(بھارتی پھَۄج دے اِکّ جاں-باذ اتے بہُ-پکھّی پْرتِبھا دے مالِک٬ پںجّابی جرنَیل دی سوَیجِیونی)

پھِرۄذپُر ذِلہے دے پِچھۄکڑ والھے پںجّابی مُۄل دے لَیپھٹِینَیںٹ جنرل کے.جے.اَیسّ. ڈھِلّۄں دی ہِںدّی دے سِرلیکھ والی اتے اںگّریذی وِچّ چھپی سوَے-جِیونی٬ پھروری 2023 وِچّ رِیلِیذ ہۄئی اتے دِناں وِچّ ہی بھارت دی ’نَیشنل بَیسٹ-سَیلر‘ بݨ گئی۔ آپ جنوری٬ 2022 نُۄں ڈِپھَیںس اِںٹَیلِیجَیںس ایجَیںسی دے ڈائِرَیکٹر جنرل دے اُچّ-اہُدے تۄں سیوا-مُکت ہۄئے ہن اتے پھَۄج دے سبھ تۄں وڈّے ’پرم وِشِشٹ سیوا مَیڈل‘ سݨے انیکاں ہۄر پھَۄجی ماݨ-سنمان پْراپت کر چُکّے ہن۔ وڈّے اہُدِیاں دِییاں ذِمّیوارِییاں دے باوجُۄد آپ نیں اَیمّ.پھِل اتے پِیئَچّ.ڈی وی کِیتی ہۄئی ہَے۔ آپ دا کدّ بھاویں چھے پھُٹّ تِنّ اِںچ ہَے پر آپݨی ماں-رَیجمَیںٹ (4 راجپُۄتانا رائیِپھلذ) دی اِکّ وِلکھّݨ پْرتھا انُسار آپ دا پھَۄجی نِکّ-نیم ’ٹائِنی‘ ڈھِلّۄں ہَے٬ جِسدا اکھّری ارتھ ہَے ’نِکّا-جِہا’۔ اِس رَیجّمَیںٹ دی پْرتھا انُسار نویں بھرتی ہۄئے ہر اپھسر دا نِکّ-نیم اُس دے سرِیرک اتے مانسِک گُݨاں دے بِلکُل اُلٹ رکھِّیا جاںدا ہَے - جِویں کِہ اُنہاں دے اِکّ بہُت ہی بُدھِّیمان اتے سُۄجھوان ساتھی اپھسر دا نِکّ-نیم ’کملھا‘ سی۔ اِس پْرتھا دا بھاو ہَے کِہ اپھسر آپݨے گُݨاں نُۄں ربّی بخشِش سمجھے اتے اِنہاں دا گُمان ناں کرے۔

آپ اَیسے بھارتی جرنَیل ہن جِنہاں نیں آپݨی سوَے-جِیونی٬ سیوا-مُکت ہۄݨ تۄں تُرںتّ بائد لِکھی ہَے۔ اِس وِچّ درج سارے تتھّ تاذے اتے اجّ دے ہالات دے پُۄری ترہاں پْرسںگّک ہن اتے کشمِیر دی سُرکھِّیا بارے پئے کئی بھُلیکھِیاں نُۄں دُۄر کردے ہن۔ ذِکریۄگ ہَے کِہ اِس کَۄمی جرنَیل نال ذِلہا٬ دھرم اتے راج اسِیں آپݨی تںگّ سۄچ کر کے جۄڑ رہے ہاں٬ ورنا کِتاب وِچّ اِنہاں دا کِدھرے کۄئی ذِکر نہِیں۔ اِس وِچّ ذِکر ہَے تاں سِرپھ دیش دا٬ کَۄم دا٬ پھَۄج دا٬ رَیجّمَیںٹ اتے پلٹݨ دا اتے اِنہاں اِکائیِیاں پْرتی پُۄری نِشٹھا نال ڈِئۄُٹِییاں نِبھائُݨ دا۔ اِس وِچّ پاٹھ ہَے اِنہاں پْرتی سمپُّۄرن اِمانداری٬ وفاداری اتے ذِمّیداری دا اتے آپݨے-آپ نُۄں اِنہاں دے نام٬ نمک اتے نِشان پْرتی ہر پل سمرپِت کردے رہِݨ دا۔

کِتاب دی وِشا-وستُۄ تۄں پرتکھّ ہَے کِہ جنرل ساہِب وِشو اِتِہاس - کھاس کر کے پھَۄجی اِتِہاس اتے سمکالی یُدھّ رݨ-نِیتِییاں دے ماہِر اتے منُکھّی کدراں-کِیمتاں دے ہامی دے ہن۔ سْری گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ٬ نَیپۄلِیئن٬ جارج برنارڈ شاء٬ پھرَیڈّرِک مہان٬ شَیکشپِیئر٬ امِیر کھُسرۄ اتے ہۄر مہان وِئکتِییاں دِییاں ٹُۄکاں آپ دے وِستْرِت ادھِئَن دا سبُۄت ہن۔ آپ لِکھدے ہن کِہ ’مَیں آپݨی سوَے-جِیونی راہِیں پاٹھکاں نُۄں اُتشاہِت کرنا چاہُںدّا ہاں کِہ اُہ آپݨِییاں وںگّاراں نُۄں ترکّی دے سُنہِری مَۄکے سمجھݨ, ہۄراں نُۄں اُنہاں دِییاں وڈِیائیِیاں دا اہِساس کروائُݨ, پْراپتِییاں تۄں ودھّ اُنہاں دِییاں کۄشِشاں دی شلاگھا کرن٬ مِتْرتا نِبھائُݨ, نویں سمبّںدھّ بݨائُݨ اتے پُگائُݨ۔ سبھ تۄں وڈّی گلّ کِہ اُتھّے ہاذر ہۄݨ جِتھّے سجّݨاں-مِتّراں نُۄں اتے پھرذاں کر کے اُنہاں دی لۄڑ ہَے۔ اِکّ ہۄر نسِیہت کردے ہن کِہ ساڈے جِیون دی ہر چھۄٹی-وڈّی اتے ہر مںدّی-چںگّی گھٹنا ساڈے جِیون دی سمُچّی تسوِیر دا اِکّ ذرُۄری اںگّ ہُںدّی ہَے اتے اِس پْرتی اپݨائِیا سکاراتمِک اتے اُسارُۄ روئیِیا ساڈے جِیون نُۄں سہی سیدھ دِںدّا ہَے۔ اِہ کِتاب اجّ دے گُںجھّلھدار سمیں دی سوَے-وِکاس اتے سوَے-سُدھار دی سرو-سمپّنّ اتے سروۄتم کِتاباں وِچّ گِݨی جا سکݨ والی گائیِڈ ہَے۔

ماہِراں ولّۄں لِکھِییاں کِتاباں اُس وِشے دے جاݨکاراں لئی ہی لابھدائِک ہُںدِّییاں ہن کِئُںکِہ اِنہاں وِچّ پیشاورانا تتھّاں اتے اَۄکھی شبداولی دی بھرمار ہُںدّی ہَے۔ بھارت وِچّ اِس ترہاں دِییاں کِتاباں دی بہُت گھاٹ ہَے٬ جۄ ماہِراں ولّۄں جن-سدھارن دے لابھ-ہِت لِکھِییاں گئیِیاں ہۄݨ۔ اِہ کِتاب اِس گھاٹ نُۄں پُۄری کرن دی اِکّ سُہِرد اتے سپھل کۄشِش ہَے۔ کِسے جرنَیل ولّۄں سوَے-جِیونی لِکھݨا − کھاس کر کے سیوامُکت ہۄݨ تۄں تُرںتّ بائد - بہُت ناذُک کمّ ہَے کِئُںکِہ اِسدا دیش-کَۄم دی سُرکھِّیا نال سِدھّا واستا ہُںدّا ہَے اتے اِسدے کِسے ہِسّے نُۄں وی راجنِیتک رںگّ دِتّا جا سکدا ہَے۔ پر بہُت ڈُۄںگھی سۄچ-وِچار اتے بہُت مِہنت کر کے لِکھی اِہ سوَے-جِیونی٬ اِنہاں سبھ کسوٹِّییاں >تے پُۄری اُتّردی ہَے۔ آپݨی مِہنت دا ذِکر کردِیاں ’ٹائِنی ڈھِلّۄں‘ دسّدے ہن کِہ اُنہاں دے لگبھگ نَۄں ہذار گھںٹّے٬ ڈھائی سَۄ دے کرِیب سہِ-یۄگِییاں دی سہائِتا اتے سوا کرۄڑ تۄں ودھّ پنِّیاں دی جاںچ-پڑتالھ٬ اِس کِتاب دا آدھار ہن۔ نوِیں پِرت دی اِہ کِتاب٬ آپ دی سرو-پکھّی پیشاورانا مُہارت٬ آپ دے سِرڑ اتے آپ دی وِشال وِدوتا دا پرتکھّ سبُۄت ہَے اتے جن-سدھارن اتے سِول-پْربںدھّکاں لئی اِکّ وڈمُلّا تُہفا ہَے۔

اِہ کِتاب سِول سماج نُۄں بھارتی پھَۄج دی سمُچّی گَۄرومئی کارج-پْرݨالھی بارے اُچِت جاݨکاری دِںدّی ہَے۔ اسِیں پھَۄج نُۄں سِرپھ باہری خترِیاں تۄں دیش دی سُرکھِّیا دی ذِمّیوار اِکّ سںسّتھا کر کے جاݨدے ہاں پر دیش پْرتی اِسدِییاں اںدّرُۄنی ذِمّیوارِییاں اتے سیواواں بارے نہِیں جاݨدے۔ اِسدے اپھسراں اتے سَینِکاں دے جذباتاں اتے اُنہاں دِییاں مانسِک پِیڑاں تۄں اݨجاݨ ہاں۔ اُہ سارے وی آپݨے ماتا-پِتا٬ پتنی٬ بچّے اتے ہۄر رِشتیداراں اتے پِیارِیاں لئی ساڈے ورگِییاں ہی بھاوناواں رکھّدے ہن۔ بہُتا سماں گھرۄں دُۄر رہِ کے٬ اَۄکھِییاں پرِستھِتِییاں وِچّ ڈِئۄُٹِییاں نِبھاہُݨ دے نال-نال اُہ کِویں آپݨے گھریلُۄ کمّ کردے ہن۔ پِچھّے پتنی اتے ہۄر پرِوارک مَیمبر ہر وکت اُنہاں دے جِیون بارے ارداساں کردے رہِںدّے ہن۔ اُہ مہِینِیاں-بدھّی آپݨے نو-جنمے بچِّیاں دا مُۄںہ نہِیں دیکھ سکدے٬ بچِّیاں دِییاں پڑھائیِیاں بارے پتا نہِیں رکھّ سکدے۔ کِسے سِینِیئر دے پُچھّݨ ’تے ڈھِلّۄں ساہِب آپݨے بیٹے دی ٹھِیک کلاس نہِیں دسّ سکے۔ دۄ اڈّ-اڈّ سمِیاں ’تے آپ دی مَۄت دی خبر اخباراں وِچّ چھپی اتے ٹی وی اُتّے نسر ہۄئی۔ پہِلی وار جدۄں اِہ گلّ ہۄئی تاں آپ دی پتنی اٹھّ مہِینِیاں دی گربھ-وتی سی۔ آپ دے جِئۄُںدا ہۄݨ دی پُشٹی ہۄݨ تک آپ دی پتنی اتے پرِوار ’تے جۄ بِیتی٬ اُس دا اںدّاذا آپاں سِولِیئن لا ہی نہِیں سکدے۔ اِس ترہاں دِییاں وارداتاں ہر رۄذ ہُںدِّییاں ہن۔ اِہ اپھسراں دِییاں ہڈّ-بِیتِییاں نیں٬ ماتہِتاں دا ہِساب لائِیاں رُۄہ کمبّ جاںدی ہَے۔ پر ساڈے بہادر سَینِک دیش دی آن-شان اتے ماݨ واستے اِنہاں سبھ جذباتاں نُۄں آپݨے اںدّر ہی دبا کے رکھّدے ہن؛ آپݨے سرِیرک دُکھّاں-تسِیہِیاں اتے مانسِک ویدناواں نُۄں جردے اتے اݨڈِٹھّ کردے ہن۔ اسِیں آپݨی اݨجاݨتا کرکے پھَۄجی سیوا نُۄں وی ہۄر سیواواں دی ترہاں رۄذی-رۄٹی دا سادھن سمجھ بَیٹھدے ہاں اتے آپݨے وِیراں دِییاں اکہِ اَۄکڑاں نُۄں ’پیشاورانا جۄکھم‘ (Professional Hazards) کہِ کے چھُٹِیائُݨ دی گلتی کر لَیںدے ہاں۔ پر اِہ کِتاب سانُۄں اُنہاں دے جِیون دِییاں اِنہاں چھُپِییاں سچائیِیاں بارے جاگرُۄک کردی ہَے۔ اِس نُۄں پڑھ کے ساڈے٬ آپݨی پھَۄج پْرتی بھرۄسے اتے ستِکار وِچّ بہُت وادھا ہُںدّا ہَے۔ جنرل ساہِب دا کہِݨا ہَے کِہ “آرمی ایک جَۄب نہِیں ہَے٬ مُہبّت ہَے۔ اَۄر مُہبّت میں چَیلَیںجس نہِیں ہۄتے٬ افسانے ہۄتے ہَیں۔”

کِتاب دی وڈِیائی اِس گلّ وِچّ نہِیں کِہ اِس وِچّ آپ دِییاں وِئکتِیگت سُۄرمگتی اتے سُۄجھ-بُۄجھ دِییاں گاتھاواں دا ذِکر ہَے بلکِہ اِس گلّ وِچّ ہَے کِہ اِس وِچّ اِنہاں پْراپتِییاں دے آدھاراں دی وِستار-پُۄرن جاݨکاری ہَے۔ اِہ آدھار پھَۄج تۄں اِلاوا ہۄر سبھ سںسّتھاواں وِچّ وی پُۄرے کارگر ہن۔ اِہ ہن: ٹْرینِںگّاں اتے اِنہاں دَۄران لائِیا جاںدا ’رگڑا‘, لگاتار ابھِیاس٬ سمُۄہک ذِمّیواری دی آدت٬ ٹِیم-جذبا٬ کوائِداں٬ بھْراتری-بھاو٬ اسُۄل٬ انُشاسن٬ سامبھ-سمبھّالھ دی آدت٬ اِکاگرتا آدِ۔ پھَۄج دی سِپھت اِہ ہَے کِہ اِہ اِس ترہاں دے سارے وڈمُلّے گُݨ آپݨے جَیںٹلمَین-کَیڈِٹاں اتے رںگّرُۄٹاں وِچّ پَیدا کردی ہَے٬ پرپکّ کردی ہَے اتے اِنہاں نُۄں ہۄر-ہۄر نِکھاردی رہِںدّی ہَے۔ اِہ آپݨِییاں اَۄکھِییاں ڈِئۄُٹِییاں وی نِبھا رہی ہَے اتے دِیانتداری پکھّۄں ساڈے بھرۄسے دی ہۄراں سںسّتھاواں تۄں ودھّ پاتر وی بݨی ہۄئی ہَے۔ ساڈے سرکاری٬ اردھ-سرکاری اتے چھۄٹِییاں-وڈِّییاں نِجّی سںسّتھاواں دے پْربںدھّک وی اِس سوَے-جِیونی دے مںتّراں تے امل کر کے-بگَیر وادھُۄ سادھناں دی ورتۄں دے آپݨِییاں سںسّتھاواں دی کارج-کُشلتا نُۄں سُدھار سکدے ہن۔

جنرل ڈھِلّۄں دا بچپن کافی کشٹ-پُۄرن رِہا ہَے۔ آپ نُۄں آپ دے نانی جی نیں پالھِیا کِئُںکِہ سِرپھ تِنّ سال دی اُمر سمیں آپ دی ماتا جی اِکّ دُرگھٹنا کر کے سُرگواس ہۄ گئے سن۔ اُہ پںجّ پھُٹّ اٹھّ اِںچ لمبّے بہُت دلیر اتے تکڑے سن۔ اِکّ سُبہا نِپال وِچّ سَیر کردے سمیں٬ اِکّ جںگّلھی جانور تۄں آپݨے پتی دی رکھِّیا کردے ہۄئے گھائِل ہۄ گئے٬ پھِر وی جںگّلھی جانور نُۄں آپݨے شال دے لپیٹے نال مار دِتّا۔ پر بائد وِچّ ہسپتال وِچّ اِلاج دی گھاٹ کر کے چڑھائی کر گئے سن۔ آپ ماݨ اتے ستِکار نال اُنہاں نُۄں ’شیر-مار ماں‘ کہِ کے یاد کردے ہن اتے آپ نیں اُنہاں دے دُدھّ دی ہر بُۄںد نُۄں سپھل کِیتا ہَے۔ ماں دے پِیار دی گھاٹ نُۄں اُہ ہُݨ تک وی نہِیں بھُلا سکے۔ سیوا-کال دے شُرُۄ وِچّ جدۄں پَیسِیاں دی گھاٹ کر کے اُہ آپݨا من-بھائُںدا ’بُلٹ‘ مۄٹر-سائیِکل نہِیں کھرِید سکے تاں اُنہاں نیں آپݨی ماں نُۄں بہُت یاد کِیتا۔ کشمِیر وِچّ آپݨی پُۄری چڑھت سمیں پِیاری ماں دی یاد وِچّ ’اۄپریشن ماں‘ نائۄں دا اِکّ سپھل اتے پر-اُپکاری ابھِیان چلائِیا۔

بچپن وِچّ آپݨے ہم-اُمر کذن (مامے دے پُتّ بھائی) نال رلھ کے آپݨے پِںڈّ دے جگّی نائۄں دے اِکّ رۄںڈی اتے تکڑے مُںڈّے نُۄں بںٹِّیاں دی کھیڈ وِچّ ہرا دِتّا٬ پر اُہ ہارے ہۄئے بںٹّے اِنہاں نُۄں دیݨ دی بجائ لڑن لئی اُتارُۄ ہۄ گِیا۔ کذن نیں جھگڑا ناں کرن دی سلاہ دِتّی پر بچّے-ڈھِلّۄں نیں اُس نُۄں کِہا کِہ “کِتنے جگّی آئے اَۄر کِتنے جگّی گئے۔” جگّی نال لڑائی ہۄئی اتے دۄنۄں بھرا آپݨا ہکّ لَے کے ٹَۄہر نال گھر گئے۔ اِس جِتّ نیں اُنہاں نُۄں دلیری دا اہِساس کروائِیا اتے اُنہاں دے من وِچّ اِسدا مُڈھّ بنّہِیا۔ اِس گھٹنا دا سمبّںدھّ کِتاب دے سِرلیکھ نال جُڑِیا ہَے٬ جِسدا ذِکر اگّے آویگا۔ جدۄں اُہ 12 سال دے سن تاں اُنہاں دے وڈّے اِکلَۄتے سکے بھرا دی اِکّ سکُۄٹر ہادسے وِچّ مَۄت ہۄ گئی۔ مَۄت دِییاں گھٹناواں تۄں بائد آپ دے من وِچّ بَیٹھ گِیا کِہ مُںڈّ-پُݨے دِییاں مستِییاں والھے اُنہاں دے دِن مُکّ گئے ہن۔ اِس دھارنا نیں اُنہاں نُۄں آپݨی اُمر تۄں کِتے ودھّ سِیاݨا اتے ذِمّیوار بݨا دِتّا جِس کر کے آپ نیں جِیون دی ہر چھۄٹی-وڈّی اتے مںدّی-چںگّی گھٹنا تۄں اُسارُۄ سبک سِکھِّیا۔ اُنہاں دا آپݨے تۄں دۄ سال چھۄٹے اِس کذن-بھائی نال بہُت پِیار سی۔ بائد وِچّ اُہ وی پھَۄج وِچّ بھرتی ہۄئے پر ہۄݨی دی مار کِہ میجر دی پۄسٹ سمیں آپݨے کمان-اپھسر دی جان بچائُںدے ہۄئے شہِید ہۄ گئے۔ اِنہاں مَۄتاں نیں بھاویں جذباتی پکھّۄں اُنہاں نُۄں بہُت جھںجّۄڑِیا پر نال ہی سرِیرک اتے مانسِک پکھّۄں ودھّ تکڑا کر کے آپݨِییاں ڈِئۄُٹِییاں بارے ہۄر پْرتِبدھّ کر دِتّا۔ اُہ لِکھدے ہن کِہ ’اِنہاں وارداتاں نیں مَینُۄں پرماتما دے بھاݨے وِچّ رہِݨ دی کلا سِکھائی ہَے۔‘

17 سال دی اُمر وِچّ اَینّ ڈی اے لئی چُݨے گئے۔ سرِیرک پکھّۄں ساتھِییاں نالھۄ تکڑے اتے پھُرتِیلے ہۄݨ کر کے سبھ کِسم دِییاں کھیڈاں وِچّ بھاگ لَیںدے رہے۔ اُہ لِکھدے ہن کِہ ’میرا سۄچݨا سی کِہ پھَۄج وِچّ جاݨ نال پڑھائی تۄں راہت مِلیگی پر مَینُۄں ہَیرانی تے پریشانی اُس وکت ہۄئی جدۄں پتا لگِّیا کِہ کۄرس دَۄران تِیہ دے کرِیب اڈّ-اڈّ وِشِیاں وِچّ پڑھائی کرنی پویگی۔ شُرُۄ وِچّ لاپرواہی کارن پھیل ہۄݨ تۄں مساں ہی بچ سکِیا۔ سِینِیئر اپھسراں دی جھاڑ-جھمبّ تۄں بائد کِیتی مِہنت سدکا ناں سِرپھ کۄرس دا چۄٹی دا وِدِیارتھی بݨِیا بلکِہ پڑھن-لِکھݨ دی اِنی چیٹک لگّی کِہ بائد وِچّ اَیمّ. پھِل اتے پِیئَچّ. ڈی دِییاں ڈِگرِییاں وی کر لئیِیاں۔ ساڈھے بائی سال دی اُمر وِچّ 4 راجپُۄتانا رائیِپھلج دی اِتِہاسِک رَیجّمَیںٹ وِچّ سَیکںڈّ لَیپھٹِینَیںٹ بھرتی ہۄئے۔ سمجھائُںدے ہن کِہ اسپھلتا تۄں ڈر کے ہِمّت چھڈّݨی کۄئی سِیاݨپ نہِیں۔ جِیون نُۄں سمُچّتا وِچّ دیکھݨ اتے سمجھݨ دی لۄڑ ہَے۔ لگاتار اتے نیم-پُۄروک کِیتی مِہنت ہی سپھلتا دی کُںجّی ہَے۔ آپ دا اِہ وی کہِݨا ہَے٬ ”مَیں اسل پیشاورانا سِکھِّیا کِتاباں تۄں اۄنی پْراپت نہِیں کِیتی جِنّی آپݨے تۄں جُۄنِیئر اپھسراں٬ جے.سی.اۄج اتے جواناں دِییاں نسِیہتاں اتے اُنہاں دی شگِردی تۄں کِیتی ہَے۔” آپ نیں پھَۄج دے مۄء ٹْرینِںگّ سکُۄل وِچّ اِںسٹرکّٹر دی سنمانجنک پۄسٹ دی ڈِئۄُٹی وی نِبھائی ہَے٬ جِس کر کے آپ سِکھّݨ اتے سِکھائُݨ دے دۄناں گُݨاں وِچّ پرپکّ ہن۔

ہالات اتے وِچاردھارا نیں آپ نُۄں اِکّ اَیسے جامباذ پھَۄجی اپھسر بݨا دِتّا جۄ آپݨے سِینِیئراں دِییاں جھِڑکاں اِس گلّۄں کھاںدے رہے ہن کِہ اُہ آپݨی جان نُۄں لۄڑ تۄں کِتے ودھّ خترِیاں وِچّ پائُںدے رہے۔ کشمِیر وِچّ بْرگیڈِیئر دے اُچّ اہُدے سمیں اچانک ہۄئے اِکّ ہملے سمیں آپ بگَیر بردی تۄں دُشمݨ دے ٹاکرے لئی باہر آئے تاں اِکّ جوان نیں آپ نُۄں کدّ-کاٹھ اتے پٹھاݨی پہِراوے کر کے اتّوادی سمجھ لِیا۔ آپ آپݨی تیذ-بُدھّی کر کے ہی بچ سکے۔ اِس جوان نیں بائد وِچّ بہُت پھخر نال دسِّیا٬ “وۄ پٹھاݨی سُۄٹ میں ساڈھے چھے پھُٹّ کا داڑھی والا بںدّا تھا٬ وۄ تۄ میری رائیِپھل سہی ٹائیِم پر پھائِر نہِیں کی ورنا مَیں نیں اُسے ایک مِںٹّ میں مار دِییاں ہۄتا۔” اِکّ وار اُنہاں دے وڈّے اپھسر نیں مکھَۄل کِیتا٬ “ٹائِنی! تُۄں جِتھّے وی جانا اَیں٬ گۄلھِییاں نُۄں کھِچّدا اَیں۔” آپ مذاکِییا لہِذے وِچّ کہِںدّے ہن “میرے نال سارے سیوا-کال دَۄران اِس ترہاں ہی ہُںدّا رِہا – But that is who I am …” آپݨی اِس نِڈر پروِرتی نُۄں اُہ آپݨی ’شیر-مار ماں‘ دے دُدھّ دی دیݨ منّدے ہن٬ جۄ پْرتکھّ سچائی ہَے۔

کشمِیر وِچّ آپ نیں سبھ پۄسٹاں ارتھات کَیپٹن٬ میجر٬ کرنل٬ بْرِگیڈِیئر اتے کۄر کماںڈر دی سیوا نِبھائی ہَے۔ آپ دا کہِݨا ہَے٬ “مَیں کشمِیر نُۄں آپݨے پِںڈّ تۄں وی ودھّ جاݨدا ہاں۔” کشمِیر وِچّ ہی بْرگیڈِیئر دے تَۄر ’تے راشٹری رائیِپھلج دے سَیکٹر کماںڈر رہے جۄ سںسّار دِییاں سبھ تۄں سُشکت اتِواد-وِرۄدھی تاکتاں وِچّۄں منّی جاںدی ہَے۔ اِہ آرمی دا سبھ تۄں مارُۄ اتے کھَۄف-جدا (دُشمݨ واستے) اںگّ ہَے جِسدا نائۄں سُݨدے ہی وڈّے-وڈّے اتّوادِییاں دا تْراہ نِکلھ جاںدا ہَے۔ مشہُۄر ہَے کِہ اِسدا ’سِرپھ نام ہی کاپھی ہَے۔‘ اِسدی تُلنا یُۄ.اَیسّ دی ’مرِیئن‘ کۄر نال کرنی کۄئی اتِ کتھنی نہِیں۔ اِہ وی اِکّ دِلچسپ اتے کھُشمئی سںجّۄگ ہَے کِہ اِسدے سُپْرسِدھّ سیوا-مُکت اَیڈمِرل وِلِیئم مَیکّرَیون نیں اپرَیل٬ 2023 وِچّ رِیلِیذ ہۄئی آپݨی کِتاب وِچّ آپ دی پسںدِّیدا ٹُۄک “No plan survives the first contact with the enemy.” اُتّے اِکّ پُۄرا چَیپٹر لِکھِیا ہَے۔ آپ آپݨے آپ نُۄں اِس گلّۄں وی کھُش کِسمت سمجھدے ہن کِہ آپ دے بْرگیڈِیئر بݨن تک انیکاں کھترناک مُکابلِیاں دے باوجُۄد آپ دا کۄئی وی ماتہِت اپھسر جاں جوان شہِید نہِیں سی ہۄئِیا۔ پر اِس سمیں دَۄران اُنہاں دا اِکّ بہادر تے تجربیکار لاںس-نائِک شہِید ہۄئِیا جِسدے پرِوار دی مدد لئی اُنہاں نیں سبںدھِّت کمِشنر تک وی پہُںچّ کِیتی۔ لِکھدے ہن کِہ “آرمی اِکّ سںسّتھا دے تَۄر ’تے آپݨے وِیر-جواناں دے پرِواراں نال ہمیشا سبںدھّ بݨا کے رکھّدی ہَے۔” آپ نیں ’سَینِک بھلائی‘ نُۄں نویں سِرِئۄں پرِبھاشِت کر کے اِسدے گھیرے نُۄں بہُت وِشال کِیتا۔ آپ دا منّݨا ہَے کِہ ’سَینِک بھلائی‘ سِرپھ سیوا-کال دِییاں سہُۄلتاں تک ہی سِیمت نہِیں۔ ہر اپھسر اتے ماتہِت نُۄں سیوا-مُکتی تۄں بائد سُکھّ-ساںد نال پرِوار وِچّ واپس بھیجݨا وی ’سَینِک بھلائی‘ دے گھیرے وِچّ آئُںدا ہَے۔ آپ نیں پھَۄجی پْربںدھّ-پْرݨالِییاں نُۄں سمیں دِییاں ہاݨی بݨائُݨ دے بھرپُۄر اتے سپھل جتن کِیتے۔ آپ دسّدے ہن کِہ بھارتی پھَۄج وِچّ اپھسراں دی شہِیدی در باکی پھَۄجاں دی تُلنا وِچّ ودھّ ہَے۔ کارن اِہ کِہ ساڈی پھَۄج دا نائرا ’اَۄپھِیسر ہمیشا آگے‘ ہَے۔ اِس نال باکی پھَۄج دی شہِیدی در بہُت گھٹ جاںدی ہَے۔ ساڈے کَیپٹن اتے میجر رَیںک دے اپھسر ہر یُدھّ وِچّ بہُت شاندار کارنامے کردے ہن۔ اِس شانمتّی پْرتھا دی جاݨکاری جن-سدھارن نُۄں بہُت گھٹّ ہَے۔

آپ نیں آپݨا پھَۄجی ترذ دا ہاس-مئی سُبھاء وی کائِم رکھِّیا ہۄئِیا ہَے۔ اَینّ.ڈی.اے دے کۄرس دَۄران پھُٹّبال کھیڈدے سمیں آپ دی سجّی پہِلی اُںگل تے سٹّ لگّݨ کارن اِہ پکّے تَۄر ’تے ٹیڈھی ہۄ گئی ہَے۔ تسوِیر وِچّ اِس گلّ دا ساپھ پتا لگدا ہَے۔ آپ نیں کِہا کِہ اِہ ٹھِیک ہی ہۄئِیا ہَے کِئُںکِہ گھِئۄ کڈھّݨ واستے ٹیڈھی اُںغل دی ہی لۄڑ پَیںدی ہَے۔ آپ دی ٹیڈھی اُںگل والھے پۄذ دی فۄٹۄ٬ ہذاراں شبداں وِچّ بِیان ہۄ سکݨ والھِییاں رمذاں سمجھا جاںدی ہَے اتے آپ دی بہُت پسںدِّیدا ہَے۔

39 سال دے سارے سیوا-کال دَۄران ہی آپ سوَے-اِچھّا نال بہُت اہِم٬ وںگّار-مئی اتے کھترِیاں-بھرپُۄر اہُدِیاں ’تے تائِنات رہے ہن۔ آپ دی سبھ تۄں تِیبر منۄ اِچھّا 15وِیں (چِنار) کۄر دے کماںڈر بݨن دی سی جِس ’تے آپ نُۄں سِینِیئرتا دی بجائ سِرپھ یۄگتا دے آدھار ’تے نِیُکت کِیتا گِیا۔ اِس اہُدے نُۄں آپ آپݨی سروِس دی سبھ تۄں شاندار نِیُکتی منّدے ہن کِئُںکِہ بھارتی پھَۄج دِییاں 14 کۄراں وِچّۄں اِسدی کمان نُۄں سبھ تۄں ودھّ سنمانجنک منِّیا جاںدا ہَے۔ اِہ اِکّۄ اِکّ اَیسی کۄر ہَے جۄ ناذُک اتے کھترناک ہالات وِچّ ’لائیِن اَۄپھ کںٹّرۄل‘ دے نال اتے کشمِیر اںدّر دُشمݨ ولّۄں کِیتِییاں اتے کروائیِیاں جا رہِییاں دیش-وِرۄدھی گتی-وِدھِییاں وِردھّ دُشمݨ دا ساہمݨِئۄں ٹاکرا کردی ہَے۔

آپ دے کۄر کماںڈر بݨن تۄں سِرپھ چار دِن بائد ہی پُلواما دی مںدّبھاگی دُرگھٹنا واپر گئی۔ اِس وِچّ سی.آر.پی.اَیپھّ دے 40 جوان شہِید ہۄئے۔ آپ نُۄں بہُت ملال ہَے کِہ بھارت لئی نمۄشی بݨی اِہ مںدّبھاگی دُرگھٹنا رۄکی جا سکدی سی۔ اِسدا مُکھّ دۄشی٬ ’غاذی‘ نِکّ-نیم والھا اِکّ کھترناک اتّوادی سی جِس نُۄں سݨے گرُپّ٬ 100 گھںٹّے دے اںدّر ہی مار مُکائِیا گِیا سی۔ بدلے دی اِس کاروائی تۄں تُرںتّ بائد سٹاپھ ولّۄں آپ نُۄں اِکّ پرَیسّ کانپھرںسّ کرن لئی کِہا گِیا جِس وِچّ آپ نیں اِکّ چھۄٹا جِہا لِکھتی نۄٹ پڑھنا سی پر کِسے سوال دا جواب نہِیں سی دیݨا۔ اُنہاں نیں پُۄری دْرِڑھتا نال اِنکار کردِیاں کِہا٬ “مَیں کھُلّہی کانپھرںسّ کراںگا اتے ودھّ تۄں ودھّ سوالاں دے جواب دِیاںگا۔ پبلِک ساہمݨے اسلِیئت رکھّاںگا۔ تجوِیذ کِیتی چار مِںٹّ دی تھاں چالھی مِںٹّ چلّی اِس کانپھرںسّ دی پُۄرے دیش وِچّ شلاگھا ہۄئی۔ اِکّ پتّرکار دے سوال٬ ’کی غاذی مارِیا گِیا ہَے؟‘ دا جواب پُۄرے جاہۄ-جلال نال دِںدِّیاں آپ نیں کِہا٬ “کِتنے غاذی آئے٬ کِتنے غاذی گئے … … پرواہ نہِیں٬ ہم ہَیں٬ پھِکر متّ کرۄ۔” آپ ولّۄں دِتّا اِہ پْرسِدھّ بِیان آپ دے سیوا-کال دَۄران ہی بہُت پرچلّت ہۄ گِیا اتے اِہ وِچار-ادھِین کِتاب دا سِر-لیکھ ہَے۔ اِس دلیری اتے بھرۄسے دا مُڈھّ بچپن ویلے جگّی نال ہۄئی لڑائی تۄں ہی بجھّ چُکّا سی۔ آپݨی دلیری دا اِکّ ہۄر سبُۄت دِںدِّیاں آپ نیں دیش دے گْرہِ مںتّری نُۄں اِہ کِہا سی کِہ “جے اِتِہاس لِکھݨا ہَے تاں پہِلاں کِسے نُۄں اِتِہاس بݨائُݨا پویگا۔”

پاکِستان اںدّر ’گھُس‘ کے بالاکۄٹ تے کِیتا سرجِیکل اۄپریشن وی آپ دی تائِناتی ویلے ہۄئِیا٬ بھاویں کِہ اِس وِچّ مُکھّ بھُۄمِکا بھارتی ہوائی پھَۄج دی سی۔ ورݨنیۄگ ہَے کِہ اُس سمیں ساڈے ہوائی مُکھی ایئر چِیپھ مارشل اَیسّ.اَیسّ. دھنۄیا سن۔ اِس اۄپریشن دَۄران دُشمݨ نیں ساڈے پائِلٹ ابھِنںدّن دے جہاذ نُۄں ہیٹھاں سِٹّ کے اُس نُۄں کَید کر لِیا سی پر بھارت دی گھُرکی کر کے اُس نُۄں تُرںتّ واپس بھیج دِتّا سی۔ کشمِیر وِچّ دپھا 370 اتے 35 اے دے کھاتمے تۄں بائد آپ دی سمُچّی کمان ہیٹھ پھَۄج اتے ’ٹِیم سکِئُرٹی پھۄرسذ‘ ولّۄں کِیتے اگائۄُں پْربںدھّاں کر کے اتے بݨائیِیاں رݨ-نِیتِییاں نُۄں سہی ڈھںگّ نال لاگُۄ کرن کر کے٬ پُۄری شاںتی بݨی رہی۔ دُشمݨ دی گڑبڑ کروائُݨ دی کۄئی چال سپھل نہِیں ہۄ سکی۔ آپ دے سارے سیواکال دِییاں سارِییاں پْراپتِییاں وِچّۄں اِہ مُکھّ ہَے۔

کشمِیر وِچّ اتّواد نُۄں نجِٹھّݨ لئی اُنہاں نیں آپݨی پھَۄجی شکتی تۄں کِتے ودھّ اِنسانِیئت نُۄں ورتِیا۔ اِس لئی آپ نیں کئی نوِییاں سکِیماں بݨائیِیاں جِنہاں وِچّۄں اِکّ کھاس نُۄں اُنہاں نیں ’اَۄپریشن ماں‘ دا نائۄں دِتّا٬ پرتکھّ تَۄر ’تے آپݨی ’شیر-مار‘ ماں دی یاد وِچّ۔ اِس سکِیم دا سِدھاںت سی کِہ “کۄئی وی ماں بچّے تۄں وِروی ناں ہۄوے تے کۄئی وی بچّا ماں تۄں وِروا ناں رہے۔” اِہ بہُت ہی سپھل سکِیم سی اتے آپ آپݨی اِس پْراپتی نُۄں بہُت پھکھر نال یاد کردے ہن۔ آپ دی منّݨا ہَے کِہ پھَۄج دا کمّ اتّوادِییاں تے وکھّوادِییاں نُۄں کھتم کرن تۄں ودھّ نویں بݨن تۄں رۄکݨ اتے پہِلِیاں نُۄں واپس سماجِک دھارا وِچّ لِیائُݨ دا ہُںدّا ہَے۔ اِس ٹِیچے نُۄں پُۄرا کرن لئی لۄڑِیںدے بْرِتاںت اتے یۄگ واتاورݨ سِرجݨا وی پھَۄج دا کمّ ہَے۔ آپ نیں اِس اُدیش دی پْراپتی لئی سۄشل٬ اخباری اتے بِجلی مِیڈِیئے دا بھرپُۄر سد-اُپیۄگ کِیتا۔ منُکھّی بھائیِچارے دا سںدّیش دیݨ لئی ہر دھرم دے سماگماں وِچّ کھُلّہ کے ہِسّا لِیا۔ آپ نیں ’ٹِیم سکِئُرٹی پھۄرسذ‘ نائۄں دا نواں سںکّلپ سِرج کے سبھ سُرکھِّیا سںسّتھاواں نُۄں اِکّسُر کرن دا شلاگھایۄگ اتے نویکلا اُپرالا کِیتا۔ کِتاب وِچّ اِس گلّ دا کھاس ذِکر کردِیاں آپ نیں کِہا ہَے کِہ ’وردی دا رںگّ مہتّوپُۄرن نہِیں٬ ہر سںسّتھا دی بھُۄمِکا مہتّوپُۄرن ہَے۔‘

سپشٹ ہَے کِہ آپ کشمِیر سمسِّیا دے چۄٹی دے چۄݨویں جاݨکاراں وِچّۄں ہن اتے کِتاب دے اکھِیر وِچّ آپ نیں اِس سمسِّیا نُۄں نجِٹھّݨ لئی آپݨے سُجھائۄ دِتّے ہن۔ اِہ پَیںگِئُن رَیںڈم ہائۄُس اِںڈِییا (گُرُۄگرام) ولّۄں چھاپی گئی ہَے۔

With courtesy to respected Lt Gen. K.J.S ‘Tiny’ Dhillon (Retd).

“ … detailed and impactful review of my book ‘Kitne Ghazi Aaye, Kitne Ghazi Gaye’ in Punjabi language. Lt Gen. K.J.S Dhillon (Retd).

*****