امرِیکن آرتھِک پابںدِّییاں نیں تباہ کِیتے کئی دیش

آرتھِک پابںدِّییاں نُۄں آدھُنِک کالۄنِیئل ہتھِیار وی کِہا جاںدا ہَے۔ آرتھِک پابںدِّییاں دا سبںدھّ اکسر کھݨِج٬ تیل اتے کُدرتی سرۄتاں دی لُٹّ دی جِیئۄ پَۄلیٹِکس نال جُڑدا ہَے۔ پچھّمی مُلکاں اتے امرِیکا دِییاں سرکاراں ولّۄں کِہا جاںدا ہَے کِہ پابںدِّییاں منُکھّی ادھِکاراں دی رکھِّیا٬ لۄکتںتّر دی بہالی٬ سُرکھِّیا نُۄں کھترا اتے نِئۄُکلِیئر خترا ورگے کارناں کرکے لائیِیاں جاںدِییاں ہن۔ پر وِہارک تَۄر ’تے اِہ اکسر اُہناں دیشاں ’تے لگدِییاں ہن جِہڑے تیل٬ گَیس٬ لِتھِیئم٬ کۄبالٹ٬ یُۄرینِیئم اتے سۄنے ورگے رݨنِیتک کھݨِج آپݨِییاں دھرتِییاں ’تے رکھّدے ہن اتے پچھّمی دیشاں دے کںٹّرۄل تۄں باہر دِییاں نِیتِییاں اپݨائُںدے ہن۔ امرِیکا دِییاں آرتھِک پابںدِّییاں اِکّ اہںکّار پُۄرن اتے دھکّیشاہی والی وِدیش نِیتی دے ہِسّے وجۄں ورتِییاں جاںدِییاں ہن۔ اِنہاں دا اُدیش اکسر کِسے دیش دی سرکار اُتّے دباء بݨائُݨا جاں اںتّرراشٹری نِیتِییاں بدلوائُݨا ہُںدّا ہَے۔ مۄٹے تَۄر ’تے منِّیا جاںدا ہَے کِہ جِتھّے تیل ہَے٬ اُتھّے امرِیکا اتے پچھّمی دیشاں دا دکھل جاں پابںدِّییاں وی ہن۔ آرتھِک پابںدِّییاں آدھُنِک سامراجواد دا اِکّ گھاتک ہتھِیار ہَے۔ اِہ پچھڑے٬ گرِیب اتے وِکاسشِیل دیشاں لئی اِکّ کِسم دی سِدھّی آرتھِک جںگّ ہَے۔ اِنہاں آرتھِک پابںدِّییاں دی مار جھلّدِیاں پہِلاں ہی مںدّہالی دا شِکار گرِیب اتے تِیسری دُنِییا دے دیش آرتھِک تباہی ولّ ودھدے جاںدے ہن۔ آم جنتا وِچّ بیچَینی پھَیلدی ہَے اتے اِسدا پھائِدا چُکّ کے بہُت وار اِنہاں تاکتور اتے دھاکڑ مُلکاں دِییاں کھُپھِییا ایجںسِّییاں ہرکت وِچّ آئُںدِییاں ہن٬ اِہ کہِ کے اِس دیش دی پبلِک دا سرکار پْرتی وِشواس نہِیں رِہا اتے سرکار دے تکھتے پلٹ دِتّے جاںدے ہن۔ اِس تۄں بائد دیکھݨ نُۄں لۄکتںتّری پر اسل وِچّ اِہ لُٹیرے مُلک آپݨی کٹھپُتلی سرکار بݨا کے پھِر اُس دیش دے کُدرتی سرۄتاں دی انّہی لُٹّ کردے ہن۔ دۄ وڈِّییاں وِشو جںگّاں تۄں بائد جیتُۄ مُلکاں نیں سِدھّا بستِیوادی سِدھاںت تِیاگ کے اِنہاں مُلکاں دی آرتھِک لُٹّ گھسُٹ کرن واستے آپسی وںڈّ کر لئی سی۔

وِشو یُدھّ تۄں بائد جیتُۄ دیشاں نیں٬ خاس کرکے دُۄجے وِشو یُدھّ اُپرںتّ آپسی مِلی بھُگت نال گرِیب مُلکاں دی لُٹّ کرن لئی نویں رستے تراشے۔ ہُݨ کِسے وی مُلک اُتّے فَۄج دی ورتۄں کرکے سِدھّا کبذا کرن اتے آپݨی بستی بݨائُݨ دا مہِںگّا دھںدّا چھڈّ کے نو-اُپنِویشواد دا سَۄکھا راہ لبھّ لِیا گِیا۔ گُلام دیش نُۄں اذادی دے ناں ہیٹھ سِرپھ اذاد جھںڈّا اتے کَۄمی ترانا دے کے ارتھوِوستھا نُۄں غُلام بݨا لِیا گِیا۔ اپھرِیکا دے مہان اذادی سںگّرامی٬ گھانا دے پہِلے پْردھان مںتّری٬ راشٹرپتی کوامے نکرُۄما٬ جۄ وِشو پدھّری سامراجوادی وِرۄدھی چِںتّک اتے جُجھارُۄ آگُۄ سن٬ اُنہاں نیں 1965 وِچّ لِکھی آپݨی پْرسِدھّ کِتاب نو-اُپنِویشواد (Neo-Colonialism: The Last Stage of Imperialism) وِچّ اِہ سپشٹ کر دِتّا سی۔ امِیر مُلکاں نیں اںتّرراشٹری وِتّی سںسّتھاواں وِشو بَیںک اتے وِشو مُدرا کۄش بݨا کے دیکھݨ نُۄں نِرپکھّ اتے کانُۄنی جِہا لگدا لُٹّ دا پھںدھّا تِیار کر لِیا۔ اِنہاں وِتّی سںسّتھاواں راہِیں کرذے دے بدلے وِکاس دا راہ رۄکݨ والِییاں سکھت شرتاں لائیِیاں گئیِیاں۔ بھارت دی پْردھان مںتّری اِںدرا گاںدھی دے سمیں پہِلی وار نومبّر 1981 وِچّ بھارت نُۄں اںتّرراشٹری مُدرا پھںڈّ (IMF) ولّۄں لگبھگ 5.8 بِلِیئن امرِیکی ڈالر دا کرذا سکھت شرتاں ہیٹھ مِلِیا سی٬ جۄ اُس سمیں اںتّرراشٹری مُدرا پھںڈّ دا اِکّ سبھ تۄں وڈّا کرذا سی۔ پر چںگّا اِہ ہۄئِیا کِہ بھارتی رُپئے دی ڈِیوَیلُۄئیشن نہِیں سی منّی گئی۔ اِنہاں شرتاں ادھِین سبسِڈی ختم کرن٬ سرکاری کھرچ گھٹائُݨ, نِجِّیکرن راہِیں وِدیشی کمپّنِییاں نُۄں مذبُۄت کرن٬ سِکھِّیا اتے سِہت ورگے سرکاری ذِمّیواری اتے سہائِتا نال چلّݨ والے پْرۄگرام بںدّ کروائُݨ لئی دباء بݨائِیا گِیا۔ بہُراشٹری کمپّنِییاں نُۄں ٹَیکساں وِچّ بھاری چھۄٹاں دے راہِیں لۄڑوںدّ گرِیب مُلکاں دے سستا مذدُۄر٬ مُپھت دے بھاء کھݨِج اتے مُنافا اِکٹھّا کرنا شُرُۄ کر دِتّا۔ اِںڈسٹری دا سارا ملبا٬ سکْرَیپ٬ ویسٹ اتے گںدّگی گرِیب مُلکاں وِچّ ڈمپّ کرنی شُرُۄ کِیتی۔ سبھ تۄں تاکتور مُلک امرِیکا نیں آپݨی کرںسّی ڈالر نُۄں وِشو وپار دی مُدرا بݨا کے ڈالر ڈۄمِینیشن لاگُۄ کِیتا۔ گرِیب مُلک نُۄں ڈالراں وِچّ کرذے دے جال وِچّ پھسائِیا گِیا۔ اِنہاں داء-پیچاں نال وِکاسشِیل دیشاں دی کرںسّی نُۄں کمذۄر کرکے سدِیوی کرذے ولّ دھکّ دِتّا۔ بِیاج اُتّے پھِر بِیاج٬ مِشرت بِیاج لا کے کدے ناں مُکّݨ والی کرذے دی آدھُنِک گُلامی پَیدا کر دِتّی۔ وِشو وپار سںسّتھا (WTO) ولّۄں ناں برابری والے وپار سمجھَۄتِیاں نُۄں مُپھت وپار سمجھَۄتے کہِ کے نِربھرتا دا سِدھاںت لاگُۄ کِیتا۔ گرِیب دیشاں دا کچّا مال کَۄڈِییاں دے بھاء اتے آپݨا تِیار کِیتا مال اُہناں دیشاں نُۄں مہِںگّا کھرِیدݨ لئی مجبُۄر کِیتا۔ کُدرتی سرۄتاں دی لُٹّ تۄں وی ودھّ کھترناک نِیتی ستھانک سبھِّیاچار اتے گِیان نُۄں تُچھّ دسّدے ہۄئے پچھّمی یُۄنِیورسِٹی ماڈل٬ گَیر-مُنافا سںگّٹھن (NGO) دا ایجںڈّا لاگُۄ کِیتا۔ اِنہاں دیشاں دے مِیڈِییا اُتّے کںٹّرۄل کرکے آپݨی پچھّمی سۄچ وی آیات کِیتی۔ جِس وی مُلک نیں پچھّمی کمپّنِییاں دے ادھِکاراں نُۄں سِیمِت کرکے آپݨے کُدرتی سرۄتاں دا راشٹرِیکرن کرن دا یتن کِیتا٬ اُنہاں مُلکاں دے کرذے وِتّی سںسّتھاواں ولّۄں رۄک لئے گئے٬ آرتھِک پابںدِّییاں لا کے اُس دیش دی کرںسّی نُۄں ڈیگݨ دے ہتھّکںڈّے اپݨائے گئے۔

اِران٬ اِراک٬ لِبِییا اتے وَینذُئیلا ورگے مُلکاں نیں تیل دا راشٹرِیکرن کرن دی جُرئت کِیتی تاں اُہناں دی پچھّمی مُلکاں اتے امرِیکا ولّۄں آرتھِک ناکابںدّی کر دِتّی گئی۔ اِسے ترہاں ہی بۄلِیوِییا نیں گَیس اتے لِیتھِیئم٬ جِمبّابوے نیں ذمِین اتے کھݨِج٬ الجِیرِییا نیں تیل اتے گَیس اتے اِتھّۄں تک کِہ رُۄس ورگے دیش وی جیکر آپݨے تیل٬ گَیس اتے کھݨِج اُتّے کںٹّْرۄل کرن دا یتن کردے ہن تاں کُۄٹنِیتِک اتے آرتھِک دباء نال آرتھِک ناکابںدّی کرکے تݨاء پُۄرن ستھِتی بݨائی گئی۔ کُدرتی سرۄتاں دے راشٹرِیکرن اتے اُسدے جواب وجۄں پھَۄجی تاکت دی ورتۄں دا وی اِکّ اِتِہاس رِہا ہَے جِسدِییاں انیک اُدھارناں ہن٬ جِنہاں وِچّ مُکھّ اِران٬ اِراک٬ کاںگۄ٬ لِبِییا اتے چِلی دِییاں ہن۔ کئی وار جدۄں آرتھِک پابںدِّییاں اتے آرتھِک ناکابںدّی نال وی گلّ نہِیں بݨدی تاں گلۄبل پاور پَۄلِٹِکس وِچّ نو-اُپنِویشوادی اتے سامراجوادی تاکتاں لئی اُہ دیش سِدھّی چُݨَۄتی بݨ جاںدا ہَے۔ اِہ وی کِہا جاںدا ہَے کِہ جدۄں سرۄت ہتھّۄں نِکلدے ہن تاں سامراج ہتھّ وِچّ بںدُّۄک پھڑ لَیںدا ہَے اتے آپݨِییاں کھُپھِییا ایجںسِّییاں دی ورتۄں کرکے اتے پھَۄجی شکتی نال سٹیٹ مُکھِییاں دِییاں ہتِّیاواں٬ پھَۄجی تکھتا پلٹی٬ گْرہِ یُدھّ٬ چُݨی ہۄئی سرکار ڈھاہ کے شاسن تبدِیلی کرکے کٹھپُتلی ہکُۄمت کھڑھی کر دِتّی جاںدی ہَے۔ اپھگانِستان دی جںگّ دا اِکّ اسل کارن اِکّ ٹْرِلِیئن ڈالر دے کھݨِج وی ہن۔

لَیٹِن امرِیکی مُلکاں اُتّے امرِیکا دے دبدبے٬ پابںدِّییاں اتے وِتّی لُٹّ دا وڈّا اِتِہاس ہَے۔ 1823 دے راشٹرپتی جیمس مۄنرۄ دی بݨائی نِیتی مۄنرۄ سِدھاںت (Monroe Doctrine) دی سۄچ ہیٹھ لَیٹِن امرِیکا نُۄں یُۄ اَیسّ نیں کدی وی سوَے پْربھُۄستّا سمپُّۄرن راج نہِیں منِّیا سگۄں کچّے مال دی مارکِیٹ وجۄں دیکھِیا گِیا۔ ہمیشا اِہ سمجھِیا گِیا کِہ لَیٹِن امرِیکا سِرپھ امرِیکا دا پْربھاو کھیتر ہَے۔ یُۄرپ اتے ہۄر مُلک دُۄر ہی رہِݨ۔ ہُݨ تاں راشٹرپتی ٹرمپّ نیں مُنرۄ ڈاکٹرین نُۄں نواں ناں ڈۄنرۄ ڈاکٹرین (Donroe Doctrine) دے دِتّا ہَے۔ وَینذُئیلا دے تیل اُدیۄگ ’تے بھاری پابںدِّییاں لائیِیاں گئیِیاں اتے وِدیشی کھاتے پھرِیذ کر دِتّے۔ اِس نال مہِںگّائی اتے بھُکھّمری ودھی٬ اِس سںکّٹ لئی سرکار نُۄں دۄشی ٹھہِرائُݨ دی راجنِیتی اپݨائی گئی۔ ہُݨ تاں اکھِیر ہی ہۄ گئی جدۄں وَینیذُئیلا دے چُݨے ہۄئے راشٹرپتی نِکۄلس مادُۄرۄ نُۄں نارکۄ ٹَیرِسٹ کرار دے کے کِڈنَیپ کر لِیا گِیا ہَے۔ اِس تۄں پہِلاں نِکاراگُیا اتے بۄلِیوِییا دِییاں کھبّے پکھّی سرکاراں ’تے پابںدِّییاں لا کے اںتّرراشٹری مُدرا پھںڈّ (IMF) اتے سںسّار بَیںک ولّۄں کرذِیاں ’تے رۄک اتے ہۄر کئی ترہاں دے ہتھّکںڈّے آپݨے گئے۔ اِہ پابںدِّییاں منُکھّی ادھِکاراں دی رکھِّیا واستے نہِیں (جِویں کِہ امرِیکا دسّدا ہَے) سگۄں راجنِیتک تَۄر ’تے اِنہاں مُلکاں نُۄں کابُۄ کرن لئی ورتِییاں گئیِیاں۔

1959 وِچّ ہۄئے اِنکلاب تۄں بائد کِئُبا وِچّ مُپھت سِکھِّیا اتے سِہت دا پْربںدھّ٬ ذمِین سُدھار اتے اُدیۄگاں دا راشٹرِیکرن کِیتا گِیا۔ 1961 وِچّ کِئُبا نُۄں سماجوادی راج ہۄݨ دا اَیلان کِیتا گِیا۔ کِئۄُبا دا اِنکلاب لَیٹِن امرِیکا دا پہِلا سپھل سماجوادی اِنکلاب سی جِسنے امرِیکی دبدبے نُۄں کھُلّہی چُݨَۄتی دِتّی۔ اِس تۄں پْریرِت ہۄ کے اپھرِیکا٬ ایشِییا٬ لَیٹِن امرِیکا دِییاں کئی مُکتی لہِراں شُرُۄ ہۄئیِیاں۔ پھِیدل کاسترۄ دا سماجواد ولّ جھُکاء ہۄݨ کارن امرِیکا لئی کِئۄُبا اِکّ خترناک مِسال بݨ گِیا۔ اپرَیل 1961 وِچّ CIA دی مدد نال کِئۄُبن جلاوتن کِیتے لۄکاں نیں کِئۄُبا ’تے ہملا کِیتا۔ کِئۄُبن پھَۄج اتے لۄکاں نیں ہملاور پھڑ لئے اتے 72 گھںٹِّیاں وِچّ راج پلٹے دے امرِیکی یتن پُۄری ترہاں ناکام ہۄ گئے۔ امرِیکا دی وِشو پدھّر ’تے بھاری بیئِذّتی ہۄئی۔ اِہ امرِیکا ولّۄں سِدھّا تکھتا پلٹ کرن دا یتن سی۔ اِس بیئِذّتی نُۄں امرِیکا کدی وی نہِیں بھُلِّیا اتے 1961 تۄں 63 دے درمِیان CIA دی گُپت یۄجنا ادھِین جھُۄٹھی پْرچار مُہِمّ نال اںدّرُۄنی بگاوت بھڑکائُݨی جاری رکھّی۔ پھِیڈل کاسترۄ دی ہتِّیا کرن دے 600 تۄں ودھّ وار یتن کِیتے گئے۔ سی آئی اے دے ڈِیکلاسِیفائیِڈ دستاویذاں دے ہوالِیاں نال کئی یۄجناواں دی پُشٹی ہۄ چُکّی ہَے٬ جِنہاں راہِیں ذہِر والی سِگار٬ ذہِر مِلی کاپھی٬ دھماکیدار سِیپ (diving shell), ذہِرِیلا سُۄٹ اتے مہِلا ایجںٹّ راہِیں کتل کرن دی یۄجنا شامل سی۔ پر ہر یتن نیں کِئۄُبا دے راشٹرواد اتے پھِیڈل کاسترۄ دی ستّا نُۄں ہۄر مذبُۄت کِیتا۔ 1962 وِچّ امرِیکی ہملے دے ڈر کارن سۄوِیئت یُۄنِیئن نیں کِئۄُبا وِچّ مِشائیِلاں تائِنات کر دِتِّییاں اتے دُنِییا نِئۄُکلِیئر جںگّ دے کںڈھّے آݨ کھڑھی ہۄئی۔ اِہ سںکّٹ امرِیکی ہملِیاں دی سِدھّی پَیداوار سی۔ جدۄں امرِیکا نُۄں اِہ مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ سِدھّے ہملِیاں وِچّ سپھلتا نہِیں مِل رہی تاں کِئۄُبا نُۄں الگّ-تھلگّ کرن دی کۄشِش لئی امرِیکی پابںدِّییاں لگا دِتِّییاں۔ 1962 تۄں ہُݨ تِیک کِئۄُبا امرِیکی پابںدِّییاں دا ساہمݨا کردا آ رِہا ہَے٬ جِنہاں راہِیں وپار٬ بَیںکِںگّ٬ دوائیِیاں اُتّے رۄک لَے دِتّی جِسدا مکسد کِئۄُبا دی ارتھوِوستھا نُۄں اِنا کمذۄر کر دیݨا کِہ لۄک کھُد سرکار خِلاپھ اُٹھّ کھڑھے ہۄݨ۔

دُنِییا بھر وِچّ مچی اجۄکی اپھراتپھری پِچھّے وی مُدّے دی جڑھ کُدرتی سادھناں دی لُٹّ٬ تیل دی بھُکھّ٬ دُرلبھّ کھݨِج٬ جِنہاں وِچّ نِئۄڈِیمِیئم٬ ڈِسپْرۄسِیئم٬ لَیںتھنم٬ سِیرِیئم٬ یٹْرِیئم اتے اگّے ہۄر کْرِٹِیکل مِنرل٬ جِنہاں وِچّ لِتھِیئم٬ کۄبالٹ٬ نِکّل٬ گْرَیپھائیِٹ٬ تامبا٬ گَیلِیئم اتے جرمینِیئم شامل ہن۔ اِہ دُرلبھّ اتے کْرِٹِیکل مِنرل بھوِکھّ دی جِیئُپَۄلِٹِکس٬ ٹَیکنالۄجی٬ تاکت دی راجنِیتی لئی اتِئںتّ مہتّوپُۄرن ہن۔ منِّیا جاںدا ہَے جِہڑا وی بھوِکھّ وِچّ اِنہاں دُرلبھّ کھݨِجاں نُۄں کںٹّرۄل کریگا٬ اُہ ہی بھوِکھّ نُۄں نِیںتّرِت کر سکدا ہَے۔ ہُݨ واشِںگّٹن (امرِیکا) وِچّ لَیٹِن امرِیکا٬ یُۄرپ اتے ہۄر مُلکاں دے سرکاری ادھِکاری اِکّ ذرُۄری مِیٹِںگّ کر رہے ہن جۄ دُرلبھّ٬ ناذُک مِنرل دے مُدّے ’تے کیںدْرِت ہَے۔ بھارت دے مںتّری اشونی وَیشنُۄں وی اِس وِچّ اِس مِیٹِںگّ وِچّ شامل ہۄݨ لئی واشِںگّٹن پہُںچّ چُکّے ہن۔ امرِیکا دِییاں وِتّی نِیتِییاں اتے ٹَیرِپھ دا ستائِیا بھارت جدۄں وی چِین نال سہِیۄگ ودھائُݨ ولّ کدم پُٹّدا ہَے تاں امرِیکا ترُںتّ ہرکت وِچّ آئُںدا ہَے اتے اُس نُۄں آپݨے کھیمے وِچّ رکھّݨ لئی اتے اُسدی اہِمِیئت درسائُݨ واستے اجِہِییاں کاروائیِیا ارمبھّ کر دِںدّا ہَے۔ ہُݨے ہُݨے بھارت نیں چِینی کمپّنِییاں نُۄں بھارت وِچّ سرکاری ادارِیاں وِچّ ٹھیکے لَیݨ اتے ہۄر پْراجَیکٹاں وِچّ شامل ہۄݨ دی کھُلّہ دیݨ دی نِیتی آپݨائی ہَے٬ جِس کرکے بھارت نُۄں وی سدّ لِیا گِیا ہَے۔ کِہا جا رِہا ہَے کِہ بھارت نُۄں وِشو سپلائی چین٬ کلِین اُۄرجا اتے تکنالۄجی سَیکٹر دا ہِسّا بݨائُݨ لئی بُلائِیا گِیا ہَے۔ چِین نیں دُرلبھّ دھرتی کھݨِجاں ’تے سرداری کائِم کر رکھّی ہَے اتے دُرلبھّ کھݨِجاں دے وِشو وپار وِچّ چِین دا بہُت وڈّا کبذا ہَے۔ اِس لئی G7 دے دیش٬ یُۄرپِیئن یُۄنِیئن٬ اتے آسٹریلِییا٬ اِںڈِییا٬ سائۄُتھ کۄرِییا اتے مَیکسِیکۄ ورگے کئی مُلک اِسنُۄں خترے دے تَۄر ’تے دیکھ رہے ہن؛ جِس کارن پُۄرب اتے پچھّم دے مُلک سپلائی چین وِبھِنّتا ’تے کمّ کر رہے ہن۔ امرِیکا نیں پہِلاں ہی آسٹریلِییا نال 8.5 بِلِیئن دا سمجھَۄتا کِیتا ہَے کِہ اِنہاں مِنرلاں لئی اِکّ رݨنِیتک رِذرو بݨائِیا جاوے۔

* * * * *