ اُہ شہِݨے گِیا سی۔

پٹواری نیں نمبّراں دی گلّ پِچھّۄں سُݨی سی اتے آپݨے ڈھِڈّ دا گُبار پہِلاں کڈھِّیا سی۔

باجوا پتّی والے لمبّڑاں دا اَۄت تائِیا مر گِیا سی۔

تائے دے مرن دی خبر دا متلب مُنشی جھٹّ سمجھ گِیا سی۔ لمبّڑاں دے مُںڈِّیاں وِچکار مُکدّمیباذی شُرُۄ ہۄݨ والی سی۔

وڈّا مُںڈّا کۄئی دس-وِیہ سال پُراݨی وسِیئت پیش کریگا٬ جِس دے آدھار ’تے اُہ بُڈھّے دی ذمِین دا وارِس بݨیگا۔

چھۄٹے کۄل کُجھ مہِینے پہِلاں لِکھی خانگی وسِیئت ہۄئیگی٬ جِہڑی پںچّاں-سرپںچّاں دُیارا تسدِیک کِیتی ہۄئیگی۔

سبھ تۄں چھۄٹا تائے تا مُتبنّا ہۄݨ دا دائوا کریگا۔

سِیاݨے ہۄئے تاں دِیوانی مُکدّمے نال سار لَیݨگے۔ چار بھراواں دے دھکّے چڑھ گئے تاں چھبّی تۄں لَے کے کتل تک دی فَۄجداری کر کے وکِیلاں مُنشِییاں دے گھر بھرنگے۔

پٹواری نیں بلوِںدّر نُۄں اِہ وی دسِّیا سی کِہ وڈّے مُںڈّے نُۄں اُس نیں آپݨے ہتھّ ’تے چڑھا رکھِّیا سی۔ چھۄٹِیاں وِچۄں اِک نُۄں اُہ چاڑھ لوے۔ پھیر مُکدّمے ہی مُکدّمے سن۔ دۄہاں لئی اُمر بھر دِییاں رۄٹِییاں کھرِییاں سن۔

کلّہ بلوِںدّر اِس کیس دے اِںتذام وِچ لگّا رِہا سی۔

آپݨا اِک چیلا اُس نیں  لمبّڑاں دے وِچکارلے مُںڈّے تارے پِچھّے لائِیا سی۔

جائلی وسِیئت بݨائُݨ لئی تارے نُۄں اِک وسِیکا-نوِیس دی ذرُۄرت پَیݨی سی۔ وسِیئت نیں تاں ہی بھرۄسے-یۄگ بݨنا سی جے اُس نیں کِسے وسِیکا-نوِیس دے رجِسٹر وِچ پِچھلِییاں تارِیخاں وِچ چڑھِیا ہۄݨا سی۔ تارے دی اِسے لۄڑ نُۄں مُکھّ رکھّ کے بلوِںدّر نیں اُس پِچھّے بھۄلے نُۄں لائِیا سی۔ بھۄلے دا ادھّے نالۄں ودھّ رجِسٹر خالی سی۔ سارے دا سارا رجِسٹر تارے دی سیوا وِچ ہاذر سی۔

وسِیکا-نوِیس نُۄں آپے گھر آئِیا دیکھ کے تارے دِییاں اکھّاں چُںدھِّیا گئیِیاں۔  اُس نُۄں لگّا جِویں واہِگُرُۄ خُد اُس دی پِٹھّ تھاپڑن آئِیا سی۔ اُس دے بھاگ جگائُݨ لگّا سی۔

“جدۄں چیلا ہنُۄمان ورگا کَۄتکی سی تاں گُرُۄ ذرُۄر وِشنُۄں دا اوتار ہۄئیگا۔” سۄچدے تارے نیں بلوِںدّر دی ہاذری بھری سی۔

بلوِںدّر نیں تارے نُۄں اشِیرواد دِتّا سی۔ جدۄں اُہ بلوِںدّر دی شرن آ ہی گِیا تاں اُس دی رکھِّیا کرنا اُس دا دھرم سی۔

تارے نُۄں ہُݨ گھبرائُݨ دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ مُکدّما جِتائُݨ والِییاں ہر پْرکار دِییاں سیواواں دا اُس کۄل پْربںدھّ سی۔

جائلی وسِیئت لئی سبھ تۄں پہِلاں تارے نُۄں گواہاں دی ذرُۄرت پَیݨی سی۔ پںچّ٬ سرپںچّ اتے نمبّردار تۄں لَے کے وکِیل تک دی اُہ گواہی پوا سکدا سی۔ ہر گواہ دی آپݨی اہِمِیئت سی۔ اِہ تارے نیں دیکھݨا سی کِہ کِنّا گُڑ پا کے اُس نیں کِنّے مِٹھّے دا سواد چکھّݨا سی؟

پھیر وسِیئت اُپر تائے دے دستخت سابت کرن لئی ہتھّ-لِکھتاں دے ماہِر دی ذرُۄرت پَیݨی سی۔ ہر ترہاں دے ماہِر دا ناں-پتا اُس کۄل نۄٹ سی۔

مُکّدی گلّ اِہ کِہ اُہ جائلی وسِیئت نُۄں سَۄ فِیسدی سچّ سِدھّ کرن دی تاکت رکھّدا سی۔

ویگ ’چ آئے تارے نیں بلوِںدّر دے گۄڈِیں ہتھّ وی لائے سن اتے نۄٹاں نال جیب وی بھری سی۔

جے اِہ دِیوانی کیس ہُںدّا٬ اُہ پٹواری دے سِرہاݨے جا بَیٹھدا۔ اُس تۄں دھِر دے کنّ کھِچائُںدا۔ اسامی بھلماݨسی نال ناں منّدی تاں اُس تۄں دھمکی دِوائُںدا۔

ملںگّ مِیتے کۄل کُجھ وی نہِیں سی ناں اُس نُۄں کِسے پٹواری دا ڈر سی٬ ناں کِسے رِکارڈ دے اُلٹ-پُلٹ ہۄݨ دا۔

کِئۄں جھلّیگا اُہ پٹواری دا رۄہب؟

کۄئی فائِدا نہِیں سی پٹواری پِچھّے پھِرن دا۔

دُۄجا مۄہرا بھںگّ دے بھاڑے گُیا کے بلوِںدّر نُۄں ڈاڈھا دُکھّ ہۄئِیا سی۔

سِگٹراں دے تِیجے جۄڑے دی اُس نُۄں تلب مہِسُۄس ہۄݨ لگّی۔

کِسے دھِر دا چَۄکِیدار جاں پٹواری بِناں سر سکدَے پر پںچّاں٬ سرپںچّاں بِناں نہِیں سردا۔ فَۄجداری مُکدّمِیاں وِچ دۄشِییاں نُۄں  اِنہاں نُۄں جوائیِیاں واںگ پلۄس کے رکھّݨا پَیںدَے۔ نمبّردار تۄں ذمانت تسدِیک کرائُݨی ہُںدّی ہَے۔ سرپںچّاں تۄں آپݨے ہکّ ’چ متا پاس کرائُݨا ہُںدَّے۔ جِس دھِر نال پِںڈّ دی پںچّائِت ناں ہۄوے٬ ادھّا مُکدّما اُہ پہِلے دِن ہی ہار جاںدی ہَے۔

بلوِںدّر اِس نُکتے نُۄں چںگّی ترہاں سمجھدا سی۔ پںجّ-دس جاں پںدّراں-وِیہ نہِیں٬ اُس نیں پںچّاں٬ سرپںچّاں اتے نمبّرداراں دی فَۄج پال رکھّی سی۔

اُہ پںچّ-سرپںچّ ہی کاہدا٬ جِس نیں پِںڈّ دی ہر گھٹنا ’تے کڑی نذر  ناں رکھّی۔ اِسے نذر دی اُہ کھٹّی کھاںدے سن۔

سویرے ہی اُہ پۄچوِیں پگّ بنّہ کے بَیٹھ جاںدے۔ کی پتَے کدۄں کۄئی تھاݨے کچہِری لَے جاݨ والا اُس دا بُۄہا آݨ کھڑکائے۔ اِہ ناں ہۄوے کِہ نمبّردار تِیار ہُںدّا رہِ جائے اتے اگلا کاہل کارن کِسے ہۄر نُۄں لَے تُرے۔

اِک نُۄں تِیار رہِݨ دا سُنیہا لا کے جے بھُلّ-بھُلیکھے کۄئی دُۄجے نُۄں لَے جاوے تاں پہِلے دے تن-بدن نُۄں اگّ لگّ جاںدی سی۔ نالے اُس دا سارے دِن دا سَیر-سپاٹا گِیا٬ نالے کھاݨ-پِیݨ اتے نالے دِہاڑی-دپّا۔ پہِلے مۄہتبر نُۄں اُنا چِر چَین نہِیں سی آئُںدی٬ جِنّا چِر اُہ ساری تاݨی نُۄں سُلجھا نہِیں سی لَیںدا۔

تفتِیش کر کے اُہ بلوِںدّر ولّ دَۄڑدا۔ اُس نُۄں پُۄری رِپۄرٹ دِںدّا۔ پھلاݨے نمبّردار نیں پھلاݨے دی جیالی وسِیئت ’تے گواہی پائی ہَے٬ پھلاݨے نیں پھلاݨے دی غلت شناخت کر کے جھُۄٹھا کلیم دوائِیا ہَے اتے پھلاݨے نیں پھلاݨے دی جائِداد نُۄں غلت تسدِیک کِیتا ہَے۔

اِک وار بلوِںدّر نُۄں کِسے ٹھگّی دا پتا لگّے سہی٬ اُہ اۄنا چِر چَین نال نہِیں سی بَیٹھدا٬ جِنّا چِر دھِراں دے سِر نہِیں سی بھِڑ جاںدے۔ سِر بھیڑ کے ڈبُّۄ کںدھّ’تے۔

اِس مُکدّمے وِچ سِر پہِلاں ہی بھِڑ چُکّے سن۔ ذمانت ہالے منذُۄر نہِیں سی ہۄئی۔ مِیتے نُۄں کِسے ڈبُّۄ دی ذرُۄرت پئے تاں کِس ترہاں؟

سِگرٹاں دے تِیجے جۄڑے دا بھۄگ پَیںدِیاں ہی بلوِںدّر دِییاں مۄہتبراں ’تے لگِّییاں آساں دا وی بھۄگ پَے گِیا۔

ہُݨ اُس کۄل اِک مۄہرا باکی سی۔ مہاراجے ورگا اِہ مۄہرا سی پُلِس دا۔

پُلِس دا خِیال آئُںدِیاں ہی بلوِںدّر نُۄں آپݨی اݨگہِلی ’تے پچھتاوا ہۄݨ لگّا۔

چلان پیش ہۄ چُکّا سی۔ کیس نال ہُݨ پُلِس دا کۄئی لاگا-دیگا نہِیں سی۔ جے اُس نُۄں پہِلاں پتا ہُںدّا کِہ کیس نیں اِںجھ کروٹ لَیݨی ہَے٬ اُہ بںٹّی دے اگوا والے دِن ہی کیس نال چِمبّڑ جاںدا۔

پہِلاں اُہ اِںجھ ہی کردا سی۔

کِسے ہۄݨ والے جھگڑے دی سُۄہ مِلدِیاں ہی اُہ تھاݨے جا وجّدا سی۔ تھاݨیدار دے کنّ بھردا سی۔ تھاݨیدار جھٹّ اگلے دی گِچّی جا نپّدا۔

مُخبری کر کے بلوِںدّر کُجھ دیر خامۄش رہِںدّا۔

جدۄں پرچا درج ہۄ جاںدا اتے پھڑۄ-پھڑائی شُرُۄ ہۄ جاںدی تاں کِدھرۄں برساتی کھُمبّاں واںگ آ ٹپکدا۔

مۄہتبر بݨ کے کدے مُدئّی دا پکھّ پُۄردا اتے کدے مُلذم دا۔

ناذر نال اُس دی جاݨ-پہِچاݨ اِںجھ ہی ہۄئی سی۔

پھرواہی والے ’دھگڑِیاں‘ دی جدۄں ساںجھی کںدھّ خاتر لڑائی ہۄئی سی تاں بلوِںدّر نیں مُدئیِیاں دا پکھّ پُۄرِیا سی۔

پہِلے ہلّے پرچا تِنّ سَۄ چَۄوی وِچ درج ہۄئِیا سی۔ کُجھ سٹّاں بارے ڈاکٹر نیں ہالے رائے دیݨی سی۔ اُسے رائے نیں اِہ فَیسلا کرنا سی کِہ پرچے نیں تِنّ سَۄ چھبّی وِچ تبدِیل ہۄݨا سی جاں چَۄوی وِچ رہِݨا سی۔

اِس تبدِیلی لئی اُس نُۄں دھگڑِیاں دے بُڑیہ نال متھا-بھکائی کرنی پئی سی۔ کدے اُہ بُڑھے نُۄں اِک پاسے لِجا کے تِنّ سَۄ چَۄوی دے نُکسان سمجھائُںدا۔ کدے دُۄجے پاسے لِجا کے چھبّی دے فائِدے دسّدا۔ کدے اُہ آکھدا۔

“بُڑھِیا) چَۄوی دا جُرم کاہدا جُرم ہُںدَّے۔ جِہا لگِّیا تِہا ناں۔ اِس دفا دا پہِلا نُکس اِہ آ کِہ پُلِس نیں دۄشِییاں نُۄں پِںڈّ ہی چھڈّ جاݨَے۔ اِہ کابلے-ذمانت جُرم اےَ۔ پُلِس جے چاہے تاں وی اُنہاں نُۄں تھاݨے نہِیں لِجا سکدی۔ نالے اِہ جُرم کابلے-راذِیناما اےَ۔ ہر پیشی ’تے ججّ راذِینامے لئی ذۄر پائِیا کرُۄ۔ ہۄر سُݨ, اِس جُرم دی ودھّ تۄں ودھّ سذا تِنّ سال کَید اےَ۔ سخت تۄں سخت ججّ نیں چھے مہِینے تۄں ودھّ کَید نہِیں کرنی۔”

اُہ پھیر آکھدا۔

“.....ہُݨ چھبّی دے نذارے دیکھ۔ پہِلاں پُلِس دۄشِییاں نُۄں گھر تۄں لَے کے تھاݨے تک کُٹّدی لِجائۄُ۔ پھیر ہوالات بںدّ کرُۄ۔ بہُتے نہِیں تاں پںدّراں دِناں لئی ججّ اُنہاں نُۄں جیلہ دِییاں رۄٹِییاں کھوائۄُ ہی کھوائۄُ۔ چھبّی ’چ سذا اُمر کَید ہَے۔ رہِم-دِل تۄں رہِم-دِل ججّ نُۄں وی تِنّ سال کَید کرنی پئۄُ۔ پںچّائِت دھِراں وِچکار راذِیناما کروا دیوے تاں وی مُلذماں نُۄں سال بھر کچہِری وِچ دھکّے کھاݨے پَیݨگے۔ اردلی٬ رِیڈر اتے سٹَینۄ تۄں لَے کے وکِیل تک دِییاں جیباں بھرنِییاں پَیݨگِییاں۔”

پھیر لۄہا گرم ہۄئِیا دیکھ اُہ آخری سٹّ ماردا۔

“.....ماڑی جِہی جیب ڈھِلّی کر۔ ہُݨ چھبّی بݨا دِنّاں۔ چھبّی ناں بݨی٬ گلے ساری اُمر ڈۄ-ڈۄ کردے رہِݨگے۔ آکھݨگے دھگڑِیاں نیں کی ساڈا پھنُّۄں پٹّ لِیا؟”

دھگڑِیاں نُۄں بلوِںدّر دی رائے کڑاہ ورگی لگّی سی۔ جھٹّ بُڑھے نیں نۄٹاں والی پۄٹلی کھۄلہ دِتّی سی۔

پہِلاں بلوِںدّر نیں ناذر دی جیب بھرائی٬ پھیر ڈاکٹر دی۔

اِںجھ اُس نیں ناذر سِںگھّ نال یاری گںڈھّی سی۔

اجّ تک ناذر سِںگھّ وی یاری والی کسوٹّی ’تے پُۄرا اُتردا آ رِہا سی۔-سَیکڑے کیس بلوِںدّر نُۄں دوا چُکّا سی۔

 

پالے اتے مِیتے دا چلان پیش ہۄ چُکّا سی۔ ہُݨ ناں پُلِس رِماںڈ مِل سکدا سی٬ ناں کِسے دفا وِچ وادھ-گھاٹ ہۄ سکدی سی۔ ناذر سِںگھّ مجبُۄر سی۔

 

پُلِس والا مۄہرا ہار کے بلوِںدّر نیں ہار کبُۄل کر لئی۔

دھرتی ’تے واہی شترںجّ ڈھاہ کے اُس نیں سِگرٹاں والی ڈبّی دی گھۄکھ کِیتی۔

سِگرٹاں دا اِک جۄڑا ہالے باکی سی۔

آخری جۄڑا سُلگا کے اُہ پالے نُۄں نِشانا بݨائُݨ لگّا۔

پالے دی ماں نُۄں اُس نیں کئی واری کچہِری گھُمّدے دیکھِیا سی۔ کدے اُہ سرداری لال دے پھٹّے ’تے بَیٹھی ہُںدّی٬ کدے گُپتے دے اتے کدے مۄہن جی دے۔ اِہ کِہڑا چۄری دا مُکدّما سی بئی سَۄ-دۄ سَۄ نال سر جائۄُ۔ اِہ کتل کیس سی۔ گھٹّۄ-گھٹّ دس ہذار اُس نُۄں وکِیل دے بۄجھے پائُݨا پَیݨا سی۔ شائِد اِسے کارن اُس دا کِسے وکِیل نال سَۄدا تہِ نہِیں سی ہۄ رِہا۔

بلوِںدّر کِسے دے بھرۄسے نہِیں رہیگا۔ اُہ خُد پالے دی ماں نال گلّ کریگا۔ اُس بھۄلی تِیوِیں نُۄں سمّتی دی سِیاست سمجھائیگا۔

سمّتی دا اُدیش سِیاسی سی۔ اُس نیں کِسے نُۄں رِشوت تھۄڑھا دیݨی سی۔ اِہ گھۄر کلیُگّ ہَے۔ اِس کلیُگّ وِچ جے راجا ہرِیش چںدّر اُپر مُکدّما بݨ جائے٬ مجال ہَے٬ اُہ بِناں رِشوت دِتِّیاں چھُٹّ جائے۔ پالے دی ماں نُۄں اُہ سچّائی سمجھائیگا۔ سمّتی دے نال-نال اُہ خُد وی یتن کرے۔ تکڑا٬ نہِیں تاں چھۄٹا-مۄٹا وکِیل کھڑا کر لئے تاں کھہِڑا چھُٹّیگا۔

اُںجھ پالے دی ماں نیں ہی منّ جاݨا سی۔ اُس نیں کۄئی جھِجک دِکھائی تاں بلوِںدّر نیں جِیون آڑھتِیئے کۄل چلے جاݨا سی۔ پَیسا اُتھۄں ہی آئُݨا سی۔ جے آڑھتِیئے بجاجاں اتے پںسّارِییاں تۄں اسامی نُۄں آپݨی ذِمّیواری ’تے اُدھار دِوا سکدے ہن تاں اُہ وکِیل وی کروا سکدے ہن۔

بلوِںدّر دا بتھیرے آڑھتِییاں نال وِہار چلّدا سی۔ آڑھتِییاں نُۄں گھر بَیٹھِیاں نُۄں آڑھت پُجّدی سی۔

نویں وِہار وِچ جِیون نُۄں وی کی اِتراذ ہۄ سکدا سی؟ بلوِںدّر نیں اُس نُۄں جِنس دے وِئُپار نالۄں دُگّݨا کمِشن دِوائُݨا سی۔

جے پاݨی سارے ہی پُلاں ہیٹھ دی لںگھّ چُکّا ہۄئِیا تاں بلوِںدّر نیں مۄہن جی دے در ’تے الکھ جگائُݨی سی۔

جِنہاں وکِیلاں نُۄں بلوِںدّر کیس دِںدّا سی٬ مۄہن جی اُہناں وِچۄں اِک سی۔

مۄہن جی چھۄٹا وکِیل سی۔ اُہ سَیشن کیس نہِیں سی لَیںدا۔ اجِہا کۄئی کیس آ جاوے تاں اُہ سِینِیئر وکِیل کرائُںدا سی۔ سِینِیئر کۄلۄں آپݨا ہِسّا لَیںدا سی۔

پہِلاں پالے اتے مِیتے ہُراں دے سارے مُکدّمے اُہۄ لڑدا سی۔ جے اِہ مُکدّما اُس کۄل گِیا تاں اُس نیں اگاںہ ہی دیݨا سی۔

بلوِںدّر نُۄں یکِین سی٬ مۄہن جی اُس دا آکھا نہِیں مۄڑیگا۔ اِہ بھائیِچارک ساںجھ سی۔ وکِیل دی فِیس وِچۄں مِلݨ والا سارا ہِسّا بلوِںدّر نیں مۄہن جی نُۄں دے دیݨا سی۔ بلوِںدّر نُۄں مُنشِییانا مُفت وِچ مِل جاݨا سی۔

سِگرٹ دے ختم ہۄݨ تک بلوِںدّر دے ہَۄسلے بُلںدّ ہۄ گئے۔

اُہ پہِلاں ہی بہُت لیٹ سی۔ ہۄر لیٹ ہۄݨا خترے تۄں خالی نہِیں سی۔

من ’چ لڈُّۄ بھۄردے بلوِںدّر نیں سائیِکل چُکِّیا اتے پالے دے گھر دے راہ پا لِیا۔

پالے دی ماں نُۄں جِویں اُسے دا اِںتذار سی۔

بلوِںدّر جۄ آکھدا سی سبھ ٹھِیک سی٬ پر اُس کۄل اۄنا پَیسا نہِیں سی جِنّا بلوِںدّر مںگّدا سی۔ اُہ ودھّ تۄں ودھّ پںجّ-چھے سَۄ دے سکدی سی اتے اُہ وی کِشتاں وِچ۔

پالے دی ماں ہذار تکّ اپّڑی٬ بلوِںدّر تاں وی کۄئی وکِیل اڑھکا دِںدّا۔ پںجّ-چھے سَۄ وِچ کی نںگّی نہائیگی اتے کی نچۄڑیگی؟

پالے دی ماں نُۄں ہاں جاں ناںہ کرن تۄں پہِلاں اُہ جِیون اتے مۄہن جی نُۄں ٹۄہݨا چاہُںدّا سی۔ تتّا لکّݨ وِچ کۄئی فائِدا نہِیں سی۔

جِیون آڑھتِیئے نیں وی پَیراں ’تے پاݨی ناں پَیݨ دِتّا۔

آڑھتِیئے نُۄں سمّتی ’تے یکِین سی۔ پالا بیگُناہ سی۔ سچّے بںدّے دا کدے وال وِںگّا نہِیں ہُںدّا۔ اِہ اُس دا وِشواس سی۔

پھیر اُہ سمّتی دے انُشاسن وِچ بجھّا ہۄئِیا سی۔ سَۄ-دۄ سَۄ رُپئے دے لالچ وِچ اُہ سمّتی نال وِشواسگھات نہِیں سی کر سکدا۔

اگاںہ مۄہن جی وی ’پالکی والا‘ بݨِیا بَیٹھا سی۔ اکھے ’تائِیا اِہ کیس مَیں آپ لڑُۄں۔ سذا تاں اُنہاں نُۄں ہۄݨی ہی ہۄݨی ہَے۔ آپݨا تجربا ہۄ جُۄ۔”

گھر مُڑدے بلوِںدّر نُۄں ادھّی رات ہۄ گئی۔

بِناں کُجھ کھادھے-پِیتے اُہ چُبارے جا چڑھِیا۔

“اِس کیس بِناں مَیں کِہڑا نںگّ ہۄ جُۄں)”

سویر تک کروٹاں بدلدا اُہ اجِہا کُجھ بڑائُںدا رِہا۔

¬

 

 

6

جے گُرمِیت سِںگھّ سرکاری وکِیل نیں نَۄکری تۄں استِیفا ناں دِتّا ہُںدّا تاں پِیارے لال اَیڈوۄکیٹ وی اِس کیس وِچ نہُں اڑائُݨ دی آس رکھّ سکدا سی۔ دۄہاں وِچۄں اِک دۄشی گُرمِیت دا خاس سی اتے گُرمِیت پِیارے لال دا۔ ہُݨ جدۄں گُرمِیت خُد بیرُذگاراں دی کتار وِچ کھڑۄتا سی٬ اُہ پِیارے لال ورگے وِہلڑاں دا کی سوار سکدا سی؟

کاش) استِیفا دیݨ تۄں پہِلاں گُرمِیت نیں اِک وار تاں پِیارے لال نال مشورا کِیتا ہُںدّا۔ اِس دھںدّے وِچ ستھاپت ہۄݨ لئی کِنّا ذلِیل ہۄݨا پئیگا؟ پِیارے لال تۄں اِک وار پُچھِّیا ہُںدّا۔ ہۄر نہِیں تاں پِیارے لال دی ہڈّ-بِیتی ولّ ہی جھات مار لَیںدا۔ کدے کِسے نیں  نہِیں پُچھِّیا٬ پِیارے لال کۄل کِہڑی ڈِگری  اتے کِس یُۄنِیورسِٹی دی؟

کی گُرمِیت نیں آپݨے آپ نُۄں ببُّۄ سمجھ لِیا٬ بئی آئُںدے دے ہی پَیر جمّ جاݨگے۔

ببُّۄ تاں بھارتی جنتا پارٹی دے پْردھان دا پۄتا سی۔ اِسے کرکے وکالت دے پہِلے سال ہی اُس دے پھٹّے ’تے باݨِییاں دا جھُرمٹ بجھّݨ لگّا۔ کِسے باݨِیئے کۄل وہِییاں دا بستا ہُںدّا اتے کِسے کۄل پرنۄٹاں دا تھبّا۔ کِسے نیں دُکان خالی کرائُݨی ہُںدّی  اتے کِسے نیں مکان۔ اسامی لِیائُݨ والا پارٹی ورکر ہُںدّا ہَے۔ مُۄںہ-مںگّی فِیس مِلدی ہَے۔ گُرمِیت اُس نال کِویں رل جُۄ؟

جاں گُرمِیت نیں آپݨے آپ نُۄں سرداراں دا بِلُّۄ سمجھ لِیا ہۄݨَے۔

بِلُّۄ دی وکالت چمکݨ لئی اِنا ہی کافی سی کِہ اُہ اِک پُلِس کپتان دا سالا سی۔ اِلاکے دی پُلِس ’تے اِسے گلّ دا رۄہب سی۔ سردار جی پٹِیالے لگّے سن٬ پھیر کی ہۄئِیا؟ کدے اِتھے وی آ سکدے سن۔ اِتھۄں دے پُلِس افسر پٹِیالے جا سکدے سن۔ تبادلا ناں ہۄوے٬ پھیر کِہڑا کِسے دا کمّ نہِیں کروا سکدے۔ جدۄں وی کچہِری آئُںدا٬ دۄ گھڑی بِلُّۄ کۄل بَیٹھ کے جاںدا۔ چاہ-پاݨی بہانا ہُںدّا۔ مکسد اِہ درسائُݨا ہُںدّا کِہ اُس دی کاکا جی نال لِہاذ اےَ۔ اِس اِشارے نُۄں کَۄݨ نہِیں سمجھدا؟ پُلِس ٹائۄُٹ پُراݨے وکِیلاں دے نال-نال بِلُّۄ ولّ وی پھیرا ماردے سن۔ سِپاہِییاں٬ ہَۄلداراں نُۄں تاں سلُۄٹ تک مارنا پَیںدَے۔ ہاذری لوائُݨ لئی اُہ کیس بھیجدے سن۔ ڈردے ہِسّا-پتّی وی نہِیں لَیںدے۔ دۄ سالاں وِچ اُہ فَۄجداری وکِیلاں وِچ گِݨِیا جاݨ لگِّیاسی۔

وکالت چمکائُݨ لئی ہُݨ گُرمِیت کِس کپتان نال رِشتیداری پائیگا؟

گُرمِیت آپݨے کمّ دا ماہِر ذرُۄر سی۔ ڈِگری کردے سمیں اُہ گۄلڈ مَیڈل وی جِتّ چُکّا سی۔ پر کچہِری وِچ اُس دی لِیاکت نُۄں کِس پُچھّݨا سی؟

اُہ پِیارے لال ولّ دیکھدا۔ اُہ اَیل.اَیل.اَیم. پاس سی۔ اُس نیں فَۄجداری کانُۄن وِچ وِشیش مُہارت ہاسل کِیتی سی۔ اجّ تک کدے کِسے نیں ڈِگری دے آدھار ’تے اُس دی وات نہِیں سی پُچھّی۔

گُرمِیت نیں کئی سال نَۄکری کِیتی سی۔ اِس دھںدّے دا اُس نُۄں گُۄڑھا تجربا سی۔ کی اُس نُۄں نہِیں سی پتا کِہ سائِل دی بُدھّی ’تے پردا تاں کچہِری وڑدِیاں ہی پَے جاںدا ہَے۔  اُس دی رہِںدّی-کھُۄںہدی اکل ٹائۄُٹ مار دِںدّے ہن۔ اُہ جادُۄگر٬ وکِیل بارے کُجھ سۄچݨ ہی نہِیں دِںدّے۔

کیول اِک وار اِک سائِل پِیارے لال دے پھٹّے ’تے اَیل.اَیم.اَیم. لِکھِیا پڑھ کے اُس کۄل آئِیا سی۔ وکالتنامے دا فارم لَیݨ گئے نُۄں ہی اُس نُۄں کِسے ٹائۄُٹ نیں گھیر لِیا سی۔

“چںڈِّیگڑھۄں تاں جݨا-کھݨا پڑھ کے آ جاںدَے۔ اَیل.اَیل.اَیم. دی تھاں بھاویں پی-اَیچ.ڈی. دی ڈِگری لَے آئۄ۔ ساڈا وکِیل باہرۄں پڑھ کے آئِئَے۔

باہرۄں پڑھ کے آئُݨ دی گلّ نیں سائِل نُۄں بھمبّل-بھُۄسِیاں وِچ پا دِتّا سی۔ اُس نُۄں لگّا سی جِویں اُس دا وکِیل ولَیتۄں پڑھ آئِیا ہَے۔

فِیس واپس مںگّݨ آئے سائِل نُۄں پِیارے لال نیں بتھیرا سمجھائِیا سی۔ وکِیل وِدیشۄں نہِیں٬ گںگّانگرۄں پڑھ کے آئِئَے۔ اُتھۄں ڈِگری ہاسل کرن لئی وِدِیارتھی نُۄں ساری-ساری رات دِیوا بالݨ دی لۄڑ نہِیں پَیںدی۔ اُتھے ہاڑی-سَۄݨی جا کے فِیساں بھر کے اتے اِمتِہان وِچ بَیٹھ کے سر جاںدا۔ کالج والِیاں نُۄں پَیسا چاہِیدَے اتے پَیسے والِیاں نُۄں ڈِگری۔ اُس دے وکِیل نیں اِئۄں ڈِگری ہاسل کِیتی ہَے۔

پر پِیارے لال نالۄں ٹائۄُٹ دا ترک تیذ سی۔ سائِل نیں فِیس مُڑوا کے ہی ساہ لِیا سی۔

پںجّاں سالاں تۄں پِیارے لال کچہِرِییاں وِچ دھکّے کھاںدا آ رِہا سی۔ اِک وی کیس وِچ اُس نُۄں آپݨی یۄگتا دِکھائُݨ دا مَۄکا نہِیں سی مِلِیا۔ پِیارے لال نُۄں لگّدا سی٬ اُس دے دۄست گُرمِیت نال وی اِںجھ ہی ہۄویگی۔ کَۄݨ لِیا کے دیویگا اُس نُۄں کیس؟

پالے اتے مِیتے نیں جے اِہ کتل نہِیں کِیتا سی٬ ناں سہی۔ سن تاں اُہ دس نمبّرِیئے ہی۔ بتھیرے لۄڑوںدّاں دِییاں اُہناں جیباں کٹِّییاں ہۄݨگِییاں۔ بتھیرے غرِیباں دے گھرۄں سامان چۄری کِیتا ہۄویگا۔ کانُۄن دِییاں کمذۄرِییاں دا فائِدا اُٹھا کے بری وی ہُںدّے رہے ہۄݨگے۔ سماج نُۄں اجِہے مُجرماں تۄں راہت مِلݨی ہی چاہِیدی سی۔ اُہناں ’تے جۄ جھُۄٹھا کیس مڑھ دِتّا گِیا سی تاں گُرمِیت نُۄں کی؟ پِیارے لال سمجھدا سی٬ اُس نُۄں بادشاہاں ورگی نَۄکری نہِیں سی چھڈّݨی چاہِیدی۔

شائِد گُرمِیت وی پِیارے لال ورگا آدرشوادی سی۔ پہِلاں-پہِل ہر کۄئی ہُںدّا ہَے۔ کالا کۄٹ پائُݨ تۄں پہِلاں پِیارے لال نیں وی پْرتِگِّیا کِیتی سی٬ “اُہ اِک وکِیل دے فرذاں نُۄں دْرِڑتا نال نِبھائیگا۔ اُہ ججّ دے ساہمݨے سچّائی لِیائِیا کریگا۔ اُس دا اُدیش آپݨی دھِر نُۄں جِتائُݨا نہِیں ہۄئیگا۔ اُہ سستا اِنساف مُہئیِّیا کرائُݨ وِچ لۄکاں دی مدد کریگا۔ وکالت وِچ پُۄری ترہاں ستھاپت ہۄ کے وی اُہ سائِلاں دِییاں جیباں نہِیں کٹّیگا۔ کانُۄن تۄڑن وِچ فخر مہِسُۄس کرن والِیاں دا کدے اُہ وکِیل نہِیں بݨیگا۔ منُکھّی ادھِکاراں دی رکھِّیا کریگا۔ اجِہا کردے سمیں اُس نُۄں کدے کۄئی سںگھّرش چھیڑنا پِیا تاں اُہ چھیڑیگا۔

شائِد اِہۄ جِہا کۄئی اُدیش ساہمݨے رکھّ کے ہی گُرمِیت نیں استِیفا دِتّا ہۄویگا۔

پر رۄٹی-رۄذی لئی جُۄجھدے پِیارے لال دا آدرشواد  دِناں وِچ ہی کھںڈِّت ہۄ گِیا سی۔ بھُکھّ نیں اُس دِییاں اکھّاں وِچ لٹکدے سُپنے اِک-اِک کر کے جھاڑ دِتّے سن۔ تھکّے ہارے پِیارے لال نُۄں وکِیلاں دی بھِیڑ وِچ گُیاچ کے اِک سادھارن مَیمبر بݨن لئی مجبُۄر ہۄݨا پِیا سی۔

گُرمِیت نُۄں چۄکھی تنخاہ مِلدی سی٬ بھرے ڈھِڈّ نال اُپدیش دیݨے سَۄکھے ہُںدّے ہن۔ پِیارے لال نُۄں لگّدا سی٬ گُرمِیت پھُۄک چھک گِیاسی۔ چھۄٹے-مۄٹے مُجرماں نُۄں جُرم کرنۄں ہٹا کے جاں پِیارے لال ورگے وکِیلاں نُۄں چار کیس دِوا کے آپݨے-آپ نُۄں فرِشتا سمجھ بَیٹھَے۔ جدۄں آٹے-داݨے دا بھاء پتا لگّا تاں پِیارے لال واںگ اُس نُۄں آپے سارے آدرش بھُلّ جاݨگے۔

پِیارے لال نُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی٬ گُرمِیت نُۄں استِیفا دیݨ دا جھلّ کِئۄں چڑھِیا؟

شائِد پِیارے لال واںگ اُہ وی شیخ-چِلّی بݨ گِیا سی۔ سُپنِیاں وِچ ہی اُہ اُچِّییاں اُڈارِییاں مار گِیا سی۔

دِنے سُپنے دیکھݨ وِچ پِیارے لال دا کسُۄر نہِیں سی۔ اِہ گُݨ اُس نُۄں وِراست وِچ مِلِیا سی۔

پِیارے لال دے باپ مُکںدّ لال نیں وی سُپنا لِیا سی۔ پِیارے لال نُۄں وکِیل بݨائُݨ دا۔ اُس دے جنم تۄں وی پہِلاں۔

کِسے اسامی نیں مُکںدّ لال دے دۄ سَۄ رُپئے مار لئے سن۔ اُس نُۄں سہے نالۄں پہے دا ذِیادا ڈر سی۔ اجّ اِس اسامی نیں جھگّا چُکِّیا٬ کلّہ دُۄسری چُکّیگی اتے پرسۄں تِیسری۔ اِس ترہاں مُکںدّ لال دا کارۄبار ٹھپّ ہۄ سکدا سی۔

ادالت دا درواذا کھڑکائُݨ لئی مُکںدّ لال نیں بِہاری لال وکِیل کِیتا سی۔ پہِلی سٹّے ہی اُس نیں پںجّاہ رُپئے جھاڑ لئے سن۔ اِنی رکم ناں مُکںدّ لال تۄں اِک مہِینے وِچ کمائی جاݨی سی٬ ناں اُس دی اسامی کۄلۄں۔

فِیس دے نال-نال وگاراں وی۔ کدے ساگ مںگّوا لِیا٬ کدے گنّے۔ کدے مکھّݨ اتے کدے کھۄیا۔

وکِیل دے خربُۄذِیاں ورگے بچّے٬ مکھّݨی ورگی پتنی٬ نَۄکر-چاکر اتے ہویلی جِڈّا گھر۔ وکِیل دی اَیشۄ-اِشرت دیکھ کے مُکںدّ لال دے مُۄںہ وِچ پاݨی آ جاںدا۔

دۄ سال تارِیخاں بھُگت کے اُس نُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا٬ ادالتاں دے تاں مُنشی مُسدّی نہِیں ماݨ۔ وکِیلاں دے تاں کِیا کہِݨے۔

“اُہ وی مُںڈّے نُۄں وکِیل بݨائُݨگے”, پِیارے لال دے جنم لَیںدِیاں ہی پتی پتنی نیں متا پکا لِیا سی۔

وکالت کرائُݨ ’تے بہُت خرچ ہۄݨا سی۔ باݨِیئے پُتّ نیں وِیہ سال پہِلاںہی یۄجنا گھڑ لئی۔ پلی-پلی کر کے جۄڑِیا تاں وی اُس سمیں تک کُپّا بھر جاݨاسی۔

اُہناں دے پِںڈّۄں شہِر باراں مِیل دُۄر سی۔ جوان بںدّے لئی اِنا کُ پَیںڈا کی ہںدَّے۔ مُۄںہ-ہنیرے اُٹھّ کے شہِر جائِیا کریگا۔ سبذی دی کھُرجی بھر لِیائِیا کریگا۔ جِہڑی وادھُۄ آمدن ہۄئی٬ اُہ وکِیل پُتّ دے کھاتے جمہاں کرا دِیا کریگا۔

کلاوںتّی نیں وی ساتھ دِتّا۔ اُس نُۄں بتھیرے ہُنر آئُںدے سن۔ درِییاں٬ کھیس تے نالے بُݨ لَیںدی سی۔ تھۄڑھی بہُت سِلائی مشِین وی جاݨدی سی۔ اُہناں مشِین خرِید لئی تاں پُۄری مُہارت ہۄ جائیگی۔ پِںڈّ وِچ کپّڑے سِوائُݨ والِیاں دا گھاٹا نہِیں سی۔

اُہناں آپݨی یۄجنا نُۄں املی جاما پہِنائِیا۔ اُہناں دے کمّ دا سماں سویرے تِنّ وجے شُرُۄ ہۄ کے رات نُۄں گِیاراں وجے ختم ہۄݨ لگّا۔

پِیارے لال آپݨا فرذ نِبھائُںدا رِہا۔ لاء دی ڈِگری ہاسل کرن تک پہِلے پںجّاں-ستّاں وِچ آئُںدا رِہا۔

پِیارے لال دے پْرۄفَیسر اُس نُۄں سمجھائُݨ لگّے۔ اُہ ججّ بݨے۔ اِںگلِش اُس دی پہِلاں ہی چںگّی سی۔ کانُۄن اُس نُۄں سمجھ آئُںدا سی۔

پِیارے لال اِنساف دی کُرسی ’تے بَیٹھݨ دے سُپنے لَیݨ لگّا۔

اَیل.اَیل.بی. کر کے وکالت کرن دی تھاں اُس نیں اَیل.اَیل.اَیم. وِچ داخلا لَے لِیا۔ وذِیفا مِل جاݨا سی۔ یُۄنِیورسِٹی بَیٹھ کے اُہ کمپِّیٹِیشن دی تِیاری کریگا۔ نِکل گِیا تاں ٹھِیک نہِیں ماسٹر آف لاء بݨ جائیگا۔

اِک-اِک کر کے اَیل.اَیل.اَیم. دے دۄ سال نِکل گئے پر پی.سی.اَیس. دِییاں نَۄکرِییاں ناں نِکلِییاں۔ مہِینے-وِیہ دِناں بائد اُہ سکتّریت گیڑا مار آئُںدا۔ کدۄں کُ کڈھّۄگے پۄسٹاں؟ پُچھّ-پڑتال کر آئُںدا۔ ہَۄلی-ہَۄلی اُس نُۄں پتا لگّا۔ ہائی کۄرٹ اتے پبلِک سروِس کمِشن وِچکار جھگڑا چلّدا سی۔ کمِشن لِکھتی اِمتِہان دے  نال-نال اِںٹروِئۄُ رکھّݨا چاہُںدّا سی۔ ہائی کۄرٹ اِںٹروِئۄُ رکھّݨ لئی راذی نہِیں سی۔ کمِشن دی شُہرت ماڑی سی۔ ماڑی شُہرت والِیاں نُۄں ’دُۄجے ربّ‘ چُݨن دی چھُٹّی نہِیں سی دِتّی جا سکدی۔ جے کمِشن والے آپݨی مرذی نال چۄݨ نہِیں کر سکدے٬ آپݨے بھائی-بھتِیجِیاں نُۄں نَۄکری نہِیں دِوا سکدے تاں اُہناں دا دِماغ پھِرِئَے بئی دِن رات متھّا مار-مار سرکار نُۄں ججّ بھرتی کر کے دیݨ۔ اِسے کشمکش کارن بھرتی والی فائیِل دۄہاں دفتراں وِچکار گیںد واںگ بُڑھکدی پھِردی سی۔

اَیل.اَیل.اَیم. کر کے چںڈِّیگڑھ بَیٹھݨا مُشکل ہۄ گِیا۔ وذِیفا بںدّ ہۄ گِیا۔ پْرۄفَیسری مِلݨ دا کۄئی چانس نہِیں سی۔

پِیارے لال نُۄں پِںڈّ ڈیرا جمائُݨ وِچ بِہتری لگّی۔ نالے وکالت کریگا٬ نالے اِمتِہان دی تِیاری۔

وکِیل بݨ کے گھر آئے پُتّر نُۄں دیکھ کے ماپِیاں دا دھرتی ’تے پَیر نہِیں سی لگّدا۔ اُہناں دے سُپنے ساکار ہۄئے سن۔

پںڈّت نُۄں بُلا کے مہُۄرت کڈھائِیا گِیا۔ ساک-سمبّںدھِّییاں اتے جاݨ-پہِچاݨ والِیاں نُۄں دسّݨ لئی رامائِݨ دا پاٹھ رکھوائِیا گِیا۔

دہِیں کھُیا کے  اتے متھّے ’تے تِلک لگا پُۄرے شگناں نال اُس نُۄں کچہِری تۄرِیا گِیا۔

شامِیں پِیارے لال جدۄں گھر مُڑِیا تاں کںدھّ ’تے لٹکدا وڈّا سارا بۄرڈ دیکھ کے اُہ ہَیران رہِ گِیا۔ اُس دا باپ سارا دِن پیںٹر دے سِرہاݨے بَیٹھا رِہا سی تاں کِدھرے جا کے بۄرڈ تِیار ہۄئِیا سی۔

پِیارے لال کمرے وِچ پُجّا تاں میذ ’تے اِک لَیٹر پَیڈ پئی سی۔ اِہ چھۄٹے بھرا نیں چھپوا کے لِیاںدی سی۔ سۄہݨے-سۄہݨے اکھّراں وِچ مُلائِم-مُلائِم کاغذاں ’تے لِکھِیا سی۔ ’پِیارے لال بی.اے. (آنرذ), اَیل.اَیل.اَیم. اَیڈوۄکیٹ پںجّاب اَیںڈ ہرِیاݨا ہائی کۄرٹ’۔

گھر اگّے لٹکدے بۄرڈ اتے میذ اُپّر پئی پَیڈ نُۄں دیکھ کے گھر دے ہۄرناں مَیمبراں واںگ پِیارے لال نُۄں وی اجِیب جِہا نشا چڑھِیا سی۔ گھر وِچ وِیاہ ورگی چہِل-پہِل سی۔ وار-وار اُہ گھرۄں باہر نِکلدے تے چۄر اکھّ نال کںدھّ ’تے لٹکدے پھٹّے نُۄں تکّدے۔ بِلکُل اُسے ترہاں جِویں سجّ-وِیاہی وہُٹی نُۄں گُیاںڈھی تکّدے ہن۔

پر اِہ خُماری کُجھ دِناں بائد ہی اُترنی شُرُۄ ہۄ گئی۔ اِک٬ دۄ اتے پھیر تِنّ مہِینے لںگھّ گئے۔ اُس کۄل اِک وی کیس ناں آئِیا۔

پتا کِیتا تاں غلتی دا اہِساس ہۄئِیا۔ اُس نُۄں کُجھ سال کِسے سِینِیئر وکِیل دا جُۄنِیئر بݨنا چاہِیدا سی۔ اِس ترہاں نالے لۄکاں نال واکفِیئت بݨ جاںدی٬ نالے جیب خرچا نِکلدا رہِںدّا۔

اُہنِیں دِنِیں ترکّی لال دی سبھ تۄں ودھّ چڑھت سی۔ پِیارے لال بڑے ماݨ نال اُس کۄل گِیا٬ شاگِرد بݨن لئی۔ پِیارے لال نُۄں آپݨی ڈِگری اتے لِیاکت ’تے بھرۄسا سی۔ ترکّی لال کۄل بھاویں کئی جُۄنِیئر سن پر پِیارے لال دے مُکابلے دا اِک وی نہِیں سی۔ اُس نُۄں یکِین سی٬ کُجھ ہی مہِینِیاں وِچ اُہ ترکّی لال دا ہتھّ وٹائُݨ لگّ پئیگا۔

ہاں جاں ناںہ کرن تۄں پہِلاں ترکّی لال نیں پُۄری پُچھّ-پڑتال کِیتی٬ ڈِگری جاں ڈوِیذن بارے نہِیں۔ اُس تۄں اگّے-پِچھّے٬ خاندانی اتے سِیاسی سمبّںدھّاں بارے پُچھِّیا گِیا۔ اِہناں وِچ پِیارے لال پھاڈی سی۔

دۄ دِناں بائد پِیارے لال نُۄں ٹرکا دِتّا گِیا۔ ہالے اُس کۄل چار جُۄنِیئر سن٬ کۄئی ہٹِیا تاں پِیارے لال نُۄں بُلا لِیا جائیگا۔

پہِلاں پِیارے لال نُۄں ترکّی لال دا اِہ ترک ٹھِیک لگّا پر تِنّ مہِینِیاں بائد جدۄں اُس نیں لکھوِںدّر نُۄں جُۄنِیئر رکھّ لِیا تاں اُس نُۄں گھۄر نِراشا ہۄئی۔

پِیارے لال نیں ہۄئی ناںہ دا کارن لبھِّیا۔ آپݨا اتے لکھوِںدّر دا مُکابلا کِیتا۔ اُہ مارکسی پارٹی نال سمبّںدھّت کِسان یُۄنِیئن دے چۄٹی دے نیتا دا بھرا سی۔ پِںڈّ وِچ کۄئی وی مسلا کھڑا ہُںدّا تاں کِسان یُۄنِیئن دُیارا نجِٹھِّیا جاںدا سی۔ مسلا اُہناں دے وسۄں باہر ہۄ جاوے تاں ادالت وی اُہناں دے راہِیں ہی آئُںدا سی۔ چھۄٹے-مۄٹے کیس بھاویں لکھوِںدّر نُۄں مِلݨ, وڈّے تاں سِینِیئر نُۄں ہی مِلݨگے۔

اُتھۄں نِراش ہۄ کے اُہ مہِںدّردِیپ کۄل گِیا سی۔ اُس بارے پِیارے لال نیں سُݨِیا سی کِہ پہِلاں-پہِلاں اُس نُۄں وی کِسے نیں جُۄنِیئر نہِیں سی رکھِّیا۔ پُراݨے دِن یاد کر کے شائِد اُہ اُس دی باںہ پھڑ لئے۔

مہِںدّردِیپ نیں اُس نُۄں ناںہ تاں ناں کِیتی پر مُنشِییاں نالۄں وڈّا رُتبا وی ناں دِتّا۔ کمّ دی گلّ کدے ناں دسّی۔ لِفافے چُکائی نال گھُمائی پھِردا رِہا۔ پِیارے لال وِہلا ہُںدّا تاں اُہ وگاراں کرائُݨ لگّدا۔ کدے ٹائیِپِسٹ کۄل بَیٹھ کے دائوا ٹائیِپ کرائۄ٬ کدے دائوے وِچۄں غلتِییاں کڈھّۄ۔

پَیسا دیݨ لگّے دی جان نِکلدی۔ جُۄنِیئر دی فِیس وی اُہ آپ ہڑپّ جاںدا۔ اِک سال دھکّے کھا کے وی جدۄں کُجھ پلّے ناں پِیا تاں پِیارے لال نیں مُڑ اِکلّے دا پھٹّا لا لِیا۔

آپݨا کمّ اُس کۄل بہُتا نہِیں سی٬ پر نویں مُںڈِّیاں دا اُہ کیںدر بِںدُّۄ بݨن لگّا۔ جِنہاں وکِیلاں نُۄں سِینِیئر وکِیلاں تۄں سہی رائے ناں مِلدی٬ اُہ پِیارے لال کۄل آ جاںدے۔ پِیارے لال اُہناں دے دائوے لِکھ دِںدّا٬ جواب-دائوے تِیار کر دِںدّا۔ نویں-نویں کانُۄن اتے فَیسلے لبھّ دِںدّا۔ لۄڑ پَیݨ ’تے اُہناں دی تھاں بہِس کر آئُںدا۔ اِس بدلے اُس نُۄں ہِسّے مُتابک فِیس مِلدی۔

کۄئی گںجھّلدار مُکدّما ہُںدّا تاں جُۄنِیئر سارا کیس پِیارے لال نُۄں دے دِںدّے۔ فِیس وِچۄں آپݨا ہِسّا لَے لَیںدے۔

ہۄر سال بائد اُس دے پھٹّے ’تے وی رَۄݨک رہِݨ لگّی۔ اُس دی ڈائِری وِچ وی ہر رۄذ اِک-دۄ کیس درج رہِݨ لگّے۔

پِیارے لال نُۄں سُکھ دا ساہ آئُݨ لگّا۔ اِسے رفتار نال کمّ مِلدا رِہا تاں اِک دِن اُہ وی چںگّی رۄٹی کھاݨ لگّیگا۔ اُس نُۄں یکِین ہۄݨ لگّا۔

اُہنِیں دِنِیں سُتّی سرکار جاگ پئی۔ ججّاں دی بھرتی لئی وِیہ نَۄکرِییاں کڈھّ دِتِّییاں۔

پِیارے لال نُۄں لگّا٬ جِویں  اُس دی لاٹری نِکل آئی ہۄوے۔ اِس وار چۄݨ بِناں اِںٹروِئۄُ تۄں سی۔ اگّے تۄں اِںٹروِئۄُ ہۄئِیا کرنی سی۔ اِںٹروِئۄُ_جاݨی کِہ سِفارشِییاں دی بھرتی۔ پِیارے لال ورگِیاں لئی ججّ بݨن دا اِہ آخری مَۄکا سی۔

اُس نیں پُۄرے ذۄر-شۄر نال تِیاری آرمبھّ دِتّی۔ تِنّ مہِینے اُہ چُبارے وِچ کَید رِہا۔ ناں کھاݨ دی سدھّ٬ ناں پِیݨ دی۔

سارے پیپر بہُت ودھِییا ہۄئے۔ اُس دا دھرتی ’تے پبّ نہِیں سی لگّدا۔ اُہ ججّ بݨِیا کِہ بݨِیا۔ آپݨے-آپ نُۄں ججّ سمجھ کے٬ اکھّاں وِچ اجِیب-اجِیب سُپنے لٹکا کے اُہ پِںڈّ گھُمّدا رِہا۔ کچہِری وی اُہ کدے-کدائیِں جاںدا۔ جاںدا وی تاں ججّاں کۄل جا بَیٹھدا۔ اُہناں تۄں کمّ سِکھّݨ دے یتن کردا۔

جدۄں نتِیجا آئِیا تاں سارے اٹھّ اُمِیدوار پاس ہۄئے۔ باکی ستّ سَۄ دے ستّ سَۄ فیلہ۔

اِہ کی بھاݨا ورت گِیا؟ اُہ مَیرِٹ وِچ آئُںدا جاں ناں٬ اِہ دُۄسری گلّ سی٬ فیلہ ہۄݨ دا تاں سوال ہی پَیدا نہِیں سی ہُںدّا۔

گھر وِچ ماتم چھا گِیا۔ پاں پئے کُتّے واںگ اُہ پِچھلی کۄٹھڑی وِچ پِیا رہِںدّا۔ ناں باہر نِکلدا٬ ناں کُجھ کھاںدا-پِیںدا۔

ہَۄلی-ہَۄلی سبھ نیں ہالات نال سمجھَۄتا کِیتا۔ ماں-باپ نیں اُس نُۄں سمجھائِیا۔ اِمتِہان کِہڑا کُمبھّ دا میلا ہَے بئی بارہاں سالاں بائد آئۄُ۔ سال نُۄں پھیر سہی۔ ججّ ناں بݨِیا تاں کی اےَ؟ سِیاݨے وکِیل ہائی کۄرٹ دی ججّی تک نُۄں لتّ مار دِںدّے نیں۔ اِہ پھیر مَیجسِٹْریٹی سی۔ وکالت گھر دی کھیتی سی۔ جِنّی کۄئی ودھّ مِہنت کرُۄ٬ اۄنا ودھّ لابھ پْراپت کرُۄ۔

نمبّراں والا کارڈ آئِیا۔ نمبّر پڑھ کے من ہۄر مسۄسِیا گِیا۔ باکی سارے پیپراں وِچۄں اُہ پہِلے نمبّر ’تے آئِیا سی۔ اںگّریذی دے لیکھ والے پرچے وِچۄں وِیہ٬ دس جاں پںجّ نہِیں٬ سِرف ذِیرۄ دِتّی گئی سی۔ اُس دا اِہ پرچا دُۄجِیاں نالۄں وی ودھِییا ہۄئِیا سی۔

پبلِک سروِس کمِشن نُۄں کۄئی غلتی لگّی سی۔ اُس دا پرچا بدل گِیا جاں نمبّر لائُݨے رہِ گئے۔

پِیارے لال جِس کۄل وی گِیا٬ اُس نیں اِکۄ رائے دِتّی۔ ہائی کۄرٹ وِچ رِٹ کِیتی جاوے٬ ذرُۄر کامیابی مِلیگی۔

اِک وار پھیر پِیارے لال نُۄں سُپنے آئُݨ لگّے۔ ہائی کۄرٹ ذرُۄر اُس نُۄں اِنساف دیویگا۔ اُس نُۄں پاس مارکس مِل گئے٬ اُہ پھیر وی مَیرِٹ وِچ آ جاویگا۔

ہائی کۄرٹ نیں اُس نال کمِشن نالۄں ودھّ دھکّا کِیتا۔

“کمِشن نیں جۄ نمبّر لائے سن ٹھِیک سن۔ لگّے نمبّراں نُۄں غلت جاں سہی ٹھہِرائُݨ دا ہائی کۄرٹ کۄل کۄئی اختِیار نہِیں سی۔”

“نمبّر لگّے ہُںدّے پھیر رۄݨا کاہدا سی؟ ہائی کۄرٹ اِہ تاں دیکھ لئے کِہ اُس دی آنسر-شِیٹ کِدھرے کۄری تاں نہِیں؟ جے اُہ لِکھی ہۄئی ہَے تاں کی اُس ’تے پِیارے لال دی لِکھت ہَے جاں نہِیں؟”

پِیارے لال پِٹّدا ہی رہِ گِیا۔ ہائی کۄرٹ نیں ’مَیں ناں مانُۄں‘ آکھ کے جھۄٹے واںگ سِر ہِلا دِتّا۔

دھۄبی دے کُتّے واںگ ناں اُہ گھر دا رِہا٬ ناں گھاٹ دا۔ ناں ججّ بݨ سکِیا٬ ناں وکِیل ہی رِہا۔

پںجّ-چھے مہِینِیاں دی غَیر-ہاذری کارن جِہڑے چار کیس کۄل سن٬ اُہ وی کھِںڈّ گئے۔ مُڑ کِسے دی اُس نُۄں کیس دیݨ دی ہِمّت ناں پئی۔ اِس دا کی پتَے کدۄں اِمتِہان دیݨ تُر جاوے۔ سائِل جاں کیس دِوائُݨ والا کِس دی ماں نُۄں ماسی آکھیگا؟

پِچھّۄں کئی واری نَۄکرِییاں نِکلِییاں۔ لۄکاں دے لکھّ سمجھائُݨ دے باوجُۄد وی اُہ کدے اِمتِہان وِچ نہِیں سی بَیٹھا۔ اُس نُۄں چںگّی ترہاں سمجھ آ چُکّی سی کِہ ججّ کَۄݨ بݨدے ہن؟

جدۄں پِیارے لال اِمتِہان وِچ بَیٹھا سی تاں اُس دے دۄ جماتی ججّ بݨے سن۔ اُہناں وِچۄں اِک دا باپ سی.آئی.ڈی. وِچ ڈی.اَیس.پی. سی۔ ڈِپٹی نیں پہِلاں امّْرِتسرۄں پٹِیالے بدلی کروائی۔ پھیر آپݨی ساری فۄرس کمِشن ادھِکارِییاں دے پِچھّے لا کے اِہ پتا کِیتا کِہ پْرشن-پتّر کِس نیں تِیار کِیتے سن؟ بہُتے نہِیں پر دۄ پیپر لِیک کرائُݨ وِچ اُہ کامیاب ہۄ گِیا سی۔

باکی پیپراں بارے اِہ پتا کِیتا گِیا کِہ اُہ کِتھے گئے سن۔ پھیر اُہناں اِگذامِینراں تک پہُںچّ کِیتی گئی۔ مرذی دے نمبّر لگوائے گئے۔ ڈِپٹی دی مِہنت سدکا کاکا ججّ بݨ گِیا۔

پِیارے لال تاں کمِشن دے نیڑے نہِیں سی ڈھُک سکدا۔ کِسے دی ہمائِت پْراپت کرنی تاں دُۄر دی گلّ سی۔

ججّی دا کھہِڑا چھڈّ کے پِیارے لال آپݨا سارا دھِیان وکالت ولّ کیںدرِت کرن لگّا۔

پر گُیاچی شاخ مُڑ پِیارے لال دے ہتھّ نہِیں سی آئی۔

اِک پاسے کمِشن ولّۄں ہۄئے دھکّے دا غم٬ دُۄجے پاسے کمّ دا فِکر۔ پِیارے لال وِچے-وِچ کھُرن لگّا۔

کمّ چلائُݨ لئی پِیارے لال ہر ہِیلا ورتݨ لگّا۔ کمّ سی کِہ رِڑھن دا ناں ہی نہِیں سی لَے رِہا۔

پہِلاں اُس نیں چہِل وکِیل نُۄں آپݨا آدرش بݨائِیا۔

شُرُۄ وِچ چہِل وی گھرۄں لِیاںدی رۄٹی کھا کے مُڑ جائِیا کردا سی۔ تھکّ-ہار کے اُس نیں کئی وار کچہِری آئُݨا چھڈِّیا سی۔ جدۄں گھرۄں دھکّے پَیںدے٬ اُہ مُڑ کچہِری آ جاںدا سی۔

سمیں دی نذاکت نُۄں پہِچاݨ کے چہِل نیں سِیاست وِچ مںہّ مارنا شُرُۄ کِیتا۔

پہِلاں اُس نیں مارکسی پارٹی ولّ ہتھّ ودھائِیا۔ سی.پی.آئی دے وکِیل دے پھٹّے ’تے ورکراں دا میلا لگّا رہِںدّا سی۔ اُس نُۄں ودھِییا کمائی ہُںدّی سی۔ چہِل نیں سۄچِیا کِئۄں ناں مارکسِییاں دا بِلّا لا کے ادھّے کیس کھۄہے جاݨ پر لال پگّ بنّہݨ جاں دس مِںٹّ مِیٹِںگّاں ’چ شامل ہۄ کے کۄئی کامریڈ نہِیں بݨ جاںدا۔ پارٹی کارڈ لَیݨ لئی اُس نُۄں کئی سال لائیِن وِچ کھلۄݨا پَیݨا سی۔ اِنے وِچ گڈّی نیں سٹیشنۄں لںگھّ جاݨا سی۔

کمِئۄُنِسٹاں ولّۄں مُۄںہ مۄڑ کے اُس نیں اکالِییاں ’تے ڈۄرے پائے۔ اِتھے ناں کۄئی کاڈر سی٬ ناں کارڈ۔ جدۄں مرذی پارٹی وِچ شامل ہۄوۄ تے جدۄں مرذی نِکل جاوۄ۔ بسّ اِک کالی پگّ چاہِیدی سی۔ دِکّت اِہ سی کِہ اکالِییاں کۄل پہِلاں ہی بابا بۄہڑ جِڈّا وکِیل سی۔ اُہ لِیڈر وی سِرے دا سی۔ اِک وار وذِیر بݨ چُکّا سی۔ کیںدر تک اُس دی پہُںچّ سی٬ جلدی کِیتے چہِل سِیاست وِچ تاں ستھاپت نہِیں سی ہۄ سکدا٬ پر کمّ چلّݨ دی پُۄری سمبھّاونا سی۔ سردار دا کی سی۔ اُہ ناں دا وکِیل سی٬ سال وِچۄں اٹھّ مہِینے چںڈِّیگڑھ رہِںدّا سی۔

چہِل نیں سردار دے نیڑے-نیڑے کٹّے-وچھّے بنّہݨے شُرُۄ کِیتے۔ اُہ پارٹی دا مَیمبر بݨ گِیا۔ جلسے-جلُۄساں ’چ مںچّ ’تے بَیٹھݨ لگّا۔ وکِیل ہۄݨ کارن پارٹی ’چ پُچھّ جلدی پَے گئی۔

جلدی ہی اکالی ستّا گوا بَیٹھے۔ وِرۄدھی دھِر وِچ آئے اکالی نِچلّے کِویں بَیٹھدے؟ جھٹّ پارٹی مۄرچا لا لَیںدی۔ جیلہاں بھرن دا پْرۄگرام بݨ جاںدا۔

شرمۄں-شرمِیں چہِل نُۄں وی دۄ وار جیلہ جاݨا پِیا۔ سِیاست وِچ آئِیا تاں وکالت چمکائُݨ لئی سی٬ پر لَیݨے دے دیݨے پَے گئے۔ جِہڑے چار کیس مِلدے٬ اُہ جیلہۄں مُڑن تک ساف ہۄ جاںدے۔

چہِل نیں ہِمّت ناں ہری۔ اخِیر اِک آذادی گھُلاٹِیئے دی دھی نال وِیاہ کرا لِیا۔ کُڑی ناں سۄہݨی سی٬ ناں پڑھی-لِکھی۔ بسّ اِکۄ ہی گُݨ سی۔ ماپِیاں دی اُہ اِکۄ-اِک دھی سی تے باراں کِلِّیاں دی مالک سی۔

چہِل دا سہُرا کاںگرسی سی۔ پارٹی وِچ چںگّا رسُۄخ سی۔ اُس نیں چہِل نُۄں کاںگرس وِچ شامل کروا کے پہِلے ہلّے ہی بلاک کاںگرس دا پْردھان بݨوا دِتّا۔ بہانا ودھِییا سی۔ اِک پڑھے-لِکھے اکالی تۄں دل-بدلی کروائی گئی سی۔ وکِیل نُۄں مُیاوذا مِلݨا چاہِیدا سی۔

اگلے سال اُس نُۄں اِمپرُۄومَیںٹ ٹرسّٹ دا مَیمبر بݨوا دِتّا۔ چہِل دی سرکارے-دربارے پُچھّ پَیݨ لگّی۔ بَیںکاں اتے سرکاری ادارِیاں دا کمّ مِلݨ لگّا٬ چلّ سۄ چلّ۔

وکِیل ہۄݨ کارن پارٹی وِچ جلدی اہُدا مِل جاںدا۔ اہُدے کارن وکالت چمک جاںدی۔

اجّ کلّہ مںتّرِییاں تۄں لَے کے ہائی کۄرٹ دے ججّاں تک دا اُس دے گھر آئُݨ-جاݨ سی۔ پارٹی پْردھان نال اُس دی پکّی یاری سی۔ پارٹی ستّا وِچ آئی تاں اُس دی وذِیری پکّی سی۔

پِیارے لال دیکھ رِہا سی چہِل دِییاں سدا ہی بہاراں سن۔

پارٹی ستّا وِچ ہُںدّی تاں لۄک ڈردے کمّ لِیائُںدے۔ افسر وی وکِیل نُۄں خُش کرن لئی ڈکّا اُسے ولّ سُٹّدے۔ پارٹی وِرۄدھی دھِر وِچ ہُںدّی تاں وی پَۄں باراں۔ سِیاݨِیاں ورکراں لئی وڈّے لِیڈراں نال سمبّںدھّ کائِم کرن دا اِہۄ ودھِییا مَۄکا ہُںدّا۔ کچہِری جاں دفتر بَیٹھ کے اُہ وکِیل نال گھںٹّا-گھںٹّا گپّ-شپّ کردے۔ مںدّے ’چ لائی یاری دا بھلے دِناں ’چ لابھ اُٹھائُںدے۔ اِہ مِلݨی تاں ہی سمبھّو ہُںدّی جے نال کۄئی اسامی ہُںدّی۔

پِیارے لال نیں وی چہِل دے پد-چِنّہاں ’تے چلّ کے دیکھِیا۔ ہۄر کۄئی اجِہی پارٹی نہِیں سی٬ جِس دے دۄ-دۄ٬ تِنّ-تِنّ وکِیل ناں ہۄݨ۔ اسامی کیول راشٹری س:م-سیوک-سںگھّ وِچ خالی سی۔

سُبہا شام شاخا ’چ جاݨ لئی اُس نُۄں شہِر رہِݨا پَیݨا سی۔ پِیارے لال نیں اِہ اکّ وی چبّ کے دیکھ لِیا۔ شہِر کمرا کِرائے ’تے لَے لِیا۔

سںگھّ والِیاں نیں سںگھّ دا اہُدا جھٹّ بخش دِتّا پر کمّ دِوائُݨ لگِّیاں کھُلّہ-دِلی ناں دِکھائی۔ کچہِری گئے سںگھّی٬ چاہ بھارتی جنتا پارٹی دے وکِیل کۄلۄں ہی پِیںدے۔

جدۄں سِیاست وِچ دال ناں گلی تاں پِیارے لال نیں مُنشِییاں٬ ٹائۄُٹاں والے ڈھںگّ ترِیکے ورتݨے شُرُۄ کِیتے۔

وِہلے سمیں اُہ تھاݨے اگّے چکّر کٹّدا۔ کۄئی سِپاہی ہَۄلدار مِلدا٬ اُس نال دۄستی گںڈھّݨ دا یتن کردا۔ اُلٹا اُہ مہِںگّے پَیݨ لگّے۔ کِسے نُۄں شراب دی تلب ہُںدّی تے کِسے نُۄں مِیٹ-مُرغے دی۔ کۄئی اُس دے کمرے دی چابی مںگّ لَیںدا۔ کدے جُۄیا کھیڈݨ لئی اتے کدے ماشُۄک بُلائُݨ لئی۔

دُپہِر سمیں پِیارے لال بسّ اڈّے ’چ گیڑا ماردا۔ ٹائۄُٹ اِسے ترہاں اسامِییاں پھسائُںدے سن۔ جِئۄں ہی پُلِس والے کِسے مُلذم نُۄں لَے کے بسّۄں اُتردے٬ اُہ اُہناں دُیالے ہۄ جاںدا۔ گھٹّۄ-گھٹّ فِیس وِچ وکِیل بݨن لئی ترلے کردا۔ سِپاہِییاں نُۄں منائُںدا۔ ادھّی نالۄں ودھّ فِیس کمِشن وجۄں دیݨ دا لالچ دِںدّا پر کّتے دی پُۄچھ کدے کدائیِں ہی سِدھّی ہُںدّی۔ بہُت وار کامیابی ٹائۄُٹاں نُۄں مِلدی۔

گھرۄں ذۄر پَے رِہا سی٬ اُہ وِیاہ کروائے۔ وِیاہ دی اُمر لںگھّدی جا رہی سی۔ دۄ-چار سال ہۄر لںگھّ گئے تاں کِسے نیں کُڑی نہِیں سی دیݨی۔

وِیاہ کروا کے پِیارے لال مِیتپال نہِیں سی بݨنا چاہُںدّا۔

اُس دے یار مِیتپال نیں چائیِں-چائیِں وِیاہ کروائِیا سی۔ دۄ پِیارے-پِیارے بچّے وی ہۄ گئے۔ اُس دی کمائی پِیارے لال نالۄں وی گھٹّ سی۔ گھر دی ہالت وی کھستا۔

اُس دے گھر ’چ کلیش رہِݨ لگّا۔ ناں گھروالی دے ارمان پُۄرے ہۄئے٬ ناں بچِّیاں دی سمبھّال۔

پہِلاں اِک-اِک کرکے پتنی دے گہِݨے وِکے۔ پھیر گھر-بار۔ اُہ آپ شرابی رہِݨ لگّا۔ کئی-کئی ڈںگّ چُلّہا ناں مگھدا۔ بھُکھّے بچّے چِیکاں ماردے رہِںدّے۔ اخِیر اُس دی پتنی نُۄں شرم دا گھگّرا لاہ کے کِلّی ٹںگّݨا پِیا۔ لۄک آکھدے سن٬ اُس دی پتنی کال-گرل بݨ گئی۔ اُس ماں دے شیر نیں مُۄںہ ’تے مِٹّی مل لئی۔ کدے اِہ نہِیں سۄچِیا٬ گھر دا خرچ کِویں چلّدا ہَے؟

پِیارے لال اِک ہۄر مِیتپال نہِیں سی بݨ سکدا۔

مِیتپال واںگ مانسِک دباء پِیارے لال ’تے وی ودھݨ لگّا۔ کدے-کدے سَۄݨ لئی اُہ نشے دا سہارا لَیݨ لگّا۔

دۄ وکت دی رۄٹی دا خرچا کڈھّݨ لئی کئی وار اُس نُۄں آپݨے سائِلاں دِییاں جیباں کٹّݨِییاں پَیںدِییاں۔ ’کدے تلبانا بھرنَیں‘ آکھ کے ڈیڈھ رُپئے دی تھاں پںجّاہ لَیݨے پَیںدے٬ کدے گواہ دے خرچے دے بہانے وِیہ دی تھاں سَۄ۔ کدے-کدے اِس چُستی دا سائِل نُۄں پتا لگّ جاںدا۔ نالے اُہ کُپتّ کردا٬ نالے لِفافا چُکّ کے لَے جاںدا۔

اِک سماں اجِہا وی آئِیا٬ جدۄں اُہ ہر ترہاں دے غلت کمّ کرن لئی مشہُۄر ہۄ گِیا۔ کِسے نیں جھُۄٹھا ہلفِییا بِیان تسدِیک کرائُݨا ہۄوے٬ کِسے نیں کِسے تھاں جھُۄٹھی گواہی پوائُݨی ہۄوے جاں کِسے نیں کِسے مرے-کھپے بںدّے دی تھاں وکِیل کھڑا کرنا ہۄوے تاں بِناں جھِجک اُہ پِیارے لال دی شرن آئُںدا۔ بِناں کِسے دی پرواہ کِیتے اُہ آپݨی مۄہر ٹِکا دِںدّا۔ کۄئی اِتراذ کردا تاں اُہ کھرِییاں- کھرِییاں سُݨائُݨ لگّدا۔

“مَیں وی رۄٹی کھاݨی ہَے۔ اِیمانداری نال نہِیں مِلدی تاں بیئیِمانی نال سہی۔ اگّے کِہڑا ادالتاں وِچ سہی کمّ ہُںدّا ہَے۔ سبھ جھُۄٹھۄ-جھُۄٹھ۔ کۄئی لُک کے ٹھگّی ماردا ہَے٬ کۄئی جگّر۔ مَیں جگّر ٹھگّی ماراںگا۔”

گُرمِیت دے شہِر تبدِیل ہۄ کے آئُݨ تک اُہ پُۄری ترہاں تباہ ہۄ چُکّا سی۔ اُس نیں پِںڈّ جاݨا چھڈّ دِتّا سی۔ سارا دِن اُہ شراب پیئی رکھّدا۔ نشے لئی جِیء-جِیء اگّے ہتھّ اڈّ لَیںدا۔ کئی وار شرابی ہۄئِیا کھۄکھِیاں وِچ لِٹِیا رہِںدّا۔

کئی مہِینے ناں پِیارے لال نیں گُرمِیت نُۄں پچھاݨِیا٬ ناں گُرمِیت نیں پِیارے لال نُۄں۔ ناں سرکاری وکِیل نُۄں شرابی وکِیل تک کۄئی واستا سی٬ ناں پِیارے لال نُۄں سرکاری وکِیل تک۔

گُرمِیت نُۄں پِیارے لال دا اُس سمیں پتا لگّا٬ جدۄں اِک وار چںڈِّیگڑھ گئے تۄں اُس دے اِک دۄست نیں پِیارے لال دا ہال-چال پُچھِّیا۔

واپس آ کے گُرمِیت نیں اُس نُۄں ہِکّ نال لا لِیا۔

گُرمِیت راہِیں پِیارے لال نُۄں پہِلاں اجِہے کیس مِلݨ لگّے جِنہاں وِچ دۄشِییانے آپݨے جُرم دا اِکبال کرنا ہُںدّا سی۔ چھۄٹے-مۄٹے کمّ دی تھۄڑھی-بہُت فِیس مِلدی۔

پھیر اُس نُۄں غرِیب سائِلاں دے کیس مِلݨ لگّے۔ ہۄر نہِیں تاں رُجھیواں ہی سہی۔ رُجھیویں کارن جِیء وی لگّݨ لگّا اتے شراب دی تلب وی گھٹݨ لگّی۔

کچہِرِییاں وِچ اُس دا ماݨ-تاݨ بہال ہۄݨ لگّا۔ کدے-کدے اُس دی کابلِیئت دی تارِیف وی ہُںدّی۔

ہُݨ گُرمِیت دے نَۄکری چھڈّ جاݨ نال اُہ گھبراہٹ وِچ سی۔

جے اُہ نَۄکری وِچ ہُںدّا تاں شائِد پِیارے لال نُۄں وی آپݨی لِیاکت دِکھائُݨ دا مَۄکا مِل جاںدا۔

¬

 

 

7

بھاویں کچہِری وِچ بَیٹھا ہر وکِیل اِہ کیس ہاسل کرن لئی ترلۄ-مچھّی ہۄ رِہا سی پر سںتّ رام بھںڈّاری بے-فِکر سی۔ اُس نیں مُدئّی دھِر ولّۄں وکالت کرنی ہی کرنی سی۔

بںٹّی دے اگوا والے دِن تۄں لَے کے اجّ تک اُہ اِس کیس نال جُڑِیا رِہا سی۔ وَیسے وی بھںڈّاری یُوا سںگھّ دا کانُۄنی سلاہکار سی اتے سںگھّ اُس دا پْرسںسّک۔ جدۄں دۄہاں دھِراں وِچ گھِئۄ-کھِچڑی والا رِشتا سی تاں کیس باہر کِویں جا سکدا سی؟

بھںڈّاری دے لالا جی نال وی نِجّی سمبّںدھّ سن۔ لالا جی واںگ بھںڈّاری وی سماج سیوک سی۔ بہُت سارِییاں سںسّتھاواں دۄہاں دے سہارے چلّدِییاں سن۔ جے لالا جی خُۄن-پسِینا اِک کرکے کِسے سںسّتھا نُۄں جنم دِںدّے سن تاں بھںڈّاری ساہِب دھن-دَۄلت نال اُس دی پرورِش کردے سن۔ ماتا دے بھںڈّارے لئی سیوک لالا بھیجدا تاں راشن-پاݨی بھںڈّاری٬ ہسپتال بِیمار پئے لۄکاں دی سیوا جے لالا کردا تاں مُفت دوائیِیاں بھںڈّاری بھیجدا۔ جِتھے لالا جی دی نِشکام سیوک وجۄں پْرسںسّا ہُںدّی٬ اُتھے بھںڈّاری دی مہاںدانی وجۄں۔

کیس لڑن پِچھّے بھںڈّاری نُۄں پَیسے دا لالچ نہِیں سی۔ بںٹّی خاتر ہذاراں رُپِیا اُہ پہِلاں ہی پلِّئۄں خرچ چُکّا سی۔ اخباراں وِچ اِشتِہار چھپوائے گئے سن٬ ریڈِیئۄ اتے ٹی.وی. ’تے سُۄچناواں دِتِّییاں گئیِیاں سن۔ اِہ سارا خرچا بھںڈّاری نیں دِتّا سی۔

اِس کیس پِچھّے بھںڈّاری نُۄں اُہۄ لالچ سی جِہڑا ہر وکِیل نُۄں ہُںدَّے۔ آپݨی چرچا کرائُݨ دا۔ جِنّا ودھّ کِسے دا پْرچار٬ اۄنی ودھّ اُس دی پْرَیکٹِس۔ پْرچار جے ریڈِیئۄ٬ ٹی.وی. جاں اخباراں راہِیں ہُںدّا ہۄوے تاں کِیا کہِݨے۔ اِس کیس دی مِیڈِیئے وِچ پہِلاں رجّ کے چرچا ہۄئی سی٬ اگاںہ وی ہۄݨی سی۔ پْرَیس والِیاں نیں ادالتی کاروائی نُۄں ودھا-چڑھا کے پیش کرنا سی۔ اخباراں وِچ دۄشِییاں دے نال-نال وکِیلاں دے فۄٹۄ چھپݨے سن۔

اسَیمبلی وِچ پہِلاں وی رَۄلا پِیا سی٬ اگاںہ وی پَیݨا سی۔ دباء ہیٹھ آئے مُکھّ مںتّری نُۄں دۄشِییاں نُۄں سذا کرائُݨی پَیݨی سی۔ جِس ترہاں اِںدرا کتل کیس وِچ جیٹھملانی اتے لیکھی ورگِیاں دی گُڈّی چڑھی سی٬ اُسے تراں اِس کیس وِچ بھںڈّاری دی گُڈّی چڑھنی سی۔

وَیسے وی اجِہے خترناک مُلذماں نُۄں سذا کرائُݨ نُۄں بھںڈّاری سماج سیوا سمجھدا سی۔ اُس دے وِچار وِچ کُجھ ہذار رُپِیاں بدلے٬ کِسے ماسُۄم دا کتل کرنا٬ گھۄر اپرادھ سی٬ مہاں پاپ سی۔ اجِہے دُشٹاں نُۄں فاںسی ہۄݨی چاہِیدی سی۔

اِکۄ تِیر نال اُہ دۄ شِکار پھُںڈّݨا لۄچدا سی۔ مشہُۄری وی اتے سماج سیوا وی۔

تفتِیش دَۄران  بھںڈّاری نیں آپݨے اسر-رسُۄخ دی پُۄری ورتۄں کِیتی سی۔

پہِلاں اُس نیں پُلِس ’تے دباء پائِیا۔ دۄشی جلدی تۄں جلدی پھڑے جاݨ۔

دۄشی پھڑے گئے تاں مَیجِسٹْریٹ ’تے دباء پائِیا۔ ۔ “دۄشی پُختا-مُجرم ہن۔ جلدی-جلدی بھیت دیݨ والے نہِیں۔ ودھّ تۄں ودھّ رِماںڈ دیوۄ تاں جۄ پُلِس چجّ نال تفتِیش کر سکے۔”

مَیجِسٹْریٹ نیں پُۄرے پںدّراں دِناں دا رِماںڈ دے دِتّا۔

اُسنُۄں بھںڈّاری دا اہِسان چُکأیݨ دا مساں مساں مَۄکا مِلِیا سی۔

شہِر وِچ ججّ بہُتے سن اتے سرکاری کۄٹھی اِک۔ اُہ وی بابا آلا ویلے دی۔ کدے کِسے کمرے دی چھتّ گِر گئی٬ کدے کِسے کںدھّ دا پلستر۔ کدے سپّ نِکل آئے٬ کدے چُۄہِیاں نیں ہلّا بۄل دِتّا۔ کدے بِجلی دی تار سڑ گئی٬ کدے پکھّا سڑ گِیا۔

اِہ کۄٹھی کِہڑا ہر اِک نُۄں نسِیب ہُںدّی سی۔ جِس نُۄں مِل گئی٬ مِل گئی۔ باکِییاں نُۄں آپݨا پْربںدھّ آپ کرنا پَیںدا سی۔

شہِر وِچ ودھِییا رِہائِش دی کمی سی۔ ججّاں دے سٹَیںڈرڈ دِییاں چالی پںجّاہ کۄٹھِییاں مساں سن۔ اُہناں وِچۄں بہُتِییاں وِچ مالک رہِںدّے سن۔ کدے کۄئی خالی ہُںدّی تاں ججّاں نُۄں اُہ وی ناں مِلدی۔ اُہناں نُۄں کۄٹھِییاں کِرائے ’تے دیݨ وِچ مالکاں نُۄں کئی اِتراذ سن۔ پہِلا اِہ کِہ ججّ پُۄرا کِرائِیا نہِیں دِںدّے۔ اسل وِچ اُہ پُۄرا کِرائِیا دے ہی نہِیں سکدے۔ تنخاہ گھٹّ سی اتے کِرائِیا ودھّ۔ گھٹّ کِرائِیا لَیݨۄں ناںہ کر کے ہاکم نال دُشمݨی پائُݨ نالۄں چںگّا سی پہِلاں ہی آکھ دِتّا جاوے کِہ کۄٹھی کِرائے ’تے نہِیں دیݨی۔ مالکاں نُۄں دُۄجا اِتراذ اِہ سی کِہ لۄڑ پَیݨ ’تے کۄٹھی خالی نہِیں سی ہُںدّی۔ کدے کۄئی کۄٹھی خالی کرن لئی آکھݨ دی غلتی کر بَیٹھدا تاں مُکدّمے دی دھمکی مِلدی جاں پُلِس دے چڑھا لِیائُݨ دی۔

کِس مالک دا سِر بھوِیاں سی٬ اُہ بلدی اگّ وِچ ہتھّ پاوے۔

اِس دے اُلٹ بھںڈّاری کۄل کۄٹھِییاں دی وی کمی نہِیں سی اتے کھُلّہ-دِلی دی وی۔ شہِر دی رئیِس کالۄنی بھںڈّاری باغ وِچ اُس دِییاں پںجّ کۄٹھِییاں سن۔ اِک وِچ آپ رہِںدّا سی٬ دۄ ججّاں لئی راکھوِییاں سن۔

ججّاں نال اُس دا نِتّ دا واہ سی۔ کاغذِیں-پتّرِیں اُہ اُہناں تۄں پُۄرا کِرائِیا وسُۄلدا سی۔ اُہناں نُۄں وسُۄلے کِرائے دِییاں رسِیداں وی دِںدّا سی۔ اِہ دُۄسری گلّ سی کِہ کِرائِیا تاں کی لَیݨا سی٬ اُہ بِجلی پاݨی تک دا بِلّ پلِّئۄں بھرِیا کردا سی۔

اِہ نہِیں کِہ بھںڈّاری بُدھُّۄ سی۔ اہ افسراں تۄں کِرائِیا وسُۄلدا سی٬ نۄٹاں دی تھاں سۄنے دِییاں مۄہراں وِچ۔

مالک-مکان اتے کِرائیدار دے رِشتے کارن پہِلاں افسراں نال اُس دی دۄستی ہُںدّی۔ پھیر اِہ دۄستی یاری وِچ تبدِیل ہۄ جاںدی۔ لۄڑ پَیݨ ’تے اُہ یاری دا مُلّ وٹّدی سی۔

اُس دی وکالت دا ڈںکّا سارے پںجّاب وِچ وجّدا سی۔ شہِر وِچ کیس لڑن دی اُس دی فِیس دس ہذار سی۔ باہر جاݨ دی پںچّی-تِیہ ہذار۔

باہرلے کیس اُہ اُدۄں ہی پھڑدا سی٬ جدۄں کُرسی ’تے کۄئی مِتّر بَیٹھا ہُںدّا سی۔

پِچھّے جِہے جلںدھّر دے اِک آئی.ٹی.اۄ. ’تے کُرپشن دا کیس بݨ گِیا۔ پُلِس گْرِفتار کرن لئی اُس دے پِچھّے لگّ گئی۔

اُتھۄں دا سَیشن ججّ اڑِیئل ٹٹُّۄ سی۔ کِسے وی کِیمت ’تے اُہ آئی.ٹی.اۄ. دی پیشگی ذمانت لَیݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔

کِسے نیں آئی.ٹی.اۄ. نُۄں سلاہ دِتّی۔ اِس ججّ کۄلۄں پیشگی ذمانت دی گارںٹّی جے کۄئی دے سکدا ہَے سی تاں اُہ شہِر والا بھںڈّاری وکِیل ہی سی۔

جلںدھّر دے سَیشن ججّ دی ادالت وِچ پیش ہۄݨ دا بھںڈّاری نیں پُۄرا وِیہ ہذار رُپِیا لِیا سی۔

اِںجھ مِلِییاں نۄٹاں دِییاں تھہِییاں نُۄں اُہ کۄٹھِییاں دا کِرائِیا سمجھدا سی۔

جھیپۄ-جھیپی اِس مَیجِسٹْریٹ نیں وی بںٹّی کتل کیس وِچ اۄنا پُلِس رِماںڈ دِتّا سی٬ جِنّاں پُلِس نیں مںگِّیا سی۔

مُکدّما چلّݨ ’تے سںگھّ نُۄں بھںڈّاری دی پھیر لۄڑ پَیݨی سی۔ جے دۄشِییاں نُۄں سذا شہادتاں دے ادھار ’تے ہُںدّی ناں دِکھی تاں بھںڈّاری نُۄں سَیشن ججّ تک پہںچّ کرنی پَیݨی سی۔ سَیشن نیں جھِجک دِکھائی تاں ہائی کۄرٹۄں ہری جھںڈّی کرائُݨی پَیݨی سی۔

جدۄں اںدّرخاتے کمّ کرنا سی٬ پھیر جگّر ہۄ کے کِئۄں ناں کِیتا جاوے؟ مُدئّی دا وکِیل بݨ کے نامݨا کِئۄں ناں کھٹِّیا جاوے؟

بھںڈّاری نُۄں وکِیل بݨن دی پیشکش اُڈِیکدِیاں اِک-اِک کرکے تِنّ مہِینے لںگھّ گئے۔ پیشکش کرنی دُۄر رہی٬ لالا جی نیں کدے اُس کۄل مُکدّمے دا ذِکر تک ناں چھیڑِیا۔

پہِلاں بھںڈّاری چُپّ رِہا۔ جِس دِییاں اکھّاں دُکھݨگِییاں٬ آپے پٹّی بنّہیگا۔

جدۄں چلان پیش ہۄݨ تۄں بائد وی لالا جی نیں وکالتناما ناں بھیجِیا تاں بھںڈّاری نُۄں شکّ ہۄئِیا۔ “ہۄ سکدَے٬ لالا جی نُۄں پتا ہی ناں ہۄوے کِہ مُدئّی دھِر نُۄں وی وکِیل کرنا پَیںدَے۔”

مُنشی ہتھّ اُہناں خُد وکالتناما بھیج دِتّا۔

لالا جی ربّ دا بھاݨا منّی بَیٹھے سن۔ پالے اتے مِیتے نُۄں سذا کرائُݨ وِچ اُہناں نُۄں کۄئی دِلچسپی نہِیں سی۔ تُر گِیا تاں واپس آئُݨا نہِیں سی۔ اُہ کِئۄں کُفر تۄلݨ? کِئۄں کچہِرِییاں وِچ ذلِیل ہۄݨ?

لالا جی نیں وکالتناما بیرںگّ مۄڑ دِتّا۔

لالا جی نُۄں منائُݨ اتے جرائِم-وِگِیان دے نُکتے سمجھائُݨ بھںڈّاری خُد لالا جی ولّ چلّ پِیا۔

اِناں غرِیب-غُربِیاں دے مُۄںہ خُۄن لگّ چُکّا ہَے۔ اِہ پہِلاں چۄرِییاں کردے سن٬ ہُݨ کتل کردے ہن۔ لالا جی نیں چُپّ دھار لئی تاں اِہ بری ہۄ جاݨگے۔ بری ہۄ کے بںدّا مارنا اِہناں نُۄں ٹِچّر لگّیگا۔ لالا جی نیں دۄشِییاں نُۄں سذا کِسے نِجّی مُفاد لئی نہِیں سی کرائُݨی۔ اِہناں نُۄں سذا کرائُݨا وی اِک سماج سیوا سی۔ اِہ کھُلّہے پھِردے رہے تاں کِسے ہۄر بںٹّی نُۄں مارنگے۔ سماج نُۄں سُکھ دا ساہ دِوائُݨ لئی اجِہے ماس-کھۄرے بگھِیاڑاں نُۄں پھاہے لوائُݨا ذرُۄری سی۔

سماج سیوا لالا جی دا پرم-دھرم سی۔ جے پالے اتے مِیتے نُۄں سذا کرائُیݨ نال سماج دا کُجھ سںوّر سکدا سی تاں اُہ اُہناں نُۄں سذا کرائُݨ لئی تِیارسن۔

ہۄر ماسُۄماں دی جان بچائُݨ دے اُدیش نال لالا جی نیں وکالتنامے ’تے دستخت کر دِتّے۔

وکالتنامے نُۄں بۄجھے وِچ پا کے بھںڈّاری کچھّاں وجائُݨ لگّا۔

¬

 

 

8

پالا اتے مِیتا مۄہن جی دے پکّے سائِل سن۔

پالے دی ماں اُس کۄل کئی چکّر لا چُکّی سی۔ اگّے واںگ اِہ کیس وی اُہ اِسے کۄلۄں کرائُݨا چاہُںدّی سی۔

مِیتے دے جیلۄہں کئی سُنیہے آئے سن۔ مۄہن جی اُہناں دا کیس لڑے۔ فِیس دی پرواہ ناں کرے۔ باہر آئُںدِیاں ہی اُہ مۄہن جی دا گھر نۄٹاں نال بھر دیویگا۔

مۄہن جی نُۄں فِیس دی پرواہ نہِیں سی۔ آپݨے پکّے سائِلاں نال اُس نیں کدے فِیس نہِیں سی کھۄلہی۔ سائِلاں نُۄں فِیس دا آپے پتا ہُںدّا سی۔ دس-دس٬ وِیہ-وِیہ ہر پیشی دے کے اُہ مۄہن جی دا کۄٹا پُۄرا کر جائِیا کردے سن۔

اِہ کتل کیس سی۔ اِس کیس دی فِیس ہذاراں رُپئے بݨنی سی۔ پالے اتے مِیتے نیں ہذاراں رُپئے وی چُکا دیݨے سن۔ مۄہن جی نیں بسّ اُہناں دی ذبان ’تے وِشواس کرنا سی اتے اُہناں دے بری ہۄݨ تک فِیس دے بھُگتان نُۄں اُڈِیکݨا سی۔

مۄہن جی ساہمݨے مسلا فِیس جاں اُڈِیک دا نہِیں سی۔ مسلا اِہ سی کِہ اِہ کیس اُس نیں جھگڑنا سی جاں نہِیں۔

مۄہن جی اِک مُنشی تۄں وکِیل بݨِیا سی۔ اُس دا وکالت دا تجربا وی ٹھِیک-ٹھِیک ہی سی۔ چھۄٹے-مۄٹے کیس اُس نیں بتھیرے لڑے سن۔ سَیشن کیس لڑن دا ہالے تک ہَۄسلا نہِیں سی پِیا۔

سَیشن کۄرٹ دا ناں سُݨدِیاں ہی اُس دِییاں لتّاں کمبّݨ لگّدِییاں٬ دِل دھڑکݨ لگّدا اتے متھّے ’تے پسِینے دِییاں بُۄںداں ٹپک پَیںدِییاں۔

سَیشن کیساں وِچ دۄشِییاں نُۄں اُمر کَید تۄں لَے کے پھاںسی تک دی سذا ہُںدّی سی۔ کیس دی پَیروائی کئی-کئی دِن لگاتار چلّدی سی۔ سَیشن کیس سخت مِہنت دی مںگّ کردا سی۔

مۄہن جی مِہنت تۄں نہِیں سی ڈردا٬ پر وِیہاں سالاں دے لمبّے سںگھّرش بائد اُہ مساں-مساں وکِیل اکھوائُݨ اتے سُکھ دی رۄٹی کھاݨ لگّا سی۔ کِسے سائِل نُۄں پھاںسی چڑھوا کے ناں اُہ اناڑی وکِیل اکھوائُݨ دے رَۄں وِچ سی٬ ناں ہتھلے چار کیساں نُۄں گوائُݨ دے۔ بھُلّ-بھُلیکھے جے کۄئی سَیشن-کیس اُس کۄل آ جاںدا تاں لالچ تِیاگ کے اُہ سائِل نُۄں کِسے سِینِیئر وکِیل دے لڑ لا آئُںدا۔

بںٹّی کتل کیس نُۄں اُہ اگاںہ دھکّݨ دے مُۄڈ وِچ نہِیں سی۔

جِس دِن تۄں پالے دی ماں اِس کیس دی پیشکش لَے کے آئی سی٬ اُسے دِن تۄں اُہ آپݨے-آپ نال کھَۄجھل رِہا سی۔

جدۄں کئی دِناں دی جدّۄ-جہِد کۄئی سِٹّا ناں کڈھّ سکی تاں رہِنُمائی لئی  اُہ آپݨے سِینِیئر منۄہر لال کۄل گِیا سی۔

کیس سُݨ-سمجھ کے منۄہر لال نیں جھٹّ پروانگی دے دِتّی۔ پِچھلے دساں سالاں دی اُس دی کارگُذاری دیکھ کے منۄہر لال تاں پہِلاں ہی مۄہن جی ’تے ذۄر پائُںدا آ رِہا سی۔ اُس نُۄں سَیشن کیس لڑن تۄں نہِیں جھِجکݨا چاہِیدا۔ مۄہن جی مَۄکا ٹالدا رِہا سی۔

پہِلاں جۄ ہۄ گِیا٬ سۄ ہۄ گِیا۔ ہُݨ اُس دے ہتھّ اُہۄ مَۄکا لگّا سی٬ جِس دی مۄہن جی نُۄں سالاں تۄں اُڈِیک سی۔ سپھلتا دی پَۄڑی دا اگلا ٹمبّا اُس نُۄں آواذاں مار رِہا سی۔

اِہ ’بلائیِںڈ مرڈر کیس‘ سی۔ ہُںدّے کتل نُۄں اکھِّیں دیکھݨ والا پُلِس کۄل اِک وی گواہ نہِیں سی۔ کیس نُۄں کھڑا کرن لئی پُلِس نیں جِہڑے گواہ رکھّے سن٬ اُہ سبھ پُلِس ٹائۄُٹ سن۔ ہر پُلِس ٹائۄُٹ دی مۄہن جی کۄل جنم-پتّری سی۔ اُہناں دِییاں وکھِّییاں بھنّݨ دا اُہ پہِلاں ہی ماہِر سی۔ مۄہن جی ورگے وا-ورۄلے ساہمݨے ریت دے اِس مہِل نیں پہِلے ہلّے ہی ڈھہِ جاݨا سی۔

خُدا-ناں خاستا جے اِہ دۄشی سذا ہۄ گئے٬ پھیر وی مۄہن جی دی وکالت نُۄں ڈھاہ لگّݨ والی نہِیں سی۔ دۄویں دۄشی لاوارِس سن۔ اِہناں نُۄں سذا ہۄݨ دا کِسے نیں نۄٹِس نہِیں سی لَیݨا۔

سارے پُٹھّ-سِدھّ سۄچ کے مۄہن جی نیں آپݨی جھِجک کھۄلہݨ دا من بݨا لِیاسی۔

مۄہن جی دے گُرُۄ دِییاں گلّاں درُست سن۔ اِہنِیں دِنِیں ناں اُس نُۄں کمّ دی کمی سی٬ ناں کمّ وِچ مِلݨ والی کامیابی دی۔ اُس دے پھُۄک-پھُۄک پَیر دھرن دے دِن کدۄں دے لںگھّ چُکّے سن۔

مۄہن جی آپݨی آدت تۄں مجبُۄر سی۔ سبھ کُجھ سمجھدا ہۄئِیا وی ہالے تک اُہ آپݨے اتِیت تۄں کھہِڑا نہِیں سی چھُڈا سکِیا۔

ہالے تک اُس نُۄں اُہ دِن بھُلّے نہِیں سن٬ جدۄں مۄہن جی دے وکِیل بݨن دے سُپنے ’تے لۄک ہسِّیا کردے سن۔

کۄئی پرائِیا نہِیں٬ اُس دا آپݨا چاچا آکھِیا کردا سی۔

“جے کھُسرِیاں دے مُںڈّے ہۄݨ لگّݨ تاں آدمِییاں نُۄں کَۄݨ رۄوے؟”

مۄہن جی نیں کنّاں ’چ تیل پا لِیا سی۔

اُس نُۄں منۄہر لال ’تے بھرۄسا سی۔ اُسے نیں اُس نُۄں مُنشی بݨائِیا سی۔ اُہۄ اُس نُۄں وکِیل بݨائیگا۔

مۄہن جی دے دسوِیں پاس کردِیاں ہی اُس دا باپ چلّ وسِّیا سی۔

ٹی.بی. نیں  اُس دے باپ نُۄں جوانی وِچ ہی گھیر لِیا سی۔ اِک چھۄٹے جِہے کھۄکھے وِچ پان-بِیڑی لائُݨ والے پنواڑی کۄل کِنّی کُ پُۄںجی بچا کے رکھّی ہۄ سکدی سی؟  باپ دا ستھّر اُٹھݨ تکّ٬ اُہناں دے گھر دا راشن تکّ مُکّ چُکّا سی۔

منۄہر لال جے اُہناں دے گُیاںڈھ ناں وسّدا ہُںدّا تاں ٹبّر دا پتا نہِیں کی بݨدا؟

مۄہن جی پڑھن وِچ ہُشِیار سی٬ پر پڑھائی نالۄں اُس نُۄں بھُکھّے ڈھِڈّاں دا ذِیادا فِکر سی۔ کِسے چھۄٹی-مۄٹی نَۄکری لئی اُہ تڑپݨ لگّا۔

منۄہر لال نیں اُس نُۄں گھر بُلائِیا۔ چُلّہا مگھدا رہے٬ اِس لئی پہِلے ہلّے اُس نیں مۄہن جی نُۄں آپݨے مُنشی دا سہائِک بݨا دِتّا۔

منۄہر لال شہِر دے سِرکڈھّ وکِیلاں وِچۄں اِک سی۔ اُس دی اُپر تک پہُںچّ سی۔ اُس نیں سۄچِیا سی کۄئی نَۄکری نِکلدِیاں ہی اُہ اُس نُۄں کِدھرے اڑھکا دیویگا۔ ہالے ڈُبّدے نُۄں تِنکے دا سہارا کافی سی۔

جدۄں منۄہر لال نیں مۄہن جی دی کمّ کرن دی لگن دیکھی تاں اُس نیں آپݨا پہِلا خِیال تِیاگ دِتّا۔ اُہ مہِینے وِچ ہی مُنشِیپُݨے دِییاں سارِییاں پیچِیدگِییاں سمجھ گِیا سی۔ جِہڑا نُکتا اُس نُۄں اِک وار سمجھا دِتّا گِیا٬ اُس نُکتے ’تے منۄہر لال نُۄں کدے دُبارا مغذ-کھپائی نہِیں سی کرنی پئی۔

دۄ کُ مہِینِیاں بائد اُہ دائوے٬ جواب-دائوے اتے ارذی-پتّر تِیار کرن وِچ وکِیل دا ہتھّ وٹائُݨ لگّا۔

تِیجے مہِینے منۄہر لال نیں آپݨے من نال فَیسلا کر لِیا۔ مۄہن جی نُۄں اُہ مُنشی نہِیں رہِݨ دیویگا٬ اُس نُۄں وکِیل بݨائیگا۔

ہلّا-شیری دے کے پہِلاں مۄہن جی نُۄں بی.اے. کرائی۔ پھیر گںگّا نگرۄں لاء کروا دِتّا۔

کالا کۄٹ پا کے وی پہِلے پںجّ ورہے اُہ منۄہر لال دے مذبُۄت کھمبھّاں ہیٹھ پلدا رِہا۔

الگّ پھٹّا لا کے وی اُہ اُس نُۄں ربّ واںگ پُۄجدا رِہا۔

منۄہر لال وی اُس نُۄں پہِلاں واںگ دُلاردا رِہا۔ اَۄکھے سمِیاں وِچ اُس نُۄں سمبھّالدا رِہا۔

“پہِلے دِناں وِچ ہارن والے کیس گھٹّ پھڑۄ۔ بدنامی تۄں بچے رہۄگے۔ کیساں دے نال-نال کیس لِیائُݨ والِیاں اُپر وی مِہنت کرۄ۔” اجِہے گُر سمجھائُںدا رِہا۔

اِناں نُسکھِیاں تے امل کردِیاں پہِلاں اُس نیں مُنشِییاں ’تے ڈۄرے پائے۔ اُہناں دے بھائیِچارے وِچۄں سی۔ بھائیِچارا بھائیِچارے دی مدد نہِیں کریگا تاں کَۄݨ کریگا؟

مدد دا وائدا کردے مُنشِییاں دے پْردھان نُۄں پہِلاں-پہِلاں جھِجک ہۄئی۔ مُنشی نمک اِک وکِیل دا کھاوے اتے وفاداری دُۄجے نال کرے٬ اِہ وِشواسگھات سی۔

اُس نُۄں سمجھائُݨ لئی مۄہن جی نُۄں کئی دِن مغذ-کھپائی کرنی پئی سی۔

اُہ مُنشِییاں نُۄں وکِیلاں دے سارے کیس تۄڑن لئی تھۄڑھا آکھ رِہا سی۔ اُہ تاں اُہ کیس مںگّدا سی٬ جِہڑے نِرۄل مُنشِییاں دے آپݨے ہُںدّے سن۔ جِہڑے اُہناں کۄل اُہناں دے آپݨے رسُۄخ نال آئُںدے سن۔ اجِہے کیساں ’تے وکِیلاں دا کۄئی ہکّ نہِیں ہُںدّا۔

مُنشِییاں دے لِیاںدے کیساں وِچۄں جے اُہناں نُۄں ہِسّا مِلدا ہۄوے تاں اُہ کیس جِیء سدکے آپݨے وکِیل نُۄں دیݨ۔ جے اجِہی اسامی نُۄں وکِیل مُنشی دا فرذ سمجھ کے ہی ڈکار جاںدے ہۄݨ, پھیر تاں مُنشِییاں نُۄں آپݨے ہکّاں بارے سۄچݨا ہی چاہِیدَے۔

مُنشی سۄچݨ لگّے۔

مۄہن جی سچّ آکھدا سی۔ اُہناں نال دھکّا ہۄ رِہا سی۔ اُہناں نُۄں ہِسّا مِلݨا چاہِیدا سی۔

مُنشِییاں وِچۄں پہِلی واری کۄئی وکِیل بݨِیا سی۔ اِس لئی مۄہن جی  اُہناں دِییاں تکلِیفاں نُۄں سمجھدا سی۔ مُنشِییاں نُۄں اُس دی مدد کرنی چاہِیدی سی۔

مدد وجۄں مُنشِییاں ولّۄں کُجھ کیس اُس نُۄں مِلݨ لگّے۔

ہُݨ سماں بدل چُکّا سی۔

ہُݨ ناں اُس نُۄں کِسے مُنشی دے سہارے دی ذرُۄرت رہی سی٬ ناں کِسے مۄہتبر  دی۔

مۄہن جی نُۄں کمّ ہتھِیائُݨا ہی نہِیں٬ سمبھّالݨا وی آ گِیا سی۔

وِئُپارِییاں واںگ گاہک نُۄں اُہ ربّ دا رُۄپ سمجھدا سی۔ ماپِیاں واںگ اُہ اُہناں دا خِیال رکھّدا سی۔ سائِل دی جائِذ-نجائِذ ہر ڈھںگّ نال مدد کرنا اُہ آپݨا دھرم سمجھدا سی۔

پالا اتے مِیتا اُںجھ ہی تاں اُس دے بھگت نہِیں سن بݨ گئے۔ مۄہن جی نیں اُہناں نُۄں سَیںکڑے وار جیلہ جاݨۄں بچائِیا سی۔

پہِلاں جدۄں اُہناں ’تے بِیسِییاں کیس چلّدے سن تاں باہر-اںدّر گئے اُہ اکسر تارِیخ بھُلّ جائِیا کردے سن۔

اُہناں نُۄں تارِیخ یاد نہِیں رہی٬ ناں سہی۔ مۄہن جی دی ڈائِری نُۄں تاں یادسی۔

اُہناں دے گھںٹّا کُ لیٹ ہۄݨ ’تے مۄہن جی نُۄں فِکر لگّ جاںدا۔

گھںٹّا کُ ہۄر اُڈِیک کے اُہ اُہناں دے بچائۄ دے پْربںدھّاں وِچ رُجھ جاںدا۔ کدے رِیڈر دی مُٹھّی گرم کردا۔ اُہ اکھّاں مِیچ لئے۔ کدے آپݨے کِسے سائِل دی خُشامد کردا۔ اُہ پالا بݨ کے پیشی بھُگت آئے۔

لگّدے وسّ اُہ آپݨے سائِل نُۄں جیلہ وی نہِیں سی جاݨ دِںدّا۔ لۄڑ پَیݨ ’تے اُہناں دے ذامن وی آپ کھڑے کر دِںدّا سی اتے ذامن نُۄں تسدِیک کرن والے پںچّ-سرپںچّ وی۔

اجِہے وکِیل نُۄں چھڈّ کے کۄئی سائِل کِدھرے ہۄر جاوے تاں کِئۄں؟

ہُݨ جدۄں کِسے سائِل دے کِدھرے جاݨ دا خترا نہِیں سی تاں مۄہن جی نُۄں سَیشن کیس وی لڑنے چاہِیدے سن۔

کیس لڑن دا اِرادا پکّا کردِیاں ہی مۄہن جی ساہمݨے دُۄسری سمسِّیا آ کھڑۄتی۔

مۄہن جی دا اُدیش مُکدّما لڑنا ہی نہِیں٬ جِتّݨا وی ہُںدّا سی۔

اِہ کیس اُہ جِتّیگا کِس ترہاں؟ اجّ-کلّہ اُہ اِسے سمسِّیا نال جُۄجھ رِہا سی۔

اِس کیس دی سُݨوائی اَیڈِیشنل سَیشن ججّ ستِںدّر ناتھ نیں کرنی سی۔

کیس لڑن دا فَیسلا کرن والے دِن تۄں لَے کے اجّ تک اُہ اُسے دا پِچھّا کر رِہا سی۔

کیس دی رݨ-نِیتی گھڑن تۄں پہِلاں اُس نیں ناتھ ساہِب دے منۄوِگِیان نُۄں گھۄکھݨا اتے اُس دی وِچاردھارا نُۄں سمجھݨا سی۔

سَیشن ججّ ساہمݨے پیش ہۄݨ دا اُس دا اِہ پہِلا مَۄکا سی۔ اِسے لئی اُہ ناتھ دِییاں آدتاں تۄں اݨجاݨ سی۔

جِنہاں مَیجِسٹْریٹاں دِییاں ادالتاں وِچ اُہ پیش ہُںدّا سی٬ اُہناں دی اُہ رگ-رگ تۄں واکِف سی۔

ہالے بہُتے دِن نہِیں سن ہۄئے٬ جدۄں نتھُّۄ رام مَیجِسٹْریٹ کۄلۄں اُس نیں دس کِلّۄ افِیم دے اِک دۄشی نُۄں بری کرائِیا سی۔

اِس کتل کیس واںگ اُس کیس دی وی مۄہن جی نُۄں گھبراہٹ سی۔

افِیم دی ماترا دس کِلّۄ سی٬ گواہ بڑے چُست سن۔ دۄشی دے بری ہۄݨ دا کۄئی ہِیلا بݨدا اُس نُۄں نذر نہِیں سی آ رِہا۔

مۄہن جی نیں ججّ دے لاںگری نُۄں گںڈھِّیا۔ پتا لگّا ۔

ججّ دھرمی-کرمی سی۔ سُبہا-شام اُہ پُۄجا-پاٹھ کردا سی۔ ہر رۄذ گئۄُیاں نُۄں پٹھّے پائُݨ گئۄُشالا جاںدا سی۔ پُنِّیا اتے مسِّیا والے دِن غرِیب-غُربِیاں لئی لںگّر لائُںدا سی۔ سادھاں-سںتّاں دا گھر آئُݨ-جاݨ بݨِیا رہِںدّا سی۔

مۄہن جی نیں سائِل نُۄں بھگویں کپّڑے پُیا دِتّے۔ سِر مُنّوا کے ہتھّ وِچ مالا پھڑا دِتّی۔ ہر پیشی ’تے اُہ ادالت دی اِک نُکّرے بَیٹھ جاںدا اتے مالا پھیرن لگّدا۔

ہَۄلی-ہَۄلی گواہاں اتے سرکاری وکِیل دے من وِچ بَیٹھ گئی کِہ اِہ کۄئی بھگت سی۔

ججّ نُۄں وی تَۄخلا ہۄݨ لگّا۔ جے جھُۄٹھِییاں گواہِییاں دے آدھار ’تے اِس نُۄں سذا ہۄ گئی تاں اِہ سراپ دے دیویگا۔

سچّ پرکھݨ لئی پِچھلی پیشی ’تے ججّ نیں دۄشی اتے تفتِیشی دۄہاں نُۄں کٹہِرے وِچ کھڑا کر لِیا سی۔

“سچّ-سچّ دسّ بھگتا اسلِیئت کی ہَے؟” ہتھّ وِچ مالا اتے مُۄںہ وِچ رام-رام کردا دۄشی ججّ نُۄں بھگت لگّا سی۔

“افِیم چرس سبھ جھُۄٹھ ہَے بھگت جی۔ مَیں کدے افِیم دی شکل تک نہِیں دیکھی۔ پھیر وی ربّ دی رذا وِچ راذی ہاں۔ کَید لِکھی ہۄئی تاں خُشی-خُشی بھُگتاںگا۔ اگلے- پِچھلے کِسے جنم دے پاپ دا پھل بھُگتݨا ہی پئیگا بھگت جی۔” بھگت نیں اکھّاں کھۄلہِییاں٬ جواب دِتّا اتے پھیر مالا پھیرنی شُرُۄ کر دِتّی۔

“ہُݨ تُۄں بۄل بئی ہَۄلدارا) سہی-سہی دسّ کی پھڑِیا سی؟” اکھّاں لال کر کے ججّ ہَۄلدار ’تے ورہِیا سی۔

اِہ بھگت دی بھگتی دا اسر سی جاں ججّ دی گڑھک دا٬ اِہ ہَۄلدار جاݨے۔ مۄہن جی اِنا جاݨدا سی کِہ ہَۄلدار دِییاں لتّاں کمبّ گئیِیاں سن اتے سچّ بِیان کردِیاں ذُبان تھرتھرا گئی سی۔

“جی٬ اِس تۄں بھٹھّی پھڑی سی٬ تھاݨیدار دے آکھݨ ’تے مَیں افِیم پا تی۔”

آخر دِل کرڑا کر کے ہَۄلدار نیں سچّ اُگلِیا سی۔

سچّ ساہمݨے آ گِیا۔

جے نتھُّۄ رام دھرمی-کرمی سی تاں دیو سِںگھّ پُۄرا ناستِک۔ آپݨی کامریڈی اُس نیں لُکا-چھِپا کے نہِیں سی رکھّی۔ سویرے-شام اُہ شہِر ’چ سائیِکل تے گھُمّدا سی٬ اُہ وی کُڑتا پجاما پا کے۔ ناں اُہ سبذی خرِیدݨ وِچ جھِجک مہِسُۄس کردا سی٬ ناں بچِّیاں نُۄں سکُۄل چھڈّݨ جاݨ وِچ۔

سادھاں-سںتّاں دے اُہ پجّ کے خِلاف سی٬ بھری کچہِری وِچ اُہ اُہناں نُۄں وِہلڑ٬ ہڈّ-ہرام اتے مِہنتکشاں نُۄں گُمّراہ کرن والے گردان دِںدّا سی۔ جے کۄئی سادھ اُس دے دھکّے چڑھ جاوے تاں اُس نُۄں جیلہ دی چکّی پِسائے بِناں چَین نہِیں سی لَیںدا۔

مۄہن جی نیں اُس دی اِس وِچاردھارا تۄں وی بھرپُۄر فائِدا اُٹھائِیا سی۔

اُس دی ادالت وِچ پیش ہۄݨ والے آپݨے سائِلاں نُۄں اُس نیں گُپت ہدائِتاں جاری کِیتِییاں سن۔ پیشی ’تے آئُݨ لگّے اُہ پھٹِیا جھگّا اتے پھِڈّی جُتّی پہِن کے آئُݨ۔ داڑھی کرڑ-برڑی ہۄوے اتے وال جھتھّرا۔ دیکھݨ والے نُۄں لگّے٬ جِویں ہڈّ-تۄڑوِیں مِہنت نیں اُہناں دے خُۄن دا کترا-کترا چُۄس لِئَے۔

مۄہن جی نیں اُس ادالت وِچۄں وی چںگّے نتِیجے کڈھّے سن۔ نِربھَے ٹراںسپۄرٹ دے کںڈّکٹراں والا کیس اُس نیں جِتِّیا سی۔ نَۄکرِیئۄں نِکلے کںڈّکٹر مُڑ بہال ہۄ گئے سن۔  کِرائیدار بھئیِیاں نیں مارواڑی مکان-مالکاں نُۄں ہرا دِتّی سی۔ ذبری بیدخلی وِرُدھّ اُہناں نُۄں بںدّی مِل گئی سی۔

پالے اتے مِیتے نُۄں اُہ سادھ بݨائے جاں ملںگّ۔ مۄہن جی تۄں اِہ فَیسلا نہِیں سی ہۄ رِہا۔

ججّ دا اردلی ججّ نُۄں دھرمی-کرمی آکھدا سی۔ لاںگری اُلٹ بۄلدا سی۔ اُہ آکھدا سی٬ ڈِنر سمیں سابت مُرغا کھاݨ والا دھرمی-کرمی کِویں ہۄ سکدَے۔

سفائیِیاں والی دسّدی سی٬ “اُہ غرِیب-غُربِیاں تے بہُت رہِم کردَے۔ چھۄٹے-مۄٹے مَۄکِیاں ’تے وی اُس نُۄں وڈِّییاں بخشِشاں دِںدَّے۔”

جماںدار اُس دی گلّ نُۄں جھُٹھلا رِہا سی۔ اُہ سۄہݨی ہَے٬ اِسے لئی اُہ اُس ’تے جان چھِڑکدَے۔ جماںدار نُۄں اُہ آپݨے کمرے دے بُۄہے اگّۄں دی نہِیں لںگھّݨ دِںدّا۔

مۄہن جی دۄچِتّی وِچ سی۔ ججّ دی وِچاردھارا سپشّٹ نہِیں سی ہۄ رہی۔ جھٹپٹ کِسے نتِیجے ’تے پُجّݨ دی مۄہن جی نُۄں کۄئی کاہل وی نہِیں سی۔ سمائِت شُرُۄ ہۄݨ وِچ ہالے ڈھیر سماں باکی سی۔

اِس فَیسلے نُۄں اگّے پا کے اُسنے کیس دے گواہاں ’تے دھِیان کیںدرِت کرنا شُرُۄ کِیتا۔

اِس کیس وِچ پُلِس نیں اِک-دۄ نہِیں٬ کئی ٹائۄُٹاں نُۄں گواہ رکھِّیا سی۔ اِہناں وِچۄں مۄہن سِںگھّ اتے بابُۄ بدماش اہِم سن۔ دۄویں ہُݨ تک سَیںکڑے کیساں وِچ پُلِس ولّۄں گواہ بھُگت چُکّے سن۔ اُہناں کیساں دا لیکھا-جۄکھا اِس کیس دی سفلتا لئی بہُت ذرُۄری سی۔

تے سارِییاں کچہِرِییاں وِچۄں اِہ لیکھا-جۄکھا جے کِسے کۄل مَۄجُۄد سی تاں اُہ مۄہن جی ہی سی۔

فَۄجداری کیساں وِچ گواہ دے پِچھۄکڑ تے چال-چلݨ نُۄں بڑی مہتّتا دِتی جاںدی ہُںدّی سی۔ وار-وار پُلِس ولّۄں بھُگتݨ والے گواہاں ’تے ادالتاں چِڑن لگّدِییاں سن۔ ہر کیس وِچ اجِہے گواہ دی شمُۄلِیئت پُلِس کہاݨی جھُٹھلائُݨ لگّدی سی۔ ٹائۄُٹ گردانے گواہ سذا دی تھاں دۄشِییاں نُۄں بری کرائُݨ سہائی ہُںدّے ہن۔

تے کِسے گواہ نُۄں ٹائۄُٹ سِدھّ کرن والا توِیت مۄہن جی کۄل مَۄجُۄد سی۔

اِک تۄں ودھّ کیس وِچ بھُگتݨ والے گواہ دا مۄہن جی کۄل جھٹّ کھاتا کھُلہ جاںدا سی۔ پھیر کھاتے وِچ  ہر اُہ کیس درج ہُںدّا جاںدا٬ جِس وِچ اُہ گواہ بھُگتدا سی۔ کِس کیس وِچ ادالت نیں اُس دی گواہی نُۄں منِّیا اتے کِس وِچ اُس نُۄں جھُۄٹھا کرار دِتّا؟ کِس تھاݨیدار نیں اُس نُۄں ذِیادا ورتِیا اتے کِس نیں گھٹّ؟ مۄہن جی دِییاں وہِییاں ہر سوال دا جواب دِںدِّییاں سن۔

جدۄں مۄہن جی مُنشی سی تاں اُس نیں اِک گواہ دے رِکارڈ دی فِیس پںجّ سَۄ رُپِیا رکھّی ہۄئی سی۔

وکِیل بݨ کے اُس نیں اِہ رِکارڈ ویچݨا بںدّ کر دِتّا سی۔ ہُݨ اِس رِکارڈ دی ورتۄں اُسے کیس وِچ ہُںدّی سی جِس وِچ اُہ وکِیل ہُںدّا سی۔

اِس گِدّڑ-سِںگّی نیں وی مۄہن جی دی وکالت چمکائُݨ وِچ خُۄب مدد کِیتی سی۔ سِیاݨے سمگلر پِچھّۄں ہاڑے کڈھّݨ نالۄں پہِلاں ہی اُس نُۄں وکِیل کر لِیا کردے سن۔

مُلذماں دے نال-نال ٹائۄُٹاں نُۄں وی مۄہن جی دی چَۄںکی بھرنی پَیںدی سی۔

اُس دی اِس کاڈھ نیں ٹائۄُٹاں دا پاسا پلٹ دِتّا سی۔

پہِلاں گواہ دی جوائیِیاں جِنّی وُکّت ہُںدّی سی۔ گواہ نُۄں مُکرائُݨ لئی پہِلاں مُلذم اُس دی ٹہِل سیوا وی کردا سی اتے نکد نارائِݨ وی چڑھائُںدا سی۔

ہُݨ گواہاں دے نال-نال پُلِس نُۄں وی ہتھّاں-پَیراں دی پئی ہۄئی سی۔ پُلِس نُۄں کِسے مۄہتبر نُۄں گواہ رکھّے بِناں سردا نہِیں سی۔ نِتّ نویں مۄہتبر پُلِس کِتھۄں لِیاوے؟ ٹائۄُٹ دی گواہی پَیںدِیاں ہی مۄہن جی دا رِکارڈ دۄشی دے بری ہۄݨ دے آسار پَیدا کر دِںدّا سی۔ گواہ دے پِچھّے-پِچھّے پھِرن دی تھاں دۄشی کچھّاں وجائُݨ لگّدا سی۔

آپݨے کارنامے ڈھکائی رکھّݨ لئی گواہ نُۄں مۄہن جی دی چمچی مارنی پَیںدی سی۔ مۄہن جی چُپّ رہیگا تاں اُناں دی دِہاڑی بݨیگی۔

مۄہن جی تۄں ناں مۄدن باہر سی٬ ناں بابُۄ۔ اُہناں اُہۄ آکھݨا سی٬ جۄ مۄہن جی نیں اکھوائُݨا سی۔

مۄہن جی نیں اُہناں نُۄں تاں ہی مکرأیݨا سی جے دۄشِییاں نیں اُس نُۄں  وکِیل کرنا سی۔

وکِیل اُس نیں پَیسِیاں لئی نہِیں٬ آپݨی جک کھۄلہݨ لئیِبݨنا سی ۔

مۄہن جی دی جھِجک کھُلّہݨ دے باکی سبھ راہ ساف سن۔ بسّ اِکۄ سمسِّیا سی۔  اُہ سی سںگھّرش سمّتی دی۔ دۄشِییاں ولّۄں اِہ مُکدّما سمّتی لڑن جا رہی سی۔

مۄہن جی وی ذِدّی سُبھاء دا سی۔ جۄ ٹھاݨ لَیںدا سی٬ اُہ کر کے چھڈّدا سی۔

اُہ بابا جی نال سمپّرک کریگا۔ گُرمِیت نُۄں مِلیگا۔ سمّتی نُۄں آپݨِییاں سیواواں پیش کریگا۔

اُہ کُجھ وی کرے۔ اُہ اِہ کیس لڑیگا اتے آپݨی جھِجک کھۄلیہگا۔ اِہ اُس دا آخری فَیسلا سی۔