مَیں پِچھلے سال آپݨے امرِیکا دے جمّپل دۄہتے-دۄہترِییاں نُۄں چھۄٹے ساہِبذادِیاں دے شہِیدی ستھان دے درشن کروائُݨ لئی پھتہِگڑھ ساہِب گِیا۔ بچِّیاں نُۄں بہُت اُتسُکتا سی کچّی کںدھّ نُۄں دیکھݨ, اُس نُۄں سپرش کرن اتے ساہِبذادِیاں دی چھۄہ مانݨ والی کںدھّ وِچّۄں ساہِبذادِیاں دی دِیدا-دلیری٬ بیباکی اتے بہادری دی مہِک نُۄں مہِسُۄس کرن دی۔ اُنہاں نیں پڑھِیا سی کِہ اِنی چھۄٹی اُمر وِچّ وکت دی ہکُۄمت ساہویں اِںجھ وی ڈٹِیا جا سکدا اتے ہاکم دی کمِینگی اتے کرُۄرتا دا ہسّ کے مُکابلا کِیتا جا سکدا۔

گُردُیارا ساہِب وِچّ داکھل ہُںدّے ہاں تاں مَینُۄں کِدھرے وی اُہ کچّی کںدھّ اتے ٹھںڈھّا بُرج دِکھائی نہِیں دِںدّے جۄ مَیں 1975-77 وِچّ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی وِچّ پڑھدِیاں ’کیراں دیکھے سن۔ سیوادار نُۄں کںدھّ بارے پُچھّدا ہاں تاں اُہ سںگّمرمر دی کںدھّ ولّ اِشارا کرکے کہِںدّا ہَے کِہ اِہی ہَے اُہ کںدھّ۔ من اِکدم سکتے وِچّ آ گِیا۔ چِتّ بہُت اُداس ہۄئِیا۔ کچّی کںدھّ نُۄں سںگّمرمر وِچّ تبدِیل کرن والِیاں نیں اِڈّا وڈّا کہِر کِئۄں کمائِیا؟ کی اِتِہاسک ماݨمتِّییاں نِشانِییاں نُۄں اِئۄں ملِییامیٹ کرکے نوِیں پِیہڑی نُۄں آپݨے وِرسے تۄں دُۄر کرن دی کۄئی چال ہَے؟ ساہِبذادِیاں دی چھۄہ مانݨ والِییاں نِکِّییاں نِکِّییاں اِٹّاں نُۄں تاں بڑا ماݨ ہۄویگا کِہ اُہناں نیں ساہِبذادِیاں دا ساتھ ماݨِیا۔ پر اسِیں اُنہاں دی ویدنا تۄں کۄرے پتا نہِیں اُہ اِٹّاں کِہڑے کھُۄہ-کھاتے وِچّ دُرکار دِتِّییاں۔

مَینُۄں کِدھرے نذر نہِیں آئِیا ماں گُجری دا ٹھںڈھّا بُرج٬ جِس وِچّ ماں گُجری نیں آپݨے پۄترِیاں نُۄں بُکّل وِچّ لَے کے پۄہ-ماگھ دِییاں راتاں گُذارِییاں سن اتے آپݨے پُرکھِیاں دِییاں کہاݨِییاں سُݨائیِیاں ہۄݨگِییاں۔ ٹھںڈھّے بُرج دِییاں کںدھّاں نیں جِہڑا سںوّاد ماتا گُجری نال رچائِیا اتے ساہِباذادِیاں دی دِید آپݨے نَیݨاں وِچّ دھری سی۔ ٹھںڈھِّییاں راتاں دِییاں چشمدِید گواہ کںدھّاں کِںجھّ دھاںہاں مار کے رۄئیِیاں ہۄݨگِییاں جدۄں اِنہاں نُۄں تۄڑِیا گِیا ہۄویگا؟ ساہِباذادِیاں اتے ماتا گُجری دی چھۄہ تۄں مہِرُۄم ہۄݨ دا درد کںدھّاں دی ہِچکی بݨ کے پھتہِگڑھ ساہِب دے چَۄگِردے وِچّ ہُݨ وی سُݨِیا جا سکدا ہَے۔ اجۄکے کتھا واچک تاں اجِہے اکْرِتگھݨ ہۄ گئے ہن کِہ ماں گُجری نُۄں وی گُذر کَۄر بݨا دِتّا۔ کی اِہ اِتِہاس نال چھیڑچھاڑ تاں نہِیں؟ درئسل اُہی کَۄماں آپݨے آپ ’تے ماݨ کردِییاں ہن٬ جِہڑِییاں آپݨے اِتِہاسک دھرۄہراں نُۄں سمبھّال کے رکھّ سکدِییاں ہن٬ تاں جُ آئُݨ والِییاں نسلاں اِنہاں تۄں پْریرنا لَے سکݨ۔ کی اِہ سِکھّ سںسّتھاواں دا اویسلاپݨ ہَے جاں جاݨ-بُجھّ کے سِکھّ اِتِہاس نُۄں مِٹائُݨ دی کۄئی ساذِش؟

جدۄں اِس جگہا ’تے بِیتِیا ہۄئِیا گھٹناکْرم من وِچّ خَۄرُۄ پائُݨ لگّا٬ مَیں اکھّراں دی پناہ وِچّ جا کے اِسدِییاں پرتاں پھرۄلݨ لگّ پِیا:

مَیں سۄچݨ لگّا کِہ

اُہ کیہا وکت ہۄویگا

اتے کِںجھّ رُک گئے ہۄݨگے سمیں دے پل

جدۄں چڑھدی کلا وِچّ دادی نیں

پۄتِیاں نال کِیتی ہۄویگی گلّ

کِہ بچِّئۄ

تُہاڈے لئی پرکھ دی گھڑی آئُݨی ہَے کلّہ

جِسنے دِکھائُݨا ہَے سِر اُچّا کرکے جِئۄُݨ دا ولّ۔

بھلا!

کی ہالات ہۄویگی ماں گُجری دے من دی

جدۄں سُݨائی ہۄویگی پتی دی شہادت دی کہاݨی

نَیݨاں وِچّ سِمِّیا تاں ہۄویگا رۄہ دا پاݨی

جاݨدِیاں کِہ پۄترے وی سِرجݨگے اجِہی بیباک واݨی

کِہ آئُݨ والے وکت کۄل تاں سُݨائی وی نہِیں جاݨی۔

پیشی والے دِن

کِنّے لاڈاں تے چاواں نال دادی نیں

پۄترِیاں نُۄں کچہِری وِچّ جاݨ لئی کِیتا ہۄویگا تِیار

کِہڑِییاں تمنّاواں نال لڈائے ہۄݨگے دُلار

من ہی من آئے ہۄݨگے لاڈلِیاں دی شہِیدی دے وِچار

تے جِئُںدی جِیء کِیتے ہۄݨگے بچِّیاں دے بھرویں دِیدار۔

کِنّے جِگرے اتے ممتائی مۄہ نال

ساہِبذادِیاں نُۄں بُکّل وِچّ لَے

شہادت دی گُڑھتی دے

اتے شہِیدی گانے بنّہ کے

آخری پھتہِ بُلائی ہۄویگی۔

وکت وی دہِل گِیا ہۄویگا

اِس پل نُۄں دیکھ کے

کِہ ماواں دے دِل وی کِنّے وڈّے ہُںدّے

کِہ

اُہ آپݨے لاڈلِیاں نُۄں شہِید ہۄݨ لئی

اِںج وی ہتھِّیں تۄر سکدِییاں؟

سِر اُچّا کرکے تُرے جاںدے

ساہِبذادِیاں دی مٹکݨی تۄر نال

لرذائی تاں ہۄویگی دھُۄڑ

چھۄہ ماݨدی دھرت دا بھرِیا تاں ہۄویگا من

کِہ

مَیں اِہ منمۄہک چِہرے پھِر نہِیں تکّݨے

پر

سدِییاں تِیک میرے اںگّ-سںگّ رہیگی پَیراں دی چھۄہ

اتے مڑکوِیں چال وِچلا تال

جِہڑا بݨیگا وکت دا سدِیوی خِیال

کِہ مَۄت نُۄں وِیاہُݨ لئی

ساہِبذادِیاں نُۄں کِنّی سی کاہل؟

بالاں نُۄں لئی جاںدے سِپاہِییاں نُۄں وی

بھوِکھّت ہۄݨی نُۄں کِیاس کے

آپݨے بچّے ذرُۄر چیتے آئے ہۄݨگے

پِگھلی ہۄویگی اُنہاں دی کرُݨا

اتے چُپّ پسر ہۄویگی اُنہاں دے مناں وِچّ۔

دربار وِچّ داخل ہۄݨ وکت

جدۄں ساہِبذادے سِر جھُکائُݨ دی بجائے

پہِلاں پَیر دھر اںدّر داخل ہۄئے ہۄݨگے

تاں دربان دی نمۄشی

درواذِیاں ’تے اُکّری

بݨی ہۄویگی راج دربار دی شرمساری

اُنہاں دے چِہرِیاں دے نُۄر نال

چُںدھِّیا گئی ہۄویگی کُۄڑ دی کچہِری۔

کیہا مںذّر ہۄویگا کِہ

ساہِبذادِیاں دی دلیری ساہویں

کھَۄفذدا ہۄ گئی ہۄویگی فِذا

کاذی نیں وی شرمسار کِیتا ہۄویگا آپݨا الّہا

شیر مُہمّد کھان دا سُݨ کے ہاء دا ناہرا

رۄئِیا تاں ہۄویگا امبّری پسارا

تے سُۄبا سرہِںدّ دی لچارگی نیں

ہاکمی ہار نُۄں چھُپائُݨ لئی

کاذی دے پھتوے دا لبھِّیا ہۄویگا سہارا۔

بیکھَۄف ساہِبذادِیاں دی سُݨ کے للکار

کمبِّیا تاں ہۄویگا راج-دربار

دربارِییاں دے چِہرے بݨے ہۄݨگے

وکت دا تْرِسکار

امبّر وِچّ لہِرائُںدے شہادتی پْرچم نیں

شاہِبذادِیاں دی بُلںدّگی نُۄں کِیتا ہۄویگا سلام

کِہ وکت دی وہی ’تے لِکھے جاںدے نیں اِںجھ وی کُجھ نام

جِنہاں دا سدِییاں تِیک رہِںدّا اے اِہ پَیغام

کِہ رُۄہاں وِچّ ہی گُۄںجدا اے الاہی الہام۔

کںدھّاں چِݨ رہے مِسترِییاں دے درد ’چ

بھری ہۄویگی ہر اِٹّ دی اکھّ

مذدُۄراں دے گلیڈُۄیاں نال بݨی گھاݨی نال

چِݨی جا رہی دِیوار دا ہر ردا

بݨ رِہا ہۄویگا اِتِہاس دا سُرکھ پنّا

ہَۄلی ہَۄلی اُسّردِییاں کںدھّاں وی

ساہِبذادِیاں نُۄں آپݨی بُکّل وِچّ لَے

ہۄئیِیاں ہۄݨگِییاں سدا لئی پاکِیذ۔

جدۄں واپرِیا ہۄویگا اِہ اݨکِہا کہِر

تاں ہوا وِچّ پسری ہۄویگی ماتمی لہِر

امبّر وِچّ چڑھی ہۄویگی لال غہِر

سُنّ وِچّ ڈُبِّیا ہۄویگا سرہِںدّ شہِر

اتے رۄہِیلے ذَیکارِیاں وِچّ سہِمی پھِذا نُۄں

پتا تاں لگّ ہی گِیا ہۄݨا

کِہ جذبا٬ ذنُۄن٬ ذامباذی تے شہادت

کدے وی کںدھّاں وِچّ چِݨی نہِیں جاںدی۔

سُۄبا سرہِںدّ نُۄں پتا ہی نہِیں سی کِہ

سِرف جِسم کتل کِیتے جا سکدے

پر وِچار تاں ہۄر وی ذرکھیذ ہۄ جاںدے

اتے اِہی ذرکھیجتا کارن ہی

سِکھّی دے بِیج سدِییاں تِیک

اُس کتلگاہ وِچّۄں اُگّدے رہِݨگے

کںدھّ ’چۄں اُٹھّی نِربھَیتا دی گُۄںج

وکت نُۄں تھرتھرائُںدی رہیگی

تے ہریک من-مستک ’تے

سِکھّی-بِیرتا دا جاگ لائُںدی رہیگی۔

ساہِبذادِیاں دے کتل تۄں بائد

سُۄبے دا ذالمانا ہںکّار بۄلِیا تاں ہۄݨا

کِہ

دیکھدا ہاں ہُݨ

کَۄݨ لاشاں نُۄں چُکّݨ دا ہِییا کریگا

اتے کِہڑا با-ادب سسکار کریگا؟

شائِد اُہ بھُلّ ہی گِیا ہۄݨا

کِہ جِہڑا سِکھّ گُرُۄ دے دھڑ دے سسکار لئی

گھر وِچّ سِوا بال سکدا

تے سِیس نُۄں دِلِیئۄں لِیا

آنںدّپُر وِچّ دُۄسرا سِوا سیک سکدا

اُہ ساہِبذادِیاں تے ماتا گُجری دِییاں دیہاں دی

بیئدبی ہرگِذ نہِیں ہۄݨ دیݨگے۔

جدۄں تِیک دِیوان ٹۄڈر ملّ ورگے جِئُںدے نیں

سسکار لئی سبھ کُجھ نِشاور کِیتا جا سکدا۔

اُہ دھرت کِنّی ہُلاسی گئی ہۄویگی

جدۄں اُسنے ساہِبذادِیاں اتے ماتا گُجری جی نُۄں

آپݨی ہِکّ نال لائِیا ہۄویگا

اُنہاں دی پاکِیذ چھۄہ وِچّ لِین ہۄ

ماݨمتّی مِٹّی ہۄݨ دا شرف

تے دُنِییاں دی سبھ تۄں مہِںگّی تھاں دا ماݨ

ہاسل کِیتا ہۄویگا۔

اُس وکت

لاشاں نُۄں مِٹّی جدۄں مِلی٬

تاں دھاہاں مار کے رۄئی۔

آپݨے کݨ کݨ دے وِچّ٬

نِکِّیاں دی چھۄہ سمۄئی۔

لالاں تے ماں گُجری نُۄں مِل کے٬

مِٹّی دھنّ دھنّ ہۄئی۔

اِس مِٹّی دا مُکام

سارے تِیرتھاں تۄں اُچّا۔

اِسدے دراں وِچّ کِیتا سجّدا

ہَے سُچِّئۄں وی سُچّا۔

اِسدے درشن کِیتِیاں٬

پَیںدی مناں وِچّ خۄہ۔

مںذّر چیتے کِیتِیاں٬

نَیݨِیں وگدے خارے چۄء۔

اِس گھٹنا نیں مِٹّی نُۄں کیہا ورسۄئِیا

کِہ جِس نُۄں نتّمستک ہۄݨ لئی

لۄکاں نیں سدِییاں تِیک

گھتّ وہِیراں آئُںدے رہِݨا

مِٹّی دے گُݨ گائُںدے رہِݨا

اتے دِیوان ٹۄڈر ملّ دا جسّ گائُݨا

اجِہِییاں ہی کُجھ مِٹِّییاں

اِںجھ ہی امر ہۄ جاںدِییاں

جِنہاں دے دِیدِیاں وِچّ

بِیتِیا مںذّر سدا دْرِشٹمان رہِںدّا۔

تے مَیں آپݨے بچِّیاں نال پھتہِگڑھ ساہِب تۄں مُڑدِیاں سارے راہ چُپّ-چاپ ہی رِہا کِئُںکِہ مَیں وِویک بُدھّ والے بچِّیاں دے اُنہاں پْرشناں دا جواب نہِیں دے سکدا سی کِہ کِتھّے سی اُہ کچّی کںدھّ اتے ٹھںڈھّا بُرج جِسدِییاں تُسِیں اکسر ہی باتاں پائُںدے ہُںدّے سی۔ کی اسِیں دِیوان ٹۄڈر ملّ دی جہاذی ہویلی اتے سابِبذادِیاں نُۄں دُدھّ پِیاوݨ والے مۄتی مہِرا دا گھر مُۄل رُۄپ وِچّ سمبھّال سکے ہاں٬ جِہناں دا اہِسان سِکھّ ساری اُمر نہِیں چُکّا سکدے؟ جے تُہانُۄں اِہناں پْرشناں دے جواب بارے کُجھ دا پتا ہۄوے تاں مَینُۄں ذرُۄر دسّݨا تاں کِہ مَیں آپݨی نوِیں پِیہڑی نُۄں اِس بارے دسّ سکاں۔