ہر سال 20 مارچ دا دِن سںیُّکت راشٹر سںگّٹھن ولّۄں ’اںتّر-راشٹری پْرسنّتا دِوس‘ دے تَۄر ’تے منائِیا جاںدا ہَے اتے اِس دِن ’وِشو پْرسنّتا رِپۄرٹ‘ (World Happiness Report) وی جاری کِیتی جاںدی ہَے۔ اِہ رِپۄرٹ سںگّٹھن دے ’سوَے-نِربھر وِکاس سمادھان وِبھاگ‘ (Sustainable Development Solutions Network) ولّۄں تِیار کِیتی جاںدی ہَے۔ اِس وِچّ وِئکتِیگت پْرسنّتا اتے بھلائی٬ اتے دیشاں دی سمُچّی پْرسنّتا نال سبںدھِّت اڈّ-اڈّ پکھّاں بارے وِستھار نال چرچا کِیتی جاںدی ہَے۔ ہر سال کُجھ ڈھُکّویں پکھّ چُݨے جاںدے ہن٬ جِویں کِہ اِس سال دی رِپۄرٹ وِچّ کۄوِڈ-19 نُۄں مُکھّ وِشا بݨائِیا گِیا ہَے۔ پِچھلے سال پْرسنّتا دے٬ سماجِک اتے کُدرتی واتاورݨ اتے ’سوَے-نِربھر وِکاس ٹِیچِیاں‘ نال٬ سبںدھّاں نُۄں مُکھّ وِشا بݨائِیا گِیا سی۔ ہر سال نواں پکھّ وِچارن تۄں بھاو اِہ ہَے کِہ دیشاں دِییاں سرکاراں٬ اںتّر-راشٹری اتے راشٹری سںسّتھاواں اِس رِپۄرٹ دِییاں کھۄجاں تۄں سیدھ لَے کے اَیسِییاں نِیتِییاں اتے پْرۄگرام اُلِیک سکݨ جِہڑے کِہ ناگرِکاں دی وِئکتِیگت پْرسنّتا اتے بھلائی وِچّ وادھا کر سکݨ۔ رِپۄرٹ اِس گلّ اُتّے پُۄرا ذۄر دِںدّی ہَے کِہ پْرسنّتا دے وادھے واستے سرکاراں اتے ہۄر سبںدھِّت سںسّتھاواں دِییاں کاروائیِیاں دے نال-نال وِئکتِیگت پدھّر ’تے سرب-پکھّی سُچجّی جِیون-جاچ اپݨائُݨ دی وی ذرُۄرت ہَے۔ سۄ پْرسنّتا رِپۄرٹ جِتھّے سرکاراں اتے ہۄر سبںدھِّت سںسّتھاواں نُۄں اِس وِشے ’تے سِپھارشاں کردی ہَے٬ اُتھّے نال ہی وِئکتِیگت جِیون دے سرب-پکھّی وِکاس واستے وِہارک اتے ارتھ-بھرپُۄر نسِیہتاں وی کردی ہَے۔

اِتِہاس اِس گلّ دا گواہ ہَے کِہ پْرسنّتا اتے بھلائی کدے وی سرکاراں دی نِیتی نہِیں رہی اتے ناں ہی ساڈِییاں سماجِک پْرݨالِییاں اِس واستے سُکھاویں ہالات بݨا سکِییاں ہن۔ پہِلے سمِیاں وِچّ اِس واستے جۄ وی کۄشِشاں ہۄئیِیاں ہن اُہ سِرپھ دھارمِک اتے رُۄہانی آگُۄیاں ولۄں ہی ہۄئیِیاں ہن۔ پر اجّ سرکاراں٬ راشٹری اتے اںتّرراشٹری سںسّتھاواں اتے سںیُّکت راشٹر تک سبھ اِس پْرتی سُچیت ہۄئے ہن جِس کر کے اِہ سالانا رِپۄرٹ ہۄںد وِچّ آئی۔ ہُݨ تک جاری رِپۄرٹاں دی اِکّ کھاس وِشیشتا اِہ رہی ہَے کِہ اِنہاں وِچّ دُنِییاں دے مُکھّ دھرماں دے مۄڈھی مہاں-پُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں نُۄں وی بݨدی مانتا دِتّی گئی ہَے۔ اِنہاں سِکھِّیاواں دے وِگِیانک اتے منۄ-وِگِیانک کھۄجاں نال سُمیل نُۄں اِنہاں دِییاں سِپھارشاں اتے نسِیہتاں دا ادھار بݨائِیا جاںدا ہَے۔ نِرسںدّیہ اِنہاں رِپۄرٹاں دا آدرش اجّ دے وِگِیانِییاں اتے منۄ-وِگِیانِییاں دی وِچاردھارا ‘Finding Modern Truth in Ancient Wisdom’ نال میل کھاںدا ہَے۔ اِس وِچاردھارا نُۄں پہِلی وار پْرسِدھّ امرِیکی سماجِک منۄوِگِیانی ڈا. جَۄنتھن ہائیِٹ نیں پْربھاشِت کِیتا سی۔

ماہر ہر سال بدلدے ہالات اتے نوِییاں کھۄجاں انُسار ڈھُکّویں پکھّاں نُۄں رِپۄرٹ دا ادھار بݨائُںدے ہن۔ سںسّار دے چۄٹی دے سماج-سُدھارک٬ منۄ-وِگِیانی٬ ارتھ-شاستری اتے پْرسنّتا دے ماہر اِس رِپۄرٹ نال جُڑے ہۄئے ہن۔ اِنہاں وِچّۄں تِنّ تاں اِسدے شُرُۄ ہۄݨ ویلے (2012) تۄں ہی جُڑے ہن۔ اِہ اِسدے بانِییاں وِچّۄں ہن اتے ولںٹِّیئراں دے تَۄر ’تے کمّ کر رہے ہن۔ اِہ ستِکاریۄگ شکھسِیئتاں ہن: ڈا. جَیپھری سَیکس٬ ڈا. جَۄہن ہَیلِیوَیلّ اتے ڈا. رِچرڈ لیئرڈ۔ اِنہاں وِشیشگاں دِییاں سیواواں دے نال-نال وِشو-پْرسِدھّ سںسّتھاواں تۄں وی مدد لئی جاںدی ہَے٬ جِنہاں وِچّ گَیلپ (Gallup) دا نائۄں ورݨنیۄگ ہَے۔ اِس سبھ دے باوجُۄد اِہ گلّ نِراشاجنک ہَے کِہ اِس پدھّر دی وِشیشگ اتے ارتھ-بھرپُۄر رِپۄرٹ پْرتی وِدواناں اتے آم پاٹھکاں وِچّ بہُت گھٹّ جاگرُۄکتا ہَے۔ اِسدے سِرپھ اِکّ پکھّ دا ہی پرچار کِیتا جاںدا ہَے کِہ اِس وِچّ دُنِییاں دے دیساں دی ’پْرسنّتا مَیرِٹ لِسٹ‘ مِتھی ہُںدّی ہَے۔

اِہ مَیرِٹ لِسٹ ہیٹھ لِکھے چھے تتھّاں نُۄں ادھار بݨا کے تِیار کِیتی جاںدی ہَے:

(Healthy Life Expectancy)(Social Support)(Freedom to make own life choices), سماج اتے وپار وِچّ بھْرِشٹاچار (Sense of how corrupt Govt., Society and Social Institutions are perceived)

پہِلے دۄ تتھّ سبںدھِّت دیشاں اتے وِشو سِہت سںسّتھا دے ہوالِیاں وِچّۄں لئے جاںدے ہن اتے پِچھلے چار تتھّاں بارے چۄݨویں ناگرِکاں تۄں 0 تۄں 10 دی سکیل انُسار رائ لئی جاںدی ہَے۔ 0 تۄں بھاو اتّ دی نِراستا اتے 10 تۄں بھاو پُۄری پْرسنّتا ہَے۔ رِپۄرٹ تِیار کرن واستے اپݨائے گُںجھّلدار ڈھںگّ دی اِہ اِکّ سرل وِیاکھِیا ہَے۔

کۄوِڈ-19 کرکے پَیدا ہۄئیِیاں دِکّتاں کارن اِس وار اِس نُۄں تِیار کرن دے ڈھںگّ وِچّ لۄڑِیںدے بدلائۄ وی کِیتے گئے ہن اتے اِس مہاماری نُۄں ہی اِس رِپۄرٹ دا مُکھّ وِشا بݨائِیا گِیا ہَے۔ مہاماری دے دیشاں اتے وِئکتِیگت پْرسنّتا اُپّر پئے پْربھاواں اتے سرکاراں ولّۄں اِس نُۄں کابُۄ کرن وِچّ کِیتے اُپرالِیاں بارے وِستھار وِچّ چرچا کِیتی گئی ہَے۔ اِکّ چںگّا پکھّ جۄ اُجاگر ہۄئِیا ہَے اُہ اِہ ہَے کِہ جن-سدھارن ولّۄں بہُتا کرکے اِس مہاماری دا مُکابلا کرن وِچّ پُۄری سُۄجھ اتے دْرِڑھتا دِکھائی گئی ہَے اتے ہالات نال سکاراتمک سمجھَۄتا کِیتا گِیا ہَے۔

بھارتی مُۄل دے کنیڈا اتے امرِیکا نِواسِییاں واستے بھارت٬ کنیڈا اتے امرِیکا دی اِس لِسٹ وِچّ ’رَیںکِںگّ‘ بارے جانݨ دی اُتسُکتا کُدرتی ہَے۔ بھارت دا اِس سال 149 دیشاں دی لِسٹ وِچّۄں 139واں رَیںک ہَے٬ کنیڈا 11ویں تۄں 15ویں اتے امرِیکا 18ویں تۄں 19ویں رَیںک تک کھِسکے ہن۔ بھارت دا رَیںک ہر سال اِسدے نیڑے-تیڑے ہی رہِںدّا ہَے۔ اِس تۄں پْرتکھّ ہَے کِہ پْرسنّتا پکھّۄں کِسے دیش دی جی.ڈی.پی٬ پدارِتھک ترکّی اتے سَینِک شکتی دا کۄئی کھاس مہتّو نہِیں۔ اجّ-کلّہ اکھباراں وِچّ بھارت دے رَیںک بارے کھاس چرچا ہَے جِس کر کے بہُتے سجّݨ کُدرتی تَۄر ’تے چِںتِّت ہن۔ پر کئی ہۄر اِس نُۄں مُدّا بݨا کے بھںڈّی-پرچار وی کردے ہن جِہڑی کِہ چںگّی گلّ نہِیں۔ ’پْرسنّتا لِسٹ‘ نُۄں تِیار کرن وِچّ اُۄݨتائیِیاں وی ہن٬ اِس وِچّ اںتّرراشٹری کُۄٹنِیتی وی کمّ کردی ہَے اتے وڈّی گلّ اِہ کِہ اِہ لِسٹ رِپۄرٹ دا سِرپھ اِکّ ہِسّا ہَے۔ اِس رِپۄرٹ نُۄں سمُچّتا وِچّ وِچارن تۄں وگَیر اِس تۄں پُۄرا لاہا لَیݨا سمبھّو نہِیں۔ اِسدی تِیاری واستے ذِمّیوار اِکّ وڈّی اپھسر شَیرن پَیکِئۄُلر دا کہِݨا ہَے:

’ہر کۄئی سِدھّا ’رَیںکِںگّ‘ دی گلّ کردا ہَے پر گلّ اسل وِچّ اِس تۄں کِتے ودھّ سںجِّیدا ہَے۔‘

اِس سںجِّیدگی نُۄں سمجھݨ واستے رِپۄرٹ دے اِتِہاس اتے اِسدے مںتّو تے وِچار کرنی ذرُۄری ہَے۔ سںیُّکت راشٹر دی تُلنا وِچّ اِسدا اِتِہاس بہُت نواں ہَے۔ اِسدا مُڈھّ 2012 وِچّ چھۄٹے جِہے دیش بھُٹان دے پْردھان مںتّری جِگمے تھِنلی نیں بنّہِیا۔ اُس تۄں پہِلاں کِسے دیش دی کھُشہالی دا پْرتِیک سِرپھ اُس دی جی.ڈی.پی نُۄں منِّیا جاںدا سی۔ بھاویں ہۄر بہُت دیش وی اِس سِسٹم نال اسہِمت سن پر اِس نُۄں چُݨَۄتی دیݨ دا کمّ تھِنلی ساہِب نیں کِیتا۔ اِہ چُݨَۄتی اُس نیں آپݨی نوِیں وِچاردھارا نُۄں آپݨے چھۄٹے جِہے دیش بھُٹان وِچّ سپھلتا پُۄرن لاگُۄ کرن تۄں پْراپت کِیتے تجربے دے ادھار ’تے دِتّی۔ سںیُّکت راشٹر نیں ناں-سِرپھ اُس دی تجوِیذ نُۄں پروان ہی کِیتا بلکِہ اُس نُۄں اِس تجوِیذ نُۄں املی جاما پہِنا کے سارے سںسّار وِچّ لاگُۄ کرن واستے وِستْرِت کھرڑا بݨائُݨ دی ذِمّیواری وی سَۄمپی۔ نال ہی سںگّٹھن نیں متا پاس کرکے اِکلّی جی.ڈی.پی. نُۄں کِسے دیش دے وِکاس دا پْرتِیک منّݨ دی بجائے منُکھّی پْرسنّتا اتے بھلائی٬ اتے ہۄر اسردار تتھّاں نُۄں اِس وِچّ شامل کرن دا متا پاس کِیتا۔ بھُٹان سرکار نیں ’پْرسنّتا اتے بھلائی: اِکّ نوِیں آرتھِک وِچاردھارا دی سِرجݨا‘ بارے اِکّ اُچّ-پدھّری مِیٹِںگّ بُلائی۔ اِس وِچّ سںسّار بھر دے راجنِیتِک نیتا٬ سرکاری اپھسر٬ دیشاں دِییاں سرکاراں دے نُمائِںدے٬ وڈّے ارتھ-شاستری٬ وِدوان اتے سںسّار دے مُکھّ دھرماں دے آگُۄیاں نیں ہِسّا لِیا۔ اِہ گلّ دھِیان مںگّدی ہَے کِہ اِس مِیٹِںگّ وِچّ دھارمِک اتے ادھِیاتمِک آگُۄیاں نُۄں برابری دا ستھان دِتّا گِیا۔ اِسدِییاں سِپھارشاں دے ادھار ’تے سںیُّکت راشٹر دی جنرل اسَیمبلی نیں متا پاس کِیتا اتے پہِلی ’وِشو پْرسنّتا رِپۄرٹ‘ 2012 وِچّ جاری ہۄئی۔ دسّݨیۄگ ہَے کِہ پہِلاں ورݨن کِیتِییاں تِنّ شکھسِیئتاں نیں ناں سِرپھ اِنہاں مِیٹِںگّاں وِچّ بھاگ لِیا بلکِہ اِس پُۄری رِپۄرٹ نُۄں تِیار وی کِیتا۔ اِس وِچّ پْرسنّتا اتے بھلائی (Happiness and Well-being) نُۄں مُکھّ وِشا بݨا کے اِس نال سبںدھِّت ہۄر اںتّرراشٹری پدھّر دے وِشِیاں بارے وی چرچا کِیتی گئی۔ اِہ اِکّ اِتِہاسک اتے پڑھنیۄگ دستاویذ ہَے۔ اِس ساری پْرکِرِیا وِچّ بھارت دی نُمائِںدگی پْرسِدھّ واتاورݨ-وِشیشگ اتے فِلاسپھر ڈا. وںدّنا شِوا٬ جِہڑے کِہ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگڑھ دے وِدِیارتھی رہے ہن٬ نیں کِیتی۔ اجّ-کلّہ وی اُہ آپݨے کھیتراں وِچّ پُۄرے سرگرم ہن۔

اجّ دے سںسّار وِچّ اِنساناں ولۄں آپ-سہیڑِییاں مُسِیبتاں دے مدّے-نذر٬ ہتھلے وِشے دی پْرسںگِّکتا اتے اہِمِیئت اِس گلّ تۄں سپشٹ ہۄ جاںدی ہَے کِہ سںیُّکت راشٹر ورگی سِرمَۄر سںسّتھا نیں اِس نُۄں اپݨائِیا ہَے٬ بھاویں کِہ اِسدا مُکھّ کمّ سںسّار بھر وِچّ امن-شاںتی اتے سُرکھِّیا بݨا کے رکھّݨ دا ہَے۔ اجّ اِہ سںسّار دا سبھ تۄں وڈّا٬ سبھ تۄں وِکھِیات٬ سبھ تۄں شکتِیشالی اتے سبھ تۄں ودھّ نُمائِںدگی والھا اںتّر-سرکاری (Inter-Governmental) سںگّٹھن ہَے۔ 15 اںتّرراشٹری سںسّتھاواں اِسدی سرپْرستی ہیٹھ کمّ کردِییاں ہن۔ 1990 وِچّ سِیت-یُدھّ دی سماپتی تۄں بائد اِس نیں وِکاس اتے اڈّ-اڈّ آفتاں نال پِیڑتاں دی مدد دا کمّ ہۄر تیذی نال شُرُۄ کِیتا کِئُںکِہ اِہ منُکھّتا دے بہُت وڈّے ہِسّے نُۄں پْربھاوِت کردا سی اتے پھَۄری دھِیان دی مںگّ کردا سی۔ ہُݨ سںگّٹھن ولۄں پْرسنّتا اتے بھلائی دے کمّ نُۄں آپݨی سرپْرستی وِچّ لَیݨ تۄں پْرتکھّ ہۄ جاںدا ہَے کِہ اجّ بھاویں اسِیں اِسدی اہِمِیئت نُۄں ناں سمجھ سکِیئے پر آئُݨ والھے سمیں وِچّ اِس نیں بہُت پْرمُکھّ بݨ جݨا ہَے۔ اِسدے مُکھّ کارن اجّ وِکاس کرن دے ساڈے گلت ڈھںگّ اتے ساڈی بھُکھّڑ کھپتکاری ہن جِہڑے کِہ وِکاس دی بجائے بھوِکھّ واستے وِناش دا ادھار بݨ رہے ہن۔ اِس وِناش نُۄں رۄکݨ واستے سںگّٹھن نیں ’سوَے-نِربھر وِکاس ٹِیچے‘ (Sustainable Development Goals) نِئت کِیتے ہن جۄ 2030 تک پْراپت کرنے ہن۔ اِہ 17-نُکاتی اتے بہُت ہی اُتشاہ بھرپُۄر پْرۄگرام ہَے اتے پُۄری ترہاں پْرسنّتا اتے بھلائی نال جُڑِیا ہۄئِیا ہَے اتے اِس واستے ذرُۄری وی ہَے۔ اِسدے کُجھ اںگّ ہن: گرِیبی اتے بھُکھّ-مری دا کھاتما٬ سبھ واستے تںدّرُستی اتے بھلائی٬ وِدِّیا٬ سوچھّ پاݨی٬ برابرتا آدِ۔

اُپرۄکت وِچار تۄں پہِلا پْربھاو اِہ پَیںدا ہَے کِہ اِہ سبھ گلّاں سِرپھ سںیُّکت راشٹر٬ دیشاں دِییاں سرکاراں اتے ہۄر وڈِّییاں-وڈِّییاں سںسّتھاواں دے ادھِکار-کھیتر وِچّ ہی ہن اتے اُنہاں دِییاں ہی ذِمّیوارِییاں ہن۔ اِس دْرِشٹِیکۄݨ نُۄں بدلݨ دی ذرُۄرت ہَے۔ ہُݨ تک جاری ہۄئیِیاں سارِییاں پْرسنّتا رِپۄرٹاں نُۄں واچݨ تۄں اِہ سپشٹ ہۄ جاںدا ہَے کِہ مسلا کِئُںکِہ وِئکتِیگت پْرسنّتا اتے بھلائی دا ہَے۔ اِس کرکے سںسّار دے ہر ناگرِک نُۄں اِس کارج وِچّ آپݨا بݨدا بھرپُۄر ہِسّا پائُݨا چاہِیدا ہَے اتے اِہ اُسدا پھرذ وی ہَے۔ نِرسںدّیہ اسِیں سرکاری اتے اںتّر-راشٹری نِیتِییاں نُۄں بہُتا پْربھاوِت نہِیں کر سکدے پر آپݨی نِجّی ذِںدّگی وِچّ کۄشِشاں نال بہُت کُجھ پْراپت کر سکدے ہاں۔ اجّ ہر اِنسان آپݨے پُۄروجاں تۄں ہر پکھّ تۄں ودھّ سادھن-سمپّنّ اتے آتم-نِربھر ہَے۔ اُس نُۄں مِلِییاں اِہ سہُۄلتاں اُس دے ہِسّے اِہ پھرذ لائُںدِییاں ہن کِہ اُہ آپݨے نِجّ٬ پرِوار اتے آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں واستے ’سوَے-نِربھر وِکاس ٹِیچِیاں‘ دی پْراپتی وِچّ وی پُۄرا یۄگدان پاوے۔ اتے وِئکتِیگت پْرسنّتا اتے بھلائی واستے سرب-پکھّی سُچجّی جِیون-جاچ وی اپݨاوے۔ اِس مںتّو واستے اِنہاں رِپۄرٹاں دے ادھار ’تے جۄ چںگِّییاں آدتاں دھارن کرنِییاں بݨدِییاں ہن٬ اُنہاں وِچّۄں کُجھ اِہ ہن:

* نَیتِک کدراں-کِیمتاں اتے ادھِیاتموادتا نال جُڑنا۔

* کُدرت ولّۄں مِلِییاں نِہمتاں واستے شُکر-گُذاری کرنا۔

* نرمائی اتے کھِما بھاونا رکھّݨا۔

* سرِیرک اتے مانسِک کسرتاں کردے رہِݨا۔

* سماجِک میل-جۄل اتے چںگّا ورتائۄ رکھّݨا۔

* پَۄشٹِک کھُراک اتے سَۄݨ دے ٹھِیک ڈھںگّ ترِیکے اپنائُݨا۔

* سوَے-وِکاس٬ سوَے-پڑچۄل اتے سادھنا نِرںتّر کردے رہِݨا آدِ۔

اِس لِسٹ تۄں پْرتکھّ ہَے کِہ پْرسنّتا رِپۄرٹاں تِیار کرن وِچّ سناتنی سِیاݨپاں (Ancient Wisdom) دا بہُت پْربھاو ہَے۔

پہِلاں ورݨن کِیتی گئی ہستی ڈا. جَیپھری سَیکس (Jeffrey Sachs) دا سجّرا کتھن ہَے:

“وِشو پْرسنّتا رِپۄرٹ 2021 سانُۄں یاد کروائُںدی ہَے کِہ سانُۄں منُکھّتا دی بھلائی نُۄں آپݨا مںتّو بݨائُݨا چاہِیدا ہَے ناں کِہ دھن-دَۄلت نُۄں٬ جِہڑی کِہ وِئرتھ ہۄ جاݨی ہَے٬ جے اسِیں سوَے-نِربھر وِکاس (sustainable Development) پْرتی آپݨے پھرذ پُۄری ترہاں ناں نِبھائے۔”

اِہ کتھن سربتّ دے بھلے دے آدرش دا اِکّ اںگّ ہَے۔