کنیڈا-نِواسی پںجّابِییاں لئی اِہ بہُت ماݨ اتے کھُشی والھی گلّ ہَے کِہ شْری کِرپال سِںگھّ پنُّۄں٬ جۄ پںجّابی کمپِّئۄُٹرِیکرن دے سںسّار-پْرسِدھّ ماہِر اتے پںجّابی بھائی-چارے نُۄں اِس پْرتی سجگّ کرن والھے اݨتھکّ سماج-سیوی ہن٬ نُۄں اۄںٹارِیئۄ سرکار نیں٬ ’اۄںٹارِیئۄ سِینِیئر اچِیومَیںٹ اوارڈ 2024’ نالھ سنمانِت کِیتا ہَے۔ اِہ سنمان جِیون بھر دِییاں پْراپتِییاں لئی٬ اُنہاں چۄݨوِییاں ہستِییاں نُۄں دِتّا جادا ہَے جِنہاں نیں 65 سال دی اُمر تۄں بائد کۄئی وِلکھّݨ کِسم دی سماج-سیوا کِیتی ہۄوے۔ پنُّۄں ساہِب نُۄں٬ اِہ اوارڈ اِس 25 جُۄن٬ 2025 نُۄں آنریبل اَیڈِتھ ڈِئُمَۄںٹ٬ ہر آنر لَیپھٹِینَیںٹ-گورنر٬ اۄںٹارِیئۄ ولۄں٬ آپݨے دپھتر وِکھے پردان کِیتا گِیا۔
جنرل
اۄںٹارِیئۄ سُۄبے دِییاں٬ پںجّابی مُۄل دِییاں چۄݨوِییاں شخسِیئتاں وِچّۄں اِکّ٬ 1936 ’چ جنمے٬ سْری کِرپال سِںگھّ جی پنُّۄں ہن۔ اۄہ اُۄرجا-وان اتے منۄہر چھوی والھے وِئکتی ہن٬ جِنہاں دی دِکھّ اُنہاں دے ڈھُکویں پہِراوے کر کے ہۄر وی نِکھر جاںدی ہَے۔ اُنہاں نال بَیٹھݨا اتے گلّ کرنا ہمیشا ہی اِکّ انںدّ-مئی تجربا ہُںدّا ہَے۔ اُنہاں دی گلّ ہمیشا اُتشاہ-جنک٬ وِچار ہمیشا دارشنِک٬ اتے اُنہاں ولۄں کِیتی پْرسںسّا سْرۄتے لئی اگّے ودھݨ دی پْریرݨا ہُںدّی ہَے۔ اِہ باہری گُݨ اُنہاں دے اۄہناں اںدّرُۄنی گُݨاں اگّے پھِکّے پَے جاںدے ہن٬ جۄ اُنہاں نیں آپݨی نویکلھی اُسارُۄ سۄچ٬ دْرِڑتا اتے چتنّ بُدھّی راہِیں پَیدا کِیتے ہن۔ سپشٹ٬ پاردرشی اتے بے-باک سُبھاء دے مالِک ہۄݨ دے ناتے٬ بھرۄسے-وںدّ اتے لگِّییاں نِبھائُݨ والھے دلیر اِنسان ہن۔ اُہ کمپِّئۄُٹر-ادھارِت اِکّ آدھُنِک اتے وِلکھّݨ کِسم دی سماج سیوا لئی٬ پںجّابی بھائیِچارے ’چ ماݨ-ستِکار دے پاتر ہن۔ پںجّابی بھاشا دے کمپِّئۄُٹری-کرن٬ سمیں سِر پںجّابی بھائیِچارے نُۄں کمپِّئۄُٹر پْرتی جاگرُۄک کرن اتے ’ولںٹّری‘ ڈھںگّ نالھ سِینِیئر پںجّابِییاں نُۄں اِس دی بُنِیادی سِکھِّیا دیݨ لئی جاݨے جاںدے ہن۔ بھاویں اُہ رہِںدّے ہمیشا برَیمپٹن ’چ ہی رہے٬ پر اُنہاں دِییاں سیواواں نیں دُنِییا بھر ’چ رہِںدّے پںجّابِییاں نُۄں لابھ پہُںچّائِیا ہَے۔ آپݨے لمبّے جِیون ’چ اُنہاں نیں اِکلّی سماج-سیوا ہی نہِیں کِیتی٬ بلکِہ پںجّابی بھائی-چارے دے آپسی اتے پںجّابِییاں دے ہۄر ورگاں دے بھائیِچارِیاں نالھ مِلورتن نُۄں وی ودھائِیا ہَے۔
مُڈھلے جِیون ’چ اُنہاں نیں ہر اَۄکھِیائی نُۄں٬ یتھارتھوادی اتے چِںتّک اِنسان بݨن لئی ادھار بݨائِیا اتے اِس انۄکھے سُمیل نیں اُنہاں نُۄں اِکّ بہُ-پکھّی پْرتِبھا دا مالِک بݨائِیا۔ اُنہاں دی ودھ رہی اُمر٬ اُنہاں دے سماج-سیوی جۄش٬ نوِییاں چِیذاں سِکھّݨ دی اُتسُکتا٬ سکاراتمک پہُںچّ اتے سُںدّر سُپنے دیکھݨ دی چیٹک نُۄں گھٹّ نہِیں کر سکی۔ بلکِہ اُمر نالھ ودھ رہی سِیاݨپ اتے سرب-ساںجھی بھلائی دی بھاونا نُۄں آپݨے پْرسںسّکاں دے وِکاس اتے اُتشاہ لئی ورتِیا۔ اِس مںتّو لئی لۄڑ پَیݨ تے اۄہ٬ کُٹّ کے کھِیر کھوائُݨ تۄں وی گُریج نہِیں کردے۔ بھارت ’چ ’پھَیڈرل سکِئۄرِٹی پھۄرس‘ دے ادھِکاری رہے ہۄݨ دے ناتے٬ اُہ کھیتر-وادی وںڈِّییاں تۄں ہمیشا اُپّر رہے اتے ہمیشا ایکی-کرݨ اتے برابری دے ہامی رہے ہن۔ نالھ ہی ہکّ-سچّ دی پچھاݨ اتے اِس لئی نِرپکھّ اتے نِرپیکھ ڈھںگّ نالھ جُۄجھݨ لئی جاݨے جاںدے ہن۔
پِچھۄکڑ اتے بھارت وِچلا جِیون
پںجّاب دے لُدھِیاݨے جِلہے دے پِںڈّ کٹاہری (نیڑے راڑا ساہِب گُردُیارا) اِکّ سدھارن کِسان پرِوار ’چ پَیدا ہۄݨ کرکے اُنہاں دا بچپن بہُتا سُکھالھا نہِیں رِہا۔ پھِر وی اۄہ کھیڈاں اتے پڑھائی٬ دۄہاں ’چ اوّل رہِںدّے رہے اتے پںجّابی بھاشا ’چ پڑھݨ دے نالھ-نالھ لِکھݨ دے کمّ ’چ کھاس تَۄر تے دِلچسپی لَیںدے رہے۔ چڑھدی اُمر ’چ ہی سرِیرک سُڈَۄلتا٬ کھیڈاں دی مُہارت اتے دِماگی ہُشِیاری دے ادھار تے اُنہاں نُۄں بھارتی سِیما سُرکھِّیا بل (پھَیڈرل لائیِٹ آرمڈ پھۄرس) ’چ چُݨِیا لِیا گِیا٬ جِس ’چ اُہ ڈِپٹی-کماںڈَیںٹ دے اہُدے تکّ پہُںچّ گئے۔ 1988 ’چ اُنہاں نیں سوَے-اِچھّت سیوا-مُکتی لَے لئی اتے پںجّاب دی راجدھانی چںڈِّیگڑھ دے نیڑلے شہِر مۄہالی ’چ رہِݨ لگّے۔ اِتھّے اُنہاں نُۄں پںجّابی بھاشا دے ساہِت-جگت دِییاں نامور ہستِییاں دی سںگّت ’چ رہِݨ دا بھرپُۄر مَۄکا مِلِیا۔ جِویں کِہ گُلذار سںدھُّۄ٬ شام سِںگھّ 'اںگّ سںگّ', ہربھجن ہلواروی 'سمپّادک پںجّابی ٹْرِبِئۄُن', پھُۄل چںدّ مانو٬ سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر٬ …۔ اِس ترہاں اُنہاں نُۄں٬ سروِس دَۄران گَۄݨ ہۄ چُکّی آپݨی ساہِتک چیٹک نُۄں مُڑ سُرجِیت کرن دا ودھِییا مَۄکا مِلِیا اتے اُنہاں نیں کوِتا اتے وارتک راہِیں سماجِک سرۄکاراں 'تے لِکھݨا شُرُۄ کر دِتّا۔
کنیڈا ’چ مُڈھلی مِہنت
1991 ’چ آپݨے تِنّ پُتّراں دی بِہتری لئی کَینیڈا آ گئے۔ اِتھّے اُنہاں نیں پںجّ سال ٹۄراںٹۄ دے ہوائی-اڈّے وِچّ ’پْری بۄرڈ سکرِینِںگّ’دی سیوا نِبھائی اتے آپݨے ساہِتک کارجاں نُۄں لگن اتے مِہنت نالھ چالُۄ رکھِّیا۔ آپݨے تِنّاں بیٹِیاں نالھ مِلھ کے کمپِّئۄُٹر دے کھیتر ’چ مُڈھلی وِدِّیا ہاسِل کرن ’چ لگّ گئے۔ اِہ اِکّ نواں وِشا سی جۄ ناں تاں اُنہاں دے پْرۄپھَیشنل پِچھۄکڑ نالھ میل کھاںدا سی اتے ناں ہی اُنہاں دِناں ’چ سِینئراں لئی کۄئی ڈھُکواں منۄرںجّن سی۔ پر اُنہاں دے کھۄجی سُبھاء٬ دُۄر-درشی پہُںچّ اتے گھر دے کمپِّئۄُٹر-مئی ماہَۄل نیں رںگّ لِیاںدا اتے اۄہ پُۄری ترہاں کمپِّئۄُٹر دے کھیتر نالھ جُڑ گئے۔ سمیں نالھ اُنہاں دی اِس وِشے ’چ دِلچسپی اتے اِس پْرتی گمبھِّیرتا ودھدی گئی اتے اۄہ اِکّ پْرۄپھَیشنل بݨدے گئے۔ ذِکر-یۄگ ہَے کِہ اۄنہاں دے تِنّے بیٹے سپھل کمپِّئۄُٹر ماہر ہن۔ اۄہ پہِلاں٬ پنُّۄں ساہِب دے کمپِّئۄُٹر ادھِیاپک رہے اتے پھِر اُنہاں ولۄں کِیتے سبھ سماجِک کارجاں ’چ پُۄری مدّد کردے رہے۔ اُنہاں دِییاں بہُ-پکھّی کاروائیِیاں نیں اُنہاں نُۄں کنیڈا دے سمُچّے سبھِیاچار نُۄں سمجھݨ دا مَۄکا دِتّا۔ ہر ناگرِک نُۄں آپݨی ترکّی لئی مِل رہِییاں سہُۄلتاں نیں اُنہاں نُۄں کنیڈا دا وڈّا پْرشںسّک بݨا دِتّا۔ اُنہاں دی ساہِتک یۄگتا اتے کمپِّئۄُٹر-گِیان دے سُمیل نیں اُنہاں نُۄں اۄہناں وڈِّییاں بھُۄمِکاواں لئی تِیار کِیتا٬ جِنہاں نُۄں بھوِکھّ ’چ نِبھائُݨ لئی کُدرت اُنہاں نُۄں تِیار کر رہی سی۔
اِس سمیں دَۄران ہی٬ اُنہاں نُۄں کَینیڈا ’چ پںجّابی پْرکاشکاں نال پارٹ-ٹائیِم جاں ولںٹِّیئر وجۄں کمّ کرن دا مَۄکا مِلِیا۔ اُنہاں نیں اخباراں دے پْرکاشن اتے پںجّابی ساہِت دے دُنِییا ’چ پرچار-پسار بارے سۄچݨا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ 1996 ’چ آپݨی سروِس اتے پرِوارک ذِمّیوارِییاں تۄں رِٹائِر ہۄ کے اُنہاں نیں کمپِّئۄُٹر اتے سماج سیوا نُۄں آپݨا مِشن بݨا لِیا اتے اِس نُۄں اگّے ودھائُݨ دا پکّا سںکّلپ کر لِیا۔ اُنہاں نُۄں اِہ وی سمجھ آ گئی کِہ پںجّابی بھاشا دی بِہتر سیوا کرن لئی اتے اِس راہِیں پںجّابی بھائیِچارے نُۄں کمپِّئۄُٹر نالھ جۄڑݨ لئی٬ اُنہاں نُۄں کھُد وی اِس کھیتر ’چ نِرںتّر مُہارت ہاسل کردے رہِݨا پویگا۔
کمپِّئۄُٹر راہِیں سماج-سیوا دا سںکّلپ
آپݨی دُۄر-دْرِشٹی سدکا اُنہاں نیں جلدی ہی بُجھّ لِیا کِہ کمپِّئۄُٹر تکنالۄجی دی تیذی نال ہۄ رہی ترکّی نُۄں پبلِک بھلائی – کھاس کر کے پںجّابی بھائی چارے دی – ترکّی لئی پْربھاوشالی ڈھںگّ نال ورتِیا جا سکدا ہَے۔ اِس نالھ کنیڈا ’چ پرِواس کرن والھے پںجّابی بھائیِچارے نُۄں٬ کنیڈا دے مِیاراں انُسار آپݨے-آپ نُۄں وِکست کرن اتے اِس وِچّ مِل رہِییاں سہُۄلتاں دا پُۄرا پھائِدا اُٹھائُݨ لئی مدد مِلیگی۔ اۄہ کنیڈا دِییاں اُداروادی کدراں-کِیمتاں اتے نَیتِکتا نُۄں بِہتر ترِیکے نال سمجھ سکدے سن اتے اِس دے بہُ-سبھِّیاچارواد ’چ ودھّ تیجی نالھ گھُلھ-مِل سکدے سن۔ اِس دِییاں سارِییاں مُلّ-پْرݨالِییاں نُۄں آپݨے دِلۄں اپݨائُݨ دے یۄگ ہۄݨگے۔ پںجّابی دے کمپِّئۄُٹری-کرن نالھ٬ کمپِّئۄُٹر-گِیان دی گھاٹ کرکے سِینِیئراں ’چ اُپج رہی الگّ-تھلگّ ہۄ جاݨ دی بھاونا تۄں بچے رہِݨگے۔ جِکر-یۄگ ہَے کِہ اِہ بھاونا بھارت تۄں آئُݨ والے پڑھے-لِکھے رِٹائِرڈ سِینِیئراں نُۄں در-پیش وڈّی دِکّت سی۔ پںجّابی بھاشا دا کمپِّئۄُٹرِیکرن اِہ وی یکِینی بݨائیگا کِہ اِہ وِشو دِییاں چۄٹی دِییاں بھاشاواں ’چ گِݨے جاݨ دے آپݨے رُتبے نُۄں کائِم رکھّ سکیگی۔
آپݨے اُپرۄکت دْرِشٹِیکۄݨاں تۄں اُتشاہِت ہۄ کے اُنہاں نیں کمپِّئۄُٹر نُۄں سماج سیوا دا جرِییا بݨائُݨ دا پھَیسلا کِیتا اتے پںجّابی بھائیِچارے نُۄں کمپِّئۄُٹر دے لابھاں تۄں جاݨُۄ کروائُݨ اتے سُچجّی جِیون-جاچ دِییاں بُنِیادی گلّاں سِکھائُݨ لئی آپݨے آپ نُۄں سمرپِت کر دِتّا۔ اِس لئی اُنہاں نیں٬ کمپِّئۄُٹر اتے پںجّابی دے آپسی مسلِیاں دی ڈُۄںگھائی نالھ پڑچۄل کرنی شُرُۄ کر دِتّی اتے پںجّابی بھاشا دے کمپِّئۄُٹری-کرن دی نِیںہ رکھّݨ والھے مۄڈھِییاں ’چ سُمار ہۄ گئے۔
کمپِّئۄُٹری-کرن دی نِیںہ رکھّݨ والھے مۄڈھِییاں ’چ سُمار
اُس سمیں دَۄران٬ پںجّابی بھاشا دا کمپِّئۄُٹرِیکرن آپݨے شُرُۄیاتی اتے اُلجھݨ-تاݨی دے دَۄر وِچّ سی۔ چۄٹی دے لیکھک وی آپݨے لیکھ اتے کِتاباں ہتھّ نالھ لِکھدے سن اتے اِہناں نُۄں کچّ-گھرڑ ٹائیِپِسٹاں تۄں ٹائیِپ کروائُںدے سن٬ جۄ اُنہاں دا پُۄرا شۄشݨ کردے سن۔ چںگّی گلّ اِہ ہۄئی کِہ اُس وکت امرِیکا ’چ اِکّ ہۄر سوَے-اِچھُّک دِگّج ڈاکٹر کُلبِیر سِںگھّ تھِںدّ دُیارا اِس کھیتر ’چ بہُت کُجھ کِیتا جا رِہا سی۔ اۄہ پیشے دے تَۄر 'تے اِک نِئۄُرۄ-سرجن ہن اتے آپݨی کمپِّئۄُٹر مُہارت لئی ودھیرے جاݨے جاںدے سن۔ سْری پنُّۄں سہی سمیں 'تے اُنہاں دے سمپّرک ’چ آئے اتے اُنہاں (ڈا. تھِںدّ) نُۄں آپݨا راہ-دسیرا منّدے ہن۔ اِنہاں سُہِرد کمپِّئۄُٹر-ماہِراں دی جۄڑی دے مِشنری کمّاں نالھ پںجّابی بھاشا نُۄں دۄ پکھّاں تۄں لابھ ہۄئِیا۔ پہِلاں پںجّابی ساہِت دے لیکھکاں اتے پاٹھکاں اتے اخباراں دے پْرکاشکاں دا شۄشݨ گھٹ گِیا۔ اتے دُۄجا٬ پںجّابی بھاشا دے کمپِّئۄُٹرِیکرن دی گتی وِچّ تیجی آئی۔
ہُݨ تکّ پنُّۄں ساہِب دا تِکھّا دِماگ اِہ وی سمجھ چُکِّیا سی کِہ تکنِیکی مُدِّیاں نُۄں ہلّ کرن تۄں اِلاوا اُنہاں نُۄں کھُد-گرج اتے سوارتھی تتّاں دا وی ساہمݨا کرنا پویگا۔ پر آپݨے مِشن لئی لڑݨ-مرن لئی تِیار ’پھَۄجی اپھسراں‘ والھی پْروِرتی اُنہاں دے کمّ آئی۔ اُنہاں دے کھدشے اُدۄں سچّ ہۄ گئے جدۄں اُنہاں نُۄں اِکّ ادالتی کیس لڑنا پِیا۔ پر اُنہاں نیں کدے وی اِس نُۄں وکار دا مُدّا نہِیں بݨائِیا٬ کِئُںکِہ اُنہاں دا کۄئی مائِک مںتّو نہِیں سی۔ کُچھ کھُد-گرج وِئکتِییاں اتے بیئیِمان وِئکتِییاں نیں اُنہاں دے کھۄجاں دے کمّ نُۄں چۄری کر لِیا تاں اُنہاں نیں ذِیادا پرواہ نہِیں کِیتی۔
سِینِیئراں نُۄں ولںٹّری کمپِّئۄُٹر دی سِکھلائی
اُہ بھائیِچارے نُۄں کمپِّئۄُٹر دے پھائِدِیاں بارے جاگرُۄک کرن تکّ ہی نہِیں رُکے٬ بلکِہ اُنہاں نُۄں شُرُۄ تۄں ہی اِکّ سُۄجھوان گُرُۄ واںگ کمپِّئۄُٹر سِکھائُݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ سِکھِیارتھِییاں لئی اُنہاں دا نائرا سی ’پہِلاں سِکھّۄ اتے پھِر دُۄجِیاں نُۄں سِکھائۄ‘ اتے اُنہاں لئی آپ نیں اِکّ کِتاب لِکھی 'آئۄ کمپِّئۄُٹر سِکھِّیئے'۔ اِہ آم کِہا جاںدا سی کِہ اُنہاں نیں (پںجّابی دھارمِک روائِتاں انُسار) کمپِّئۄُٹر دا لںگّر کھۄلہِیا ہۄئِیا سی۔
اُنہاں نیں٬ آئیِنَیٹّ کمپِّئۄُٹرذ دی مدد نال کمپِّئۄُٹر دی ورتۄں سِکھائُݨ لئی مُپھت کلاساں دا اِہ پْربںدھّ گرمِییاں دی رُتّ’چ٬ 2008 تۄں شُرُۄ کر کے 12 سال کِیتا اتے 2019 تکّ جاری رِہا۔ اِس نُۄں کۄوِڈ کارن رۄکݨا پِیا۔ پںجّاب (بھارت) تۄں لگبھگ 700 ناگرِکاں اتے نویں پْرواسِییاں نُۄں سِکھلائی دِتّی۔ اِس تۄں اِلاوا اُنہاں نیں کَیںٹّن (مِسِیگن) وِکھّے دۄ سال کمپِّئۄُٹر کلاساں لائیِیاں اتے پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا٬ بھارت وِکھے 6 سالانا 10 رۄذا کمپِّئۄُٹر ورکشاپاں وی کروائیِیاں۔ اِکّ لیکھک٬ آلۄچک اتے ٹِپّݨی-کار وجۄں٬ اُنہاں نیں ساہِت دے سارے ورگاں دے نویں پںجّابی لیکھکاں دی سرپْرستی اتے مارگ درشن کِیتا اتے اُنہاں سارِیاں لئی اِکّ رۄل ماڈل بݨے۔
کمپِّئۄُٹر نالھ سبںدھِّت تکنَۄلۄجِیکل پْراپتِییاں
اُنہاں دِییاں تکنَۄلۄجِیکل پْراپتِییاں بارے چرچا کرن دی کۄئی لۄڑ نہِیں اتے اِس لیکھ دا ہِسّا نہِیں بݨ سکدِییاں۔ پر اِنہاں دا کھُلاسا کَیلِیپھۄرنِییا( یُۄ اَیسّ اے) نِواسی سُپْرسِدھّ نِئُرۄ-سرجن ڈا کُلبِیر سِںگھّ تھِںدّ دِییاں نِمن-لِکھت چھتراں کردِییاں ہن۔ اِہ ڈا. ساہِب دے اُس ٹَیسٹِیمۄنِیئل ’چۄں لئیِیاں گئیِیا ہن جِہڑا اُنہاں نیں پنُّۄں ساہِب دی اوارڈ لئی نامجدگی لئی بھیجِیا سی۔
He is one of the very rare individuals who have in-depth knowledge of Gurmukhi as well Urdu scrips and written Punjabi and Urdu languages. On top of that he is a power user of computers. He has been teaching others how to use computers, and many seniors have benefited from that. He is a Punjabi writer and has contributed many articles to various publications. His most remarkable achievement has been him creating a methodology to convert text written in Gurmukhi to Urdu script. It may seem simple to novices, but it is a very difficult task given that the two scripts are very different in many ways. Gurmukhi and Urdu alphabets are very different from each other, and one is written from left to right and the other is written from right to left. In the Urdu script as letters are combined their shape changes depending on the placement. Pannu’s methodology is now being used by some Apps.
S. Kirpal Singh Pannu also developed a more efficient key-input method for writing Punjabi on a computer. To accomplish this, he analyzed the frequency use of various letters in Gurmukhi.
Having developed a methodology to convert text written in Gurmukhi to Urdu he converted the text of Sri Guru Granth Sahib to Urdu. Sri Guru Granth Sahib is the most important scripture of Sikhism.
- Dr. Kulbir Singh Thind, MD