پْرسِدھّ کوی اتے چِتّرکار دیو نہِیں رہے۔ دیو نیں کوِتا اتے چِتّرکاری وِچّ وِلکھّݨ پَیڑاں پائیِیاں۔ اُسدی پہِلی کِتاب نیں ہی پںجّابی جگت وِچّ ہلچل مچا دِتّی سی۔ اُسدا پِںڈّ گالِب کلاں سی پر اُہ بچپن وِچّ ہی نَیرۄبی چلا گِیا سی۔ جوانی چڑھدِیاں اُس اںدّرلا ساہِتکار اتے چِتّرکار اُس نُۄں واپس پںجّاب لَے آئِیا۔ اِتھّے آ کے اُسنے شادی کِیتی۔ اُسدی پتنی لُدھِیاݨے اے پی آر اۄ لگّی ہۄئی سی۔ جۄگِںدّر کَۄر اتے دیو دے گھر اِکّ پُتّر نیں جنم لِیا۔ اِنہاں دی رِہائِش کَیلاش سِنمے دے ساہمݨے اِکّ چُبارے وِچّ سی۔ مَینُۄں اِتھّے بَیٹھ دیو نال کاپھی سماں بِتائُݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ میری پہِلی مُلاکات گھُمار مںڈّی بلدیو سِںگھّ بل دی دُکان اُتّے ہۄئی۔ اِہ نوِیں مارکِیٹ بݨی سی۔ کِتاباں پڑھن دا شَۄک ہۄݨ کرکے بلدیو نال دۄستی ہۄ گئی۔ اُسنے ’یُگ چیتنا‘ نام ہیٹھ اِکّ مَیگذِین وی شُرُۄ کِیتا تے اِسے نام ہیٹھ کِتاباں چھاپݨِییاں وی شُرُۄ کِیتِییاں۔ مَینُۄں لِکھݨ دا شَۄک سی٬ مَیں اُسدے پرچے لئی لئی لِکھݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ بلدیو نیں مَیتھۄں ڈا. جِیواگۄ دا پںجّابی انُواد وی کروائِیا۔ مَیں بچِّیاں لئی اِکّ کِتاب لِکھی ’دھرتی دی کہاݨی‘, جِس نُۄں چھاپݨ دی بلدیو نیں ہامی بھر دِتّی۔ اُدۄں ہی دیو دی کِتاب وی چھپ رہی سی۔ اُسدے مَیگذِین دے ٹائیِٹل اُتّے دیو دے چِتّر آم ہی چھپدے رہِںدّے سن۔ ہمئُمر ہۄݨ کرکے اسِیں اِکّ دُۄجے دے نیڑے آ گئے۔ اُہ آم تَۄر ’تے اُداس رہِںدّا سی کِئُںکِہ اُس نُۄں گِلا سی کِہ اُسدی کوِتا اتے چِتّر آم لۄکاں دی سمجھ تۄں پرے ہن۔

اِکّ دِن دُکان ’تے بَیٹھے ساں تاں بلدیو نیں دسِّیا کِہ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی نیں گُرُۄ نانک ساہِب دے 500 سالا پْرکاش پُرب مَۄکے پْرۄ. مۄہن سِںگھّ نُۄں گُرُۄ جی بارے مہاںکاوِ لِکھݨ لئی آکھِیا ہَے۔ دیو مَینُۄں آکھݨ لگّا٬ “تَینُۄں وی گُرُۄ جی بارے لِکھݨا چاہِیدا ہَے۔” مَیں آکھِیا٬ “یار کِئۄں مکھَۄل کر رِہا ہَیں٬ تُۄں وڈّا کوی ہَیں٬ تُۄں لِکھ”۔ اُس مُڑ آکھِیا مَیں مکھَۄل نہِیں کر رِہا٬ اِہۄ جِہا کمّ تُۄں کر سکدا ہَیں۔

“چلۄ منّ لوۄ مَیں لِکھ لَیںدا ہاں٬ اُس نُۄں چھاپیگا کَۄݨ?”

بلدیو بۄلِیا٬ “مَیں چھاپاںگا۔”

مَیں دۄ دِن لا کے اِکّ کاںڈ لِکھِیا تے بل دی دُکان ’تے گِیا۔ دیو اجے آئِیا نہِیں سی۔ بل آکھݨ لگّا٬ چلۄ اُسدے گھر چلدے ہاں۔ بلدیو دی دُکان دے نال ہی جسّل نیں آرٹ گَیلری بݨائی سی۔ اُس نُۄں دُکان دا دھِیان رکھّݨ لئی آکھ اسِیں دیو دے گھر چلے گئے۔ اُہ گھر ہی سی۔ مَیں کاںڈ پڑھ کے سُݨائِیا۔ اُسنے کُجھ شبد بدلے تے مَینُۄں ہلاشیری دِںدِّیاں آکھِیا٬ “بہُت ودھِییا٬ بسّ اِسے ترہاں کِتاب پُۄری کر دے۔ اِسدا ٹائیِٹل وی مَیں ہی بݨاواںگا۔ اُتھّے ہی کِتاب دا نام رکھِّیا گِیا٬ “یُگ پُرش - گُرُۄ نانک۔

ہریک کاںڈ نُۄں اُسدے چُبارے وِچّ بَیٹھ پڑھدے تے سُدھائی کردے۔ کھَیر کِتاب لِکھی گئی۔ کُدرتی میری کِتاب ’دھرتی دی کہاݨی‘ دی سرکاری کھرِید ہۄ گئی۔ بل دا ہتھّ کھُلّہا ہۄ گِیا تے اُسنے کِتاب کمپّۄذ کروا لئی۔ اُس نُۄں اُمِید سی کِہ اِس کِتاب دی وی سرکار جاں کۄئی ہۄر سںسّتھا کھرِید کر لویگی۔ اُدۄں پںجّابی بھون دی آپݨی پْرَیسّ ہُںدّی سی تے اِہ کِتاب وی اُتھّے ہی چھپ رہی سی۔ ہُݨ اِہ سی کِہ اِسدا مُکھّ بںدّ کِس تۄں لِکھوائِیا جاوے؟ دیو آکھݨ لگّا٬ “مُکھّ بںدّ دی کۄئی لۄڑ نہِیں٬ تُۄں آپݨے ولّۄں دۄ شبد لِکھ دے۔ پر بلدیو ناں منِّیا۔ اُدۄں ساڈی یُۄنِیورسِٹی دے اُپ-کُلپتی ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا سن۔ ساہِت اکاڈمی دے وی پْردھان سن۔ بلدیو پُچھّݨ لگّا٬ “رںدھّاوا ساہِب نال کۄئی جاݨ-پچھاݨ ہَے؟”

مَیں آکھِیا٬ “ہاں مَینُۄں جاݨدے ہن۔” پھَیسلا ہۄ گِیا کِہ رںدھّاوا ساہِب تۄں مُکھّ بںدّ لِکھوائِیا جاوے۔ دُۄجے دِن مَیں کھرڑا لَے کے اُنہاں دے دپھتر گِیا۔ کُدرتی اُس دِن اُہ لُدھِیاݨے سن تے دپھتر وِچّ بَیٹھے سن۔ وَیسے اُنہاں آپݨا دپھتر چںڈِّیگڑھ رکھِّیا ہۄئِیا سی تے رِہائِش کھانپُر آپݨے پھارم ’تے رکھّی ہۄئی سی۔

مَیں اُنہاں دے سَیکٹری دِلجِیت سِںگھّ کۄل گِیا تے آکھِیا٬ “سر نُۄں مِلݨا۔”

اُہ آکھݨ لگّا٬ “اِکلّے ہی کمیٹی رُۄم وِچّ بَیٹھے ہن٬ چلا جا۔”

مَیں آکھِیا٬ “گُسّے ناں ہۄ جاݨ?”

“تَینُۄں کُجھ نہِیں آکھݨا٬ تُۄں چلا جا۔ کۄئی ہۄر آ گِیا تاں مُشکِل ہۄ جاݨی ہَے۔”

اِتھّے اِہ دسّݨا اُچِت ہۄویگا کِہ ڈا. رںدھّاوا نیں سردِییاں وِچّ کدے ہِیٹر نہِیں سی ورتِیا سگۄں دپھتار نال لگدے کمیٹی رُۄم دی اِکّ کھِڑکی٬ جِتھّے چڑھدے سُۄرج دی سِدھّی دھُپّ آئُںدی سی٬ اِکّ چھۄٹا ٹیبل لا کے بَیٹھے جاںدے سن۔ مَیں اںدّر گِیا۔ پھتہِ بُلائی۔ مَینُۄں دیکھ کے اُہ آکھݨ لگّے٬ “ہاں٬ کِویں آئِیاں؟”

مَیں کھرڑا اگّے رکھّدِیاں آکھِیا٬ “سر٬ گُرُۄ نانک ساہِب بارے کِتاب لِکھی ہَے٬ تُہانُۄں اِسدی بھُۄمِکا لِکھݨ دی بینتی کرن آئِیاں۔”

آکھݨ لگّے٬ بَیٹھ۔ وَیسے بَیٹھݨ نُۄں اُہ گھٹ ہی آکھدے سن۔ کھرڑا دیکھِیا٬ دۄ تِنّ تھاںواں تۄں پڑھِیا تے آکھݨ لگّے٬ “اگلے ہپھتے آ کے لَے جاوِیں۔”

کُدرتی اجّ اُیہ اِکلّے تے چںگّے مُۄڈ وِچّ سن٬ اُںجھ اُتھّے کۄئی ناں کۄئی مِیٹِںگّ چلدی رہِںدّی سی٬ جاں مِلݨ والِیاں دی بھِیڑ لگّی رہِںدّی سی۔ مَیں جاݨ لئی اُٹھِّیا تاں اُہ آکھݨ لگّے٬ بَیٹھ٬ چاہ پِیںدے ہاں۔ میرے لئی اِہ ہَیرانی اتے کھُشی دا مَۄکا سی۔

ڈا. ساہِب نال میری پہِلی مُلاکات یںگّ رائیِٹر اَیسۄسِیئیشن دے وارشِک سماگم وِچّ ہۄئی سی۔ میری جاݨ پچھاݨ ہاکی والے پْرِتھِیپال سِںگھّ ہۄراں کروائی سی۔ اُدۄں اُہ ڈِپٹی ڈائِرَیکٹر سن تے مَیں پِیئَچّ.ڈی کر رِہا ساں۔ پْرِتھِیپال ہۄراں میرے بارے کُجھ چںگّے شبد بۄلے سن۔ مَینُۄں اُنہاں آپݨے کۄل بِٹھا لِیا۔ یُۄنِیورسِٹی نیں میری اِکّ کِتابڑی ’کِسان چرچا مںڈّل‘ چھاپی سی۔ کُدرتی اِہ سچِتّر سی تے اِسدی چھپائی ودھِییا ہۄئی سی۔ مَیں اِسدی اِکّ کاپی اُنہاں نُۄں بھیٹ کِیتی۔ اُنہاں اُسنُۄں دیکھِیا تے کئی تھاںواں تۄں پڑھِیا تے آکھݨ لگّے٬ “ودھِییا جاݨکاری ہَے اتے چھپی وی سۄہݨی ہَے۔ تَینُۄں پتا اِہ سکِیم مَیں ہی بݨائی سی؟”

مَیں آکھِیا٬ “ہاں جی٬ تُسِیں جدۄں دِلّی ڈائِرَیکٹر جنرل سی٬ اُدۄں ہی اِہ سکِیم لاگُۄ ہۄئی سی۔” کُدرتی مَیں اِس سکِیم بارے لیکھ لِکھِیا کِئُںکِہ اِسدے وی تِنّ مہِکمے رل کے کمّ کردے سن٬ کھیتِیباڑی٬ وِدِّیا اتے اکاشواݨی۔ اُسدی کاتر میرے کۄل سی۔ مَیں اُنہاں نُۄں وِکھائی۔ تھۄڑھا پڑھ کے اُہ آکھݨ لگّے٬ “تُۄں میرے بارے اِنا کُجھ جاݨداں؟ اجّ مَیں اِتھّے ہاں٬ شام نُۄں آوِیں۔ میرے نال سَیر کرن چلِّیں۔”

مَیں اگلے ہپھتے گِیا۔ اُنہاں پھائیِل وِچّۄں مُکھّ بںدّ کڈھِّیا تے میرے ساہمݨے اُس اُتّے مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا لِکھ کے مَینُۄں پھڑا دِتّا۔ ڈا. ساہِب پںجّابی پڑھ تاں لَیںدے سن پر لِکھݨ وِچّ اَۄکھ مہِسُۄس کردے سن اِسے کرکے اُنہاں آپݨی جِیونی شِںگّارا سِںگھّ بھُلّر نُۄں لِکھوائی سی۔

جدۄں کِتاب چھپ گئی تاں مَیں کاپی ڈا. ساہِب نُۄں دیݨ گِیا۔ مَینُۄں آکھݨ لگّے٬ “بَیٹھ٬ تیرے نال گلّ کرنی ہَے۔”

اُنہاں کِتاب دا کور دیکھِیا۔ اُنہاں نُۄں پسںدّ آئِیا کِئُںکِہ اِہ نویکلے ڈھںگّ دا سی۔ اُہ مَینُۄں پُچھّݨ لگّے٬ “اِہ کور کِسنے بݨائِیا ہَے؟”

مَیں آکھِیا٬ “جی اِکّ نواں مُںڈّا دیو چِتّرکاری اتے کوِتا وِچّ نویکلِییاں پَیڑاں پا رِہا ہَے۔”

مَینُۄں آکھݨ لگّے٬ “اُس نُۄں آکھِیں٬ مَینُۄں آ کے مِلے۔” نال ہی مَینُۄں آکھݨ لگّے٬ “تَینُۄں مَیں اِکّ سلاہ دیݨی ہَے۔”

مَیں آکھِیا٬ “ہُکم کرۄ۔”

اُہ کہِݨ لگّے٬ “کوِتا٬ کہاݨی لِکھݨ والے بہُت ہن٬ کِساناں لئی اتے کِساناں واستے لِکھݨ والے نہِیں ہن۔ اِسے کرکے مَیں پتّرکاری دی کلاس شُرُۄ کروائی ہَے۔ تُۄں کِساناں بارے لِکھِیا کر۔ مَینُۄں پتا٬ تُۄں اِہ کمّ کر سکدا ہَیں۔”

اِںجھ اِہ کوِتا دی میری پہِلی اتے آکھری کِتاب سی پر اِسدے پںجّ اَیڈِیشن چھپ چُکّے ہن۔

میرے کہِݨ ’تے دیو ڈا. رںدھّاوا نُۄں مِلِیا۔ ڈا. رںدھّاوا نیں الۄپ ہۄ رہے پںجّابی وِرسے نُۄں سمبھّالݨ لئی سماجِک اِتِہاس دا اجائِب گھر بݨائِیا۔ اُسدے براںڈے دی لمبّی کںدھّ اُتّے اُہ چِتّرکاری کرن لئی آکھِیا٬ جِہڑی پِںڈّاں وِچّ کںدھّاں نُۄں لِپ کے اَۄرتاں کردِییاں ہُںدّی سن۔ دیو نیں پِںڈّاں وِچّ جا کے نمُۄنے اِکٹھّے کِیتے تے چِتّرکاری دا کمّ شُرُۄ کر دِتّا۔ ہُݨ اُس کۄل وِہل نہِیں سی۔

بلدیو آپݨی دُکان بںدّ کرکے دِلّی چلا گِیا۔ سُرِںدّر نیں ہیم جۄتی دا مَیگذِین شُرُۄ کر لِیا۔ اُسدا دپھتر وی گھُمار مںڈّی چَۄںک وِچّ ہی سی۔ اُتھّے کدے کدائیِں دیو نال میل ہۄ جاںدا۔ کُجھ سمیں پِچھّۄں سُرِںدّر نیں ہیم جۄتی دا مُکھّ دُۄجے پاسے مۄڑ لِیا۔ مَیگذِین نَۄجواناں وِچّ ہرمن پِیارا ہۄ گِیا پر سُرِںدّر نُۄں اِسدی بھاری کِیمت چُکائُݨی پئی۔ سرکار نیں دپھتر بںدّ کر دِتّا۔ پُلِس تشدد نیں آکھر سُرِںدّر دی جان لَے لئی۔ دیو نال ہُݨ یُۄنِیورسِٹی جاںدِیاں آئُںدِیاں ہی مُلاکات ہُںدّی سی۔ مَیں 1974 وِچّ باہر چلا گِیا۔ جدۄں پںجّ سال پِچھّۄں واپس آئِیا تاں دیو لُدھِیاݨا ہی نہِیں٬ سگۄں دیش ہی چھڈّ گِیا سی۔

* * * * *