گُرُۄ نانک ساہِب دا آگمن جدۄں اِس سںسّار وِچّ ہۄئِیا اُدۄں بھارت وِچّ راجنِیتک٬ دھارمِک اتے سبھِّیاچارک ذُلم آپݨے سِکھر اُتّے سی۔ لۄکائی دی بہُگِݨتی کِرتی سی پر اُنہاں نُۄں اچھُۄت آکھِیا جاںدا سی۔ اُہ نرک تۄں وی بھَیڑی ذِںدّگی جی رہے سن۔ دُۄجِیاں دا ڈھِڈّ بھرن والے٬ اُنہاں دے مہِلاں دی اُساری کرن والے٬ اُنہاں لئی کپّڑا اتے ہۄر لۄڑِیںدِییاں وستاں تِیار کرن والے کِرتی اکھوائُںدے ہن٬ اُہ کُلّی٬ گُلّی اتے جُلّی لئی ترسدے سن۔

گُرُۄ جی نیں جرواݨِیاں نُۄں وںگّارِیا اتے اُنہاں نُۄں ذالم آکھ فِٹکارِیا پر نال ہی ذُلم سہِ رہی لۄکائی نُۄں للکارِیا اتے آپݨے ہکّاں دی راکھی لئی جُۄجھݨ دا سدّا دِتّا۔ گُرُۄ جی آپ بھاویں اُدۄں اُچّی سمجھی جاںدی کھتّری کُلّ وِچّۄں سن پر اُنہاں نیں آپݨے آپ نُۄں نِیچ سمجھے جاںدے لۄکاں دے برابر کھڑھا کِیتا۔ اُنہاں دا پھرمان ہَے:

نِیچا اںدّرِ نِیچ جاتِ نِیچی ہُۄ اتِ نِیچُ۔۔

نانک تِنّ کَے سںگِّ ساتھ وڈِیاسِئۄ کِیا رِیس۔۔ (15)

اُنہاں نیں لۄٹُۄ ٹۄلے نُۄں پھِٹکاردے ہۄئِیاں آکھِیا٬ تُسِیں پرائِیا ہکّ مار کے کِرتی دا کھُۄن پِیںدے ہۄ اتے اُس دی کمائی اُتّے اَیشۄ اِشرت دا جِیون جِیئُںدے ہۄ جدۄں کِہ کِرتی نُۄں اچھُۄت آکھ اُس دے پْرچھاویں تۄں وی دُۄر رہِںدّۄ ہۄ۔ پرائِیا ہکّ کھاݨا اُنّا ہی بُرا ہَے جِنّا مُسلماناں وِچّ سُۄر کھاݨ اتے ہِںدُّۄیاں وِچّ گئۄُ کھاݨ نُۄں بُرا منِّیا جاںدا ہَے۔

ہکُ پرائِیا نانکا٬ اُسسُۄئرُئُسگائ ۔۔

گُرُ پِیرُ ہاما تا بھرے٬ جا مُردارُ ن کھائ ۔۔ (141)

ذالماں نُۄں آکھِیا تُسِیں کِرتِییاں دا ہکّ مار کے اُنہاں دا کھُۄن پِیںدے ہۄ٬ تُسِیں کدے وی سُکھّ دی نِیںد نہِیں سَۄں سکدے۔

جے رتُ لگَیکپڑَیجاما ہۄئ پلِیتُ۔۔

جۄرتُپِیوہِ ماݨسا تِن کِئۄ نِرملُ چِیتُ ۔۔ (140)

اُنہاں منُکھّتا نُۄں سںدّیش دِتّا کِہ جِہڑا کِرت کرکے کھاںدا ہَے اتے نال ہی لۄڑوںدّاں دی سہائِتا کردا ہَے٬ اُہ ہی اِنسان اکھوائُݨ دا ہکّدار ہَے۔

گھالِ کھائ کِچھُ ہتھہُ دےئ۔۔

نانک راہُ پچھاݨہِ سےئ۔۔ (1285)

گُرُۄ جی دی بکھشِش کرکے ہی اُنہاں دے پَیرۄکار اُدّمی ہن تے ہمیشا کھترے سہیڑن لئی تِیار رہِںدّے ہن۔ اَۄکھی گھڑی وِچّ وی اُہ چڑھدی کلا وِچّ رہِںدِّیاں مُشکِلاں دا ڈٹ کے مُکابلا کردے ہن۔ اُہ ہمیشا نویں وِچاراں اتے نوِییاں تھاںواں نُۄں آپݨا بݨائُݨ لئی تتّپُر رہِںدّے ہن۔ پِچھلے کُجھ سالاں تۄں پںجّابِییاں دے رہِݨ سہِݨ وِچّ تبدِیلی آئی ہَے۔ اُہ آپݨے سبھِّیاچار اتے رسمۄ رِواجاں تۄں دُۄر ہۄ رہے ہن۔ آپݨے وِرسے ’تے ماݨ کرنا اُہ بھُلّ گئے ہن۔ سارے سںسّار نُۄں چڑھدی کلا دا سُنیہا دیݨ والی کَۄم آپ ڈھہِںدّی کلا دا شِکار ہۄ رہی ہَے۔ اِسدا اسر اُنہاں دے کمّاںکاراں وِچّ ساف نذر آئُݨ لگّ پِیا ہَے۔ پَیسے کمائُݨ دی دَۄڑ وِچّ اُہ گلت کمّ کرن لئی وی تِیار رہِݨ لگّ پئے ہن۔ سرکاری دپھتراں وِچّ رِشوتکھۄری دا بۄلبالا ہَے۔ بذار وِچّ وِکݨ والِییاں بہُتِییاں وستاں وِچّ مِلاوٹ ہۄݨ لگّ پئی ہَے۔ اِتھّۄں تک کِہ شُدھّ دُدھّ تے شُدھّ دُدھّ-پدارتھ مِلݨے مُشکل ہۄ رہے ہن۔ بہُتے کارکھانے رسائِݨاں نال بھرے پاݨی نُۄں ساف کرن دی تھاں نیڑے وگدے درِیا وِچّ سُٹّݨ دا یتن کردے ہن جاں دھرتی ہیٹھاں بھیج رہے ہن۔ اِںجھ پںجّاب دے پاݨِییاں وِچّ ذہِر گھُل رہی ہَے۔ کائِدے کانُۄن دی پالݨا کرنا کمذۄری سمجھِیا جاݨ لگّ پِیا ہَے۔ ہتھِّیں کمّ کرنا اسِیں ہیٹھی سمجھݨ لگّ پئے ہاں۔ وِکھاوا ساڈے جِیون دا اںگّ بݨ رِہا ہَے۔ وِتۄں ودھ کھرچ کرن نُۄں ماݨ سمجھدے ہاں۔ منُکھّی وِکاس ہۄݨ دی تھاں اِہ نِگھار ولّ جا رِہا ہَے٬ جِسدا اِکّ کارن سرکاری وِدِّئک ڈھاںچے دا ٹُٹّ جاݨا اتے دھرم پْرچار دا ناں ہۄݨا ہَے۔ اِسے دا اسر پںجّابِییاں اُتّے پَے رِہا ہَے۔ اُنہاں دے جِیون وِچّۄں سںجِّیدگی کھتم ہۄ رہی ہَے۔

بہُگِݨتی دی سۄچ بݨ رہی ہَے کِہ جِیون وِچّ پَیسا ہی سبھ تۄں مہتّوپُۄرن ہَے٬ اُس نُۄں پْراپت کرن لئی کُجھ وی کر لَیݨا چاہِیدا ہَے۔ اِس سۄچ نال سدِییاں تۄں چلِییاں آ رہِییاں سداچارک کدراں کِیمتاں دم تۄڑن لگّ پئیِیاں ہن۔ ساڈے دھارمِک آگُۄ اتے پْرچارک وی اِسدی لپیٹ وِچّ آ گئے ہن۔ اُنہاں دا مِشن لۄکاں نُۄں دھرم دے نال جۄڑن دی تھاں مائِیا بٹۄرنا بݨ گِیا ہَے۔ اُنہاں دے پْروچن٬ کِیرتن جاں سیوا مُلّ وِکدی ہَے۔ اُنہاں لئی اِہ اِکّ وپارِک پیشا بݨ گِیا ہَے۔ جدۄں دھرم دا پْرچار پَیسے دا رُۄپ دھارن کر لوے پھِر بھلا سبر اتے سںجِّیدگی اُتھّے کِویں ٹھہِر سکدی ہَے۔ اِنہاں کۄل سیوا٬ سادگی٬ نِمرتا جاں پْریم بھاو لئی کۄئی ستھان نہِیں ہَے۔ جِیون دے ودھّ تۄں ودھّ سُکھّاں نُۄں پْراپت کرنا ہی اِنہاں دا مکسد ہَے۔ لۄکاں نُۄں سیوا٬ سچّ٬ سِمرن٬ سادگی٬ سںتّۄکھ٬ وِدِّیا دی سِکھِّیا دیݨ والے جدۄں آپ ہی اُس تۄں کۄہاں دُۄر ہۄ جاݨگے٬ پھِر بھلا سںگّت اُتّے اُنہاں دے پْربچناں دا سارتھِک اسر کِویں ہۄویگا؟ جِس سماج دے آگُۄ ہی سچّ٬ سںتّۄکھ اتے سُچجّی سۄچ تۄں دُۄر ہۄ جاݨ تاں اُس دا بھوِکھّ تاں کالا ہۄݨا ہی ہۄئِیا۔

ساڈے راجسی آگُۄ اِس تۄں وی اگّے نِکل گئے ہن۔ راجنِیتی ہُݨ لۄک سیوا جاں سماج-سیوا نہِیں سگۄں اِکّ بہُت ہی گھٹِییا دھںدّا بݨ گئی ہَے۔ آگُۄیاں دا مُکھّ مںتّو جنتا دی سیوا جاں اگوائی کرنا نہِیں سگۄں آپݨی کُرسی دی سلامتی ہَے٬ جِس نُۄں کائِم رکھّݨ لئی اُہ کۄئی وی گھٹِییا ہتھِیار ورت سکدے ہن۔ سماج وِچّ بُری ترہاں پھَیلِیا رِشوت دا کۄہڑ اِنہاں آگُۄیاں دی ہی دیݨ ہَے۔ نوِیں پِیڑھی نُۄں کِرت نال جۄڑن دی تھاں اُنہاں نُۄں نشِیاں نال جۄڑِیا جا رِہا ہَے۔ وِیاہاں سمیں بیلۄڑے کھرچ اتے شراب دی ورتۄں وِرُدھّ کۄئی دھارمِک آگُۄ جاں پْرچارک نہِیں بۄلدا۔ ساڈے آگُۄ سُۄبے دی جوانی نُۄں وِدِّیا تے رُذگار دیݨ دی تھاں آپݨے جلسے جلُۄساں لئی ورتدے ہن تے نشِیاں نال اُنہاں دا تھکیواں لاہُںدّے ہن۔ اِہۄ جِہے رۄل ماڈل تۄں کِہۄ جِہی سیدھ پْراپت ہۄ سکدی ہَے۔ ساڈِییاں پھِلماں کالجاں وِچّ دھڑیباذی٬ گَیںگوار تے شرییام شراب پِیںدے وِدِیارتھِییاں نُۄں وِکھائُںدِییاں ہن۔ اسل جِیون وِچّ بچّے اِہۄ کرن دا یتن کردے ہن۔ ارداس ورگی پھِلم کدے کدائیِں ہی بݨدی ہَے۔

کھُشی دے سماگم تاں دُۄر رہے٬ گمی دے سماگماں وِچّ وی سںجِّیدگی کھتم ہۄ رہی ہَے۔ جِیون وِچّ رِشتِیاں دے نِگھّ دی گھاٹ مہِسُۄس ہۄ رہی ہَے۔ ہُݨ جِیون شَیلی وی بدل گئی ہَے۔ ہُݨ کُکّڑ دی باںگ سُݨ امّْرِت ویلے جاگݨ والِیاں دی گِݨتی گھٹ گئی ہَے٬ تڑکے اُٹھّ کمّ کاج وِچّ بہُت گھٹّ لۄک جُٹدے ہن۔ دُدھّ دا گِلاس پی چھیتی سَۄں جاݨ دا رِواج گھٹ رِہا ہَے۔

پںجّابِییاں دی مِہنت اتے ہِمّت دی مِسال دِتّی جاںدی سی٬ اُہ ہُݨ گائِب ہۄ رہی ہَے۔ ہتھِّیں کمّ کرنا٬ اِمانداری٬ جِیون سلِیکا ہُݨ بِیتے سمیں دِییاں گلّاں سمجھِییاں جا رہِییاں ہن۔ اِس تبدِیلی بارے گمبھِّیر چِںتّن دی لۄڑ ہَے۔ جِیون وِچّ سںجِّیدگی دی واپسی بہُت ذرُۄری ہَے۔

بچِّیاں نُۄں آپݨی بۄلی پںجّابی نال جۄڑِیا جاوے۔ آپݨے شانامتّے وِرسے اتے سبھِّیاچار نال جۄڑِیا جاوے تاں جۄ اُنہاں وِچّ آپݨی مِٹّی دا مۄہ جاگے۔ اِتِہاس دی کِتاب وِچّ پںجّاب اتے پںجّابِییاں دِییاں پْراپتِییاں بارے لِکھِیا جاوے۔ ساڈے پْرچارکاں نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اُہ گُرُۄ ساہِباں دے چمتکاراں دِییاں ساکھِییاں اُتّے ذۄر دیݨ دی تھاں اُنہاں دے اُپدیشاں نُۄں پْرچارِیا جاوے۔ وڈیرِیاں دِییاں کُربانِییاں اتے آپݨے مہان وِرسے دِییاں باتاں پائیِیاں جاݨ۔ پںجّاب دے سکُۄلاں وِچّ پڑھائیِیاں جاݨ والِییاں پُستکاں وِچّ پںجّاب٬ پںجّابی سبھِّیاچار تے سماجِک کدراں کِیمتاں نُۄں مُکھّ تَۄر اُتّے اُگھاڑِیا جاوے اتے گُرُۄ نانک دے مِشن نُۄں پْرچارِیا جاوے۔ نَۄجواناں لئی رُذگار دے وسِیلے بݨائے جاݨ۔ بچِّیاں نُۄں ہُنری بݨائیِئے تے آپݨے پَیراں اُتّے کھڑھے ہۄݨا سِکھائیِئے۔ آوۄ رل کے یتن کرِیئے٬ پںجّاب٬ پںجّابی تے پںجّابی سبھِّیاچار نال نوِیں پِیڑھی نُۄں جۄڑِیئے۔ اجِہا اُدۄں ہی ہۄ سکدا ہَے جدۄں اسِیں مُںڈِّیاں ہتھّ کِتاباں پھڑاواںگے٬ اُنہاں نُۄں وِدِّیا پْراپتی لئی اُکساواںگے۔ پںجّابی کھاس کرکے سِکھّاں نُۄں تاں گُرُۄ نانک ساہِب نیں گِیان اتے کِرت دے لڑ لائِیا سی٬ پھِر نوِیں پِیڑھی گِیان وِہُۄݨی ہۄ کے کُراہے کِئۄں پَے رہی ہَے٬ اِس بارے چِںتّن دی لۄڑ ہَے۔

گُرُۄ جی نیں سمجھائِیا کِہ جدۄں اِنسان اِمانداری نال مِہنت کرکے کمائی کردا ہَے اتے جِتھّۄں تِیک ہۄ سکے اِس نُۄں وںڈّ کے چھکدا ہَے٬ اُدۄں ہی اُہ سفل سُکھاواں جِیون جی سکدا ہَے۔ بُرے کرم کِیتِیاں جاں ہرام دی کمائی نال کدے وی سُکھ٬ شاںتی جاں آنںدّ پْراپت نہِیں ہۄ سکدا٬ کِئُںکِہ جۄ اسِیں بِیجدے ہاں اُہۄ فسل ہی وڈھّݨی پَیںدی ہَے۔ گُرُۄ ساہِب دا ہُکم ہَے:

ددَے دۄسُ ن دیئۄُ کِسَے دۄسُ کرمّا آپݨِیا۔۔

جۄ مَیں کِییا سۄ مَیں پائِیا دۄسُ ن دِیجَے اور جنا۔۔ (433)

پھلُ تیویہۄ پائیِئَے جیویہی کار کمائیِئَے۔۔ (468)

گُرُۄ جی نیں پِچھلی اُمرے کرتارپُر نگر وسائِیا۔ اِتھّے اُنہاں آپݨے ہتھِّیں کھیتی کِیتی۔ اِہ سچّمُچّ ہی کرتار دا گھر سی۔ اِتھّے ہمیشا گُرباݨی دا پاٹھ اتے کِیرتن ہُںدّا سی۔ گُرُۄ جی دا کیںدر اجِہی تھاں بݨ گِیا سی جِتھّے سںگّتاں آپݨے اںدّرلی مَیل دھۄ کے گُرُۄ جی دے درسائے جِیون مارگ اُتّے آپݨی یاترا شُرُۄ کر دِںدِّییاں سن۔ اِںجھ اُنہاں نیں کِرت دے ستِکار والے آپݨے اُپدیش نُۄں املی جاما پہِنائِیا۔ بھائی لہِݨا جی٬ جِہڑے پِچھّۄں جا کے نِشکام سیوا کارن گُرگدّی دے وارس بݨے٬ جدۄں پہِلی وار کرتارپُر ساہِب وِکھے گُرُۄ جی دے درشناں نُۄں آئے تاں اُنہاں نگر تۄں باہر اِکّ بذُرگ نُۄں سِر اُتّے پٹھِّیاں دی بھری چُکّی جاںدے ویکھِیا تے اُس تۄں گُرُۄ جی دے ڈیرے دا راہ پُچھِّیا٬ تاں بذُرگ نیں آکھِیا سی کِہ مَیں وی اُتھّے ہی جا رِہا ہاں٬ تُسِیں میرے نال ہی آ جاوۄ۔ گُرُۄ جی نیں جدۄں ڈیرے پُجّ پٹھِّیاں دی بھری سُٹّی تاں سںگّتاں اُنہاں دے چرن سپرش کرن لگِّییاں۔ اُدۄں لہِݨا جی نُۄں پتا چلِّیا کِہ بھری والے بذُرگ تاں آپ ہی گُرُۄ نانک سن تے اُہ اُنہاں دے چرناں وِچّ ڈھہِ پِیا تے ہمیشا لئی گُرُۄ جی دی سیوا کرن لئی اُتھّے ہی رہِ گِیا۔ اِسے سادگی٬ نِمرتا٬ سُکِرت تے پْریم دا پاٹھ گُرُۄ جی نیں لۄکائی نُۄں پڑھائِیا۔ اِتھّے ہی گُرُۄ جی نیں سںگّت تے پںگّت دی رِیت شُرُۄ کِیتی۔ ساری سںگّت نُۄں اِکّۄ پںگّت وِچّ بَیٹھ کے ہی بھۄجن چھکݨا پَیںدا سی۔ اِںجھ گُرُۄ جی نیں سماج وِچّ جاتپات٬ رُتبے اتے امِیری کارن جِہڑِییاں وںڈِّییاں پئیِیاں سن٬ اُہ میٹ دِتِّییاں۔ سںگّت وِچّ سبھ نُۄں برابری اُتّے بَیٹھݨا پَیںدا سی۔ اِںجھ اُنہاں نیں نِماݨِیاں نُۄں ماݨ تے نِتاݨِیاں نُۄں تاݨ دی بکھشِش کِیتی۔ جِہڑے نِتھاویں سن اُنہاں لئی گُرُۄ گھر وِچّ تھاں دی بکھشِش کِیتی۔ گُرُۄ جی نیں سںسّار وِچّ اِکّ نویں راج پْربںدھّ جِس نُۄں لۄک راج تے سماجواد آکھِیا گِیا دی سۄجھی کروائی۔ اُنہاں آپݨی سۄچ نُۄں وِچاراں تک ہی سِیمت نہِیں رکھِّیا٬ سگۄں اُس نُۄں املی رُۄپ دِتّ۔ گُرُۄ جی سںسّار وِچّ پہِلے پُرش ہۄئے ہن جِنہاں کِرت نُۄں ماݨ دِتّا اتے کِرتی دا سنمان کِیتا۔

سماج وِچّ ہر پاسے پھَیلے بھْرِشٹاچار٬ اپرادھ اتے لُٹّ نُۄں کیول گُرُۄ جی ولّۄں درسائی جِیون جاچ راہِیں ہی دُۄر کِیتا جا سکدا ہَے۔ اِمانداری اتے مِہنت نال کِرت کرن دی آدت ناگرِکاں وِچّۄں مُکّدی جا رہی ہَے۔ آپݨے آپ نُۄں گُرُۄ جی دے سِکھّ اکھوائُݨ والے وی اِسدی لپیٹ وِچّ آ رہے ہن۔ بِناں مِہنت کِیتِیاں راتۄ رات امِیر بݨن دے سُپنے سارے ویکھݨ لگّ پئے ہن۔ جدۄں جِیون دا ٹِیچا کیول پَیسا اِکٹھّا کرنا ہی بݨ جاوے٬ اُدۄں اِنسان سارِییاں کدراں کِیمتاں بھُلّ جاںدا ہَے۔ دَۄلت رُۄپی درِیا اجِہا ہَے٬ جِسدا کۄئی کِنارا نہِیں ہُںدّا۔ اِسدی گھُمّݨگھیری وِچّ پھسِیا منُکھّ باہر نہِیں نِکل سکدا۔ جدۄں کِسے لئی مائِیا ہی سبھ کُجھ بݨ جاوے تاں مائِیا ہی اُس دا دھرم بݨ جاںدی ہَے٬ کِئُںکِہ اُہ سمجھدا ہَے کِہ پَیسے نال سبھ کُجھ کھرِیدِیا جا سکدا ہَے۔ اُہ شائِد اِہ بھُلّ جاںدا ہَے کِہ کھُشی٬ سفلتا٬ سفل سُکھاواں جِیون٬ پِیار٬ سوَیماݨ تے دۄستی کدے وی پَیسے نال کھرِیدے نہِیں جا سکدے۔ اُہ اِہ بھُلّ جاںدا ہَے کِہ مائِیا اِکٹھّی کرن لئی جِہڑے پاپ اُہ کر رِہا ہَے٬ اُس دا فل تاں بھُگݨتا ہی پَیںدا ہَے۔ گُرُۄ جی نیں لۄکائی نُۄں سمجھائِیا:

اِسُ جر کارݨِ گھݨی وِگُتی اِنِ جر گھݨی کھُیائی۔۔

پاپا باجھہُ ہۄوَے ناہی مُئِیا ساتھِ ناں جائ۔۔ (417)

آوۄ گُرُۄ جی دے اُپدیشاں نُۄں اپݨائیِئے٬ کِرت کرِیئے٬ وںڈّ چھکِیئے اتے نام جپِیئے تاں جۄ سچّ٬ سںتّۄکھ اتے گِیان ساڈے ساتھی بݨ سکݨ۔

*****