وکت بڑی بلوان شَیء ہَے٬ بدلدے دیر نہِیں لائُںدا۔ کدۄں راݨے تۄں رںکّ بݨا دیوے تے کدۄں بھِکھاری نُۄں مہِلِیں بِٹھا دیوے کُجھ نہِیں پتا لگّدا۔ اجّ دے اِس لیکھ 'چ اَینّ.آر.آئی. لۄکاں دے بدلے وکت دِییاں کُجھ گلّاں کراںگے۔ پر اُس تۄں پہِلاں کُجھ کُ بدلے سمیں دِییاں وڈِّییاں گھٹناواں نُۄں یاد کر لئیِئے۔
دھرمیُدھّ مۄرچے 'چۄں نِکلی پارٹی یانی کِہ 'شْرۄمݨی اکالی دل' نیں آپݨے سۄ سال دے اِتِہاس 'چ بہُت سارے جھکھّڑاں دا ساہمݨا کِیتا پر دھرم دے ناں تے ہر بار مُسِیبتاں دا ساہمݨا کردی رہی۔ دھرم دی دُہائی دے کے لۄکاں نُۄں مگر لائُںدی رہی۔ پر دۄ کُ سال پہِلاں وکت نیں اِہۄ جِہی کروٹّ لئی کِہ اُہی دھرم سی تے اُہی اُس دے پَیرۄکار اتے اُنہاں دِییاں وۄٹاں نال جِتّ کے ستّا دے سُکھ بھۄگی سن۔ پر برگاڑی کاںڈ نیں اِہۄ جِہے دِن لِیا دِتّے سن کِہ ہر کۄئی آپݨے آپ نُۄں اکالی کہائُݨ تۄں وی ڈرن لگّ گِیا سی۔ جِہڑے پِںڈّاں دے اُہ راجے سن اُنہاں پِںڈّاں چۄں ہی مُۄںہ ڈھکّ کے لںگھّݨا پَیںدا سی۔ آپ کی چلّݨۄں ہٹ گئی سی تے باپ دی واری آ گئی سی۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ سانُۄں مالک نیں بھُلّݨہار بݨائِیا ہَے سۄ اسِیں چھیتی بھُلّ کے پھیر اُنہاں دے مگر ہی جَیکارے لائُݨ لگّ پئے۔
اِکلّے اِنسان دِییاں اُداہرن نال تاں اِتھّے کھُۄہ بھرِیا جا سکدا ہَے پر جدۄں وڈّے پدھّر تے لُکائی پْربھاوِت ہُںدّی ہَے تاں اُہ ذِکریۄگ ہُںدِّییاں ہن۔ اِکلّے-اِکلِّیاں 'چ تاں سدّام ہُسَین تۄں لَے کے اڈوانی تکّ بہُت سارے نام اِتھّے گِݨائے جا سکدے ہن۔ اِہناں سبھ دے ہُکماں بِناں کدے پتّا نہِیں سی ہِلّدا پر وکت نیں کھُڈّی واڑ دِتّے سبھ۔ گلّ اِتھّے اِکلّے وکت دی وی نہِیں کِیتی جا سکدی! گلّ اِتھّے اُنہاں پَیرۄکاراں دی وی کرنی بݨدی ہَے جۄ راتۄں-رات اکھّاں پھیر لَیںدے ہن۔
مُدّے تے آئُںدے ہاں۔ بھاویں دُنِییا بھر 'چ پرواس ہُںدّا آئِیا ہَے پر پںجّابِییاں دا پرواس نال کُجھ ذِیادا ہی مۄہ رِہا ہَے۔ کارن کئی ہن۔ کِسے دی کۄئی مجبُۄری٬ کِسے دی لالسا تے کِسے دا شَۄک۔ تے پرواسی آپݨے آپ نُۄں دِلاسا دیݨ لئی تے اُتّم بݨن لئی اکسر اِہ کہِںدّے سُݨے جا سکدے ہن کِہ جی اسِیں تاں بابا نانک جی دے سراپے اِنسان ہاں۔ اُنہاں اِکّ بار ماڑے بںدِّیاں نُۄں 'وسّدے رہۄ' تے چںگّے بںدِّیاں نُۄں 'اُجّڑ جائۄ' دا ہُکم کر دِتّا سی تے ہُݨ اسِیں دُنِییا 'چ چںگِّیائی کھِلار رہے ہاں۔ چلۄ غالِب دے کہِݨ واںگ دِل پْرچائُݨ نُۄں اِہ خِیال وی چںگّا ہی ہَے۔
پںجّابِییاں دے پرواس دِییاں پَیڑاں ہُݨ تاں سدِییاں پُراݨِییاں ہۄ چُکِّییاں ہن۔ کۄئی ویلا سی جدۄں سمُںدّراں راہِیں پرواس ہُںدّا سی تے جِہناں دا کۄئی جِیء پرواس کر جاںدا سی اُس ٹبّر نُۄں پِںڈّ 'چ ترس دی نذر نال دیکھِیا جاںدا سی تے اکسر کِہا جاںدا سی کِہ بھائی اِہناں دے ہڈّا نُۄں تاں وِچھۄڑے دا رۄگ لگِّیا۔ کِئُںکِہ اِکّ بار گِیا بںدّا جاں تاں مُڑدا ہی نہِیں سی جاں پھیر سالاں-بدھّی مۄڑا پَیںدا۔ اِتِہاس دسّدا ہَے کے جدۄں کۄئی پرواسی پِںڈّ 'چ آئُںدا تاں سارے پِںڈّ نُۄں وِیاہ جِنّا چاء ہُںدّا۔ رات-رات بھر اُس دے کِسّے سُݨن لئی پِںڈّ اِک جُٹّ ہۄ کے بہِںدّا۔ پھیر تھۄڑھا جِہا وکت بدلِیا۔ پرواسی ہوا راہِیں آئُݨ جاݨ لگّ پئے۔ پںجّی-ستّی سالی پِںڈّ گیڑا مارن لگّ پئے۔ جدۄں کدے پْرواسی پِںڈّ آئُںدا تاں جِتھّے مُںڈّے کھُںڈھّے کۄہ-کاف دِییاں پرِییاں دِییاں گلّاں سُݨدے٬ اُتھّے بذُرگ وی مُچھّاں تھاݨی ہسّدے۔ کِئُںکِہ اُدۄں تکّ پچھّمی سںسّار نُۄں بیشرمی نال رہِݨ والے ہی منِّیا جاںدا سی۔ پر کُل مِلا کے پْرواسی دی کدر ہُںدّی سی۔
پھیر یُگّ بدلِیا۔ پرواس کرن والِیاں دی گِݨتی 'چ وادھا ہۄئِیا۔ جدۄں کِسے نیں باہرۄں آئُݨا ہُںدّا تاں پِںڈّ 'چۄں سِفارِشاں آئُݨ لگّ جاںدِییاں کِہ اِس بار مَیں جہاذ چڑھا کے آئۄُ جا لَے کے آئۄُ۔ جہاذاں دے اڈِّیاں تے میلے لگّدے۔ جاݨا اِک نیں ہُںدّا تے سارا کُڑم کبِیلا جہاذ چڑھائُݨ آ جاںدا۔
اگّے ودھݨ تۄں پہِلاں گلّ سُفنِیاں دی وی کر لئیِئے۔ ہر اِنسان دے سُفنے ہُںدّے ہن جۄ اُہ اُٹھّدا-بہِںدّا ہر وکت لَیںدا۔ جدۄں کۄئی پرواس والا ہُۄلا پھکّݨ دی سۄچدا تاں اُس دے اِکلّے جاگدِیاں ہی نہِیں سُتِّیاں وی سُفنے 'چ پْردیس ہی دِسدا۔ چلۄ کئیِیاں دے اِہ سُفنے ساکار ہۄ جاںدے ہن۔ پھیر سمیں دا پہِییا اُلٹا گھُمّدا اُسے اِنسان دے سُفنے بدل جاںدے ہن۔ اُہ پرواس نُۄں پُۄرن نہِیں اپݨائُںدا اُس دے دِل دِماغ 'چ اُس دا پِںڈّ اُس دے آپݨے آ کے اٹک جاںدے ہن۔ پھیر اُس دا اِکّۄ سُفنا ہُںدّا ہَے کِہ بسّ دبّ کے مِہنت کرنی ہَے کُجھ کُ ورہے تے بسّ پھیر پِںڈّ جا کے رہِݨا آپݨِیاں 'چ تے پِںڈّ نُۄں وی باہرلے مُلک ورگا بݨا لَیݨا ہَے۔ بسّ پھیر کی٬ جاگدا ہی آپݨے پِچھلِییاں دی بِہتری لئی تاݨا-باݨا بُݨدا رہِںدّا ہَے تے رات نُۄں سُفنے 'چ پِںڈّ دِییاں گلِییاں 'چ بھٹکدا پھِردا۔ جدۄں تھۄڑھا جِہا وی پَیراں سِر ہُںدّا تاں کدے پِںڈّ 'چ کۄئی کَیمپ لگوائُںدا٬ کدے کۄئی کھیڈ میلا کروائُںدا تے کدے پِںڈّ 'چ لائِبریری کھۄلہدا۔
پںجّاب تے آئیِیاں سارِییاں ہنیرِییاں نُۄں پڑچۄل کے دیکھ لوۄ پْرواسی تن من دھن نال مُۄہرے ہۄ کے کھلۄئے ہن۔ بھاویں لۄک اُس نُۄں پھُکرا وی کہِ دِںدّے وی اُتھّے دِہاڑی کردا تے اِتھّے شاہُۄکار بݨدا پھِردا۔ پر پھیر وی اُہ رُکدا نہِیں۔ اِس دے بدلے پْرواسِییاں نُۄں کی مِلدا؟ آپݨِییاں پِتا پُرکھی جائِداداں نُۄں بچائُݨ دا وی فِکر دِن رات کھاںدا۔ جِہڑے چار دِن اُہ آپݨے مُلک آئُںدا اُنہاں دِناں 'چ ہر کۄئی اُس نُۄں اے.ٹی.اَیمّ. مشِین ہی سمجھدا٬ وی جدۄں مرذی کارڈ گھسا لوۄ۔ بہُتے آپݨے اِس لئی پاسا وٹّ لَیںدے ہن کِہ اُنہاں دے جُیاکاں نُۄں باہر سَیٹّ نہِیں کردا۔ سرکاری دفتراں تے باذاراں چ سۄنے دے آںڈے دیݨ والی مُرغی سمجھِیا جاںدا۔ نیتاواں نیں تاں ہُݨ شرییام کہِݨا شُرُۄ کر دِتّا کِہ باہرلِییاں بھیڈاں یانی اَینّ.آر.آئی. دے پھیر اُنّ لاہُݨ والی ہۄ گئی ہَے۔ پر اُہ پھیر وی اِک پْرواسی آپݨے نالۄں ودھّ آپݨِیاں بارے سۄچدا۔
اِہ لیکھ لِکھݨ دا کارن تاذا مہاماری کرۄنا تۄں بائد پرواسِییاں پْرتی بدلِیا نذرِییا ہَے۔ کلّہ اِہ سۄشل مِیڈِییا تے اِک وِیڈِیئۄ دیکھ رِہا سی جِس وِچ اِک گُرُۄ گھر 'چۄں بابا جی سُۄچنا بۄل رہے سن کِہ بھائی جے کۄئی پْرواسی لبھّدا تاں اُس نُۄں پھڑ کے تھاݨے دے آئۄ۔ نہِیں تاں اُہ سارے پِںڈّ نُۄں لاگ لا دیویگا۔ اسِیں بِلکُل منّدے ہاں کِہ اِہ بِماری اِک دُۄجے مُلک تۄں سفر کرکے پھَیل رہی ہَے۔ پر اِس لئی اِکلّے پرواسی ہی دۄشی کِئۄں؟ جیکر اِکلّے بھارت دی گلّ کِیتی جاوے تاں ہذاراں 'چ اُہ لۄک تُہانُۄں مِل جاݨگے جۄ باہرلے مُلکاں نال وپار کردے ہن تے اکسر ہر مہِینے سفر کردے ہن۔ خاس کر چائیِنا تۄں مُڑن والِیاں دی وڈّی گِݨتی ہَے۔ سۄ اُہ وپاری وی دۄشی گاردانۄ۔ دُۄجی گلّ جدۄں کۄئی پرواسی آئُںدا تے اُس نُۄں چَیکّ کرن دا فرذ سرکار دا بݨدا۔ چلۄ ہُݨ تاں اِک بار سبھ رۄک دِتّا ہَے تے کۄئی پرواسی آ ہی نہِیں رِہا۔ جۄ آئے ہۄئے نیں جیکر اُنہاں پْرتی نفرت دا نذرِییا چھڈّ کے اُنہاں نُۄں چَیکّ کروائُݨ 'چ ساتھ دِتّا جاوے تاں کی چںگّا نہِیں ہۄویگا؟ مافی چاہُںدّا کِہ مُکّدی گلّ اِہ ہَے کِہ اِک پرواسی دی سۄچ وی اِک مراسی والی ہُںدّی ہَے تے اُہ سدا ہی خُشِییاں تے بھلا ہی لۄچدا آپݨے گراں کھیڑے دا۔
اِتھّے اِک گلّ غَۄر کرن والی ہَے کِہ دُنِییا 'چ اَیسا کۄئی اِنسان نہِیں جۄ چاہیگا کِہ اُہ اِہۄ جِہی بِماری پھَیلݨ دا ذرِییاں بݨے۔ جِویں شُرُۄ 'چ کِہا سی کِہ وکت بلوان ہَے۔ اِس دُنِییا 'چ کُجھ وی ستھائی نہِیں ہَے۔ اِہ بُرا دَۄر وی گُذر جاویگا۔ سِیاݨپ اِسے 'چ ہَے کِہ اِک دُۄجے تے دۄش لائُݨا چھڈّ اِکّ دُۄجے دا سہِیۄگ کِیتا جاوے۔ بدلے وکت دی اجِیب کھیڈ ہَے کِہ کۄئی ذمانا سی گھر بَیٹھے وِہلڑ نُۄں سماج دا دُشمݨ منِّیا جاںدا سی تے کمّ والے نُۄں سماج دا مِتّر پر اِس خاس بِماری 'چ تاں اجِیب گلّ ہَے کِہ جِہڑا بںدّا کُجھ وی نہِیں کردا تے چُپّ کر کے گھر بَیٹھا اُہ سماج دا سہِیۄگی تے جۄ بںدّا کمّ کر رِہا تے ٹِکّ کے نہِیں بَیٹھا اُہ سماج دا دُشمݨ۔ جاںدے-جاںدے مُدّے تۄں ہٹّ کے پر ہالتاں تے ڈھُکدی گلّ٬ جِس بارے ساڈے مِتّر 'سپن منچںدّا' ولّۄں لِکھے اِہ چار شبداں بارے وِچار کرنا بݨدا۔
"پُلِس دی کُٹّ سبھ تۄں خترناک نہِیں ہُںدّی۔ سبھ تۄں خترناک ہَے اُہ وِیڈِیئۄ جۄ تُسِیں سُیاد لَے کے شیئر کردے ہۄ تے پُلِس ہتھّۄں ہۄئے ذلِیل نُۄں ہۄر ذلِیل کردے ہۄ۔ راشن 'لبھّݨ' گئے باپ دی گھِیسِییاں تے چھِتّر کھاںدے دی وِیڈِیئۄ دیکھ کے پُتّ دا٬ دھی دا شرم نال مرنا کرۄنا نال مرن تۄں ودھّ خترناک ہَے۔ کرۄنا اِک وار ماریگا۔ پر مۄبائیِلاں وِچّ سیو ہۄ چُکِّییاں اِہ وِیڈِیئُذ "ناسُۄر" بݨنگِییاں۔ جۄ رۄذ مارنگِییاں۔ بںدّے بݨۄ شرم کرۄ۔"