جِئۄں ہی سُۄرج دُۄر پچھّم وِچ٬ اُچّے لمّے رُکھّاں وِچۄں دی ہیٹھاں تے پھیر ہۄر ہیٹھاں ہۄݨ لگّا تاں میرا دِل وی جِویں ’دھکّ‘ کرکے ہیٹھاں بَیٹھݨ لگّا سی ۔

مَیں کدی گھڑی ولّ٬ کدی بسّ دی چال اتے بسّ دے ڈرائیِور ولّ تے پھیر باہر پسر رہے شام دے ہنیرے ولّ ویکھ رِہا ساں ۔ سجّے ہتھّ نال دی سِیٹ 'تے بَیٹھے جُگل کِشۄر دے چِہرے ولّ ویکھ کے٬ اُہدے چِہرے تۄں بھَیء اتے چِںتّا دے چِنّہ تلاش کرن لگّا تاں اُہ اگّۄں مُسکرا پِیا سی۔

“...اِہ ڈرَیور وی بڑی کُتّی شَیء وے ۔ اگّۄں کۄئی چِیذ آئُںدی ہَے تاں ہَۄلھی کر لَیںدا ماں نُۄں ۔ جِویں اگلے نُۄں آکھدا ہۄوے٬ ’مہاراج ! پہِلاں تُسِیں لںگھّا لۄ... مَیں— آکھۄ تاں پاسے کرکے رۄک دِںدّاں٬ ہُۄںء کِسے بکّری دی اَۄلاد !"

تے اُسنے ناں-پسںدّگی دے اںدّاذ وِچ پاسے نُۄں سِر مارِیا۔

اُسدی گلّ دا جواب دیݨ دی تھاں مَیں بسّ وِچلِییاں پگّاں والِییاں اتے پٹِیاں والِییاں سوارِییاں دی گِݨتی کرن لگّا۔ پگّاں والِییاں سوارِییاں گِݨتی وِچ دۄ ودھّ سن۔ مَیں پریشان جِہا ہۄ گِیا۔ اِںج لگّا جِویں کاہلی اتے بھُلیکھے وِچ سوال گلت نِکل گِیا ہۄوے۔ رکم میٹ کے مَیں اِک وار پھیر گِݨتی کِیتی۔ ہُݨ دۄویں ترہاں دِییاں سوارِییاں برابر-برابر سن۔ مَیں جِویں ہاردا ہاردا بچ گِیا ساں سُکھ دا ساہ لَے کے اِک پل سِیٹ نال ڈھۄء لا لئی اتے جیب وِچۄں چھۄٹی کںگھّی کڈھّ کے والاں وِچ پھیرن لگّا۔

پھیر کںگھّی جیب وِچ پا کے٬ باری وِچّۄں باہر فَیل رہے شام دے گھُسمُسے وِچ نذر گڈّ دِتّی۔

ہنیرے ولّ ویکھدِیاں ہی جِویں پل بھر لئی مِلے سُکھ اُتے پھِر سِیاہی فَیل گئی سی۔

سُۄرج ڈُبّے تۄں بائد بسّ وِچ سفر کرنا تاں مَۄت دے نال تُرنا سی۔

تے پھیر ایس دِشا وِچ ?

پِچھلے دِنی دِلّی رہِںدّے میری بھُۄیا دے پُتّ راکیش دی چِٹھّی آئی سی۔ اُس لِکھِیا سی: جی تاں بڑا کردا سی کِہ شِیلا دے وِیاہ 'تے ہاذر ہُںدّا۔ پر بھراوا! سچّی پُچھّیں تاں پہِلی گلّ پںجّاب آئُںدِیاں ہی ڈر لگّدَے تے پںجّاب وِچ اگّے امّْرِتسر آئُݨا تاں چھۄٹے ہُںدِّیاں نانی کۄلۄں سُݨی چَۄتھی کُۄٹ والی اُس بات دی یاد دِوا دِںدّا ہَے۔ یاد ہَے ناں تَینُۄں اُہ بات ? آپاں کٹھِّیاں رجائی دی بُکّل وِچ بَیٹھ کے اُس تۄں کئی واری سُݨی سی۔ اُدۄں جدۄں چَۄتھی وِچ پڑھدِیاں مَیں تِنّ مہِینے تُہاڈے کۄل امّْرِتسر رِہا ساں۔ مَینُۄں مِیادی بُخار ہۄ گِیا سِیراذی ہۄݨ 'تے مَینُۄں نانی دربار ساہِب متھّا ٹِکا کے لِیائی سی۔ سرۄور وِچ اِشنان کروا کے وی... ’دُکھ-بھںجّنی بیری ہیٹھاں۔ شامِیں سَۄݨ لگِّیاں٬ دِنے اُٹھّݨ لگِّیاں٬ رۄٹی کھاݨ لگِّیاں٬ اُہ ’دھنّ گُرُۄ رامداس دھنّ گُرُۄ رامداس' کردی رہِںدّی سی۔ جی تے کردا اُس دَیوی سُۄرت دے درشن کر جاواں ۔ پتا نہِیں ہۄر سال ہَے کِہ چھے مہِینے ۔ بسّ بھراوا! ڈردا نہِیں آ رِہا۔ بہانا ہۄر کۄئی نہِیں۔ اَیہ پںجّ سَۄ رُپَے دا ڈرافٹ بھیج رِہاں ۔ بھَیݨ نُۄں میرے ولّۄں کۄئی چِیذ لَے دئیِں۔ تے مامے مامی کۄلۄں میرے ولّۄں مافی مںگّ لئیِں ۔ اُںج٬ بںدّا بھاویں کِڈّا وی کِئۄں ناں ہۄ جاوے٬ نانکے آئُݨ نُۄں بھلا کِیہدا جی نہِیں کردا! پر ...

میرے من وِچ چھۄٹے ہُںدِّیاں دادی تۄں سُݨی٬ راجکُمار والی اُہ بات گھُمّ رہی سی٬ جِس اگّے اِہ شرت لا دِتّی گئی سی کِہ اُہ تِنّے کُۄٹاں ولّ تاں بیفِکری نال جا سکدا سی٬ پر چَۄتھی کُۄٹ ولّ نہِیں۔ کِئُںکِہ چَۄتھی کُۄٹ ولّ جائِیا٬ پَیر پَیر تے مۄڑ مۄڑ تے اُسدی جان نُۄں خترا سی۔ چَۄتھی کُۄٹ ولّ گِیا تاں اُہ جِئۄُںدا واپس نہِیں سی آ سکدا۔

پر اُس راجکُمار دی جگِیاسا اتے بہادری اُس نُۄں چَۄتھی کُۄٹ ولّ لَے ہی تاں گئی سی۔

تے اُہ سبھ خترِیاں نال اِکلّا ہی جُۄجھ کے٬ سِرف جِئۄُںدا ہی واپس نہِیں سی پرتِیا٬ کئی کُجھ اݨمُلّا پْراپت کرکے وی پرتِیا سی۔

ناں نُۄں تاں میرا ناں وی راجکُمار سی پر مَیں باتاں والا راجکُمار تھۄڑھا سی! مَیں تاں امّْرِتسر ذِلے دے٬ دُۄر بارڈر دے٬ اِک پِںڈّ دے ہائی سکُۄل دا کلرک ساں-جِسدے من وِچ سِرف اینی جگِیاسا سی کِہ بسّ چھیتی تۄں چھیتی جلںدھّر پہُںچّے... گھٹّۄ گھٹّ آخری گڈّی تۄں پہِلاں جۄ جلںدھّرۄں امّْرِتسر نُۄں چلدی ہَے۔

تے بہادری !

...اُںج جِنہاں پِںڈّاں وِچ جا کے مَیں ڈِئۄُٹی دِںدّا٬ اُتھے ڈِئۄُٹی دیݨا وی ساڈی دِکھّ دے بںدِّیاں لئی بہادری تۄں گھٹّ نہِیں۔ نالے کاہدی بہادری ہُݨ ? پتا نہِیں تُہاڈے سجِّئۄں کھبِّئۄں کدۄں کِسے نیں٬ کِس نُۄں گۄلی مار دیݨی ہَے۔ تُہانُۄں دُشمݨ دا٬ اُہدی دا٬ اُہدے ہملا کرن دے ویلے دا کُجھ وی تاں پتا نہِیں۔

میرے اَین سِر دے اُتّے بسّ دی بتّی جگ پئی تاں اُس دے نال ہی چھتّ 'تے لِکھِییاں لائیِناں اُگھّڑ آئیِیاں۔

’سواری آپݨے سمان دی آپ ذِمّیوار ہۄویگی۔'

لائیِناں پڑھ کے مَیں جُگل ولّ ویکھ کے مُسکرائِیا تے کِتِئۄں پڑھی گلّ اُس نُۄں سُݨائی۔

"ایتھے ہُݨ اِہ وی لِکھ چھڈّݨا چاہِیدا اےَ... سواری آپݨی جان دی وی آپ ذِمّیوار ہۄویگی۔”

جُگل ہسّ پِیا تے اُس چھتّ دے دُۄجے پاسے لِکھی اِک ہۄر ستر ولّ اِشارا کِیتا تے پھیر پڑھن لگّا٬ “سِر اتے باذُۄ باہر ناں کڈھّۄ جی۔” تے اُہ پھِر بسّاں وِچ آ وڑن والے پِستَۄل-دھارِییاں دے ہوالے نال اُہناں ولّۄں ہی آکھݨ لگّا٬ "سِر اتے باذُۄ باہر ناں کڈھّۄ جی... اسِیں اںدّر ہی آ جاںدے ہاں..."

اسِیں آپݨے آپ 'تے ہسّݨ دا یتن کِیتا٬ پر ساڈے ہاسے وِچ وی سہِم رلِیا ہۄئِیا سی۔

چںڈِّیگڑھ ڈی. پی. آئی. دے دفترۄں جُگل دا کمّ کروا کے اڈّے 'تے پہُںچّے تاں پںجّ مِںٹّ پہِلاں امّْرِتسر نُۄں جاݨ والی آخری بسّ چلّ چُکّی سی۔ آکھری بسّ لںگھّ جاوے تے رہِݨ لئی کۄئی ٹھاہر ناں ہۄوے تاں ساڈے ورگے لۄکاں لئی جۄ مُشکل بݨدی ہَے٬ اُسدا انُمان لائُݨا اَۄکھا نہِیں۔ خاس تَۄر 'تے اجۄکے سمِیاں وِچ٬ جدۄں رہِݨ دی ہی نہِیں٬ جان بچائُݨ دی سمسِّیا وی سِر 'تے آݨ کھڑھی ہُںدّی ہَے۔

رات نُۄں امّْرِتسر پُجّݨا لاذمی سی۔ اجّ گھر مُڑ آئُݨ دی پکّی کرکے آئے ساں۔ رات گھر ناں پہُںچّݨ دا متلب سی٬ دۄہاں گھراں دے جِییاں نُۄں ساری رات بھَیء تے چِںتّا دی سُۄلی 'تے ٹںگّی رکھّݨا ۔ شادی غمی 'تے جاݨ تۄں بِناں مَیں تاں ہُݨ کدی رات باہر ہی نہِیں ساں ٹھہِردا ۔ سُۄرج ڈُبّݨ ’تے اںدّر وڑ کے گھر دے درواذے بںدّ کر لئیِدے سن۔ اِک گلّ ہۄر وی سی—سویرے ہی میرے کُلِیگ ماسٹر ہرچرن دی کُڑی دا وِیاہ وی سی۔ ہرچرن چںگّا بںدّا سی ۔ میری بھَیݨ شِیلا دے وِیاہ 'تے اُس نیں دس ہذار رُپَییا مَینُۄں ہتھّ ہُدار دِتّا سی٬ جۄ مَیں اجے وی اُس نُۄں مۄڑنا سی۔ اُںج وی اُس تۄں تیل کڈھائُݨ لئی تۄرِییا٬ باسمتی دے چَۄل٬ گُڑ گنّے لۄڑ انُسار لَے آئیِدے سن ۔ آپاں وی کدی اُس نال بائۄُیاں والی گلّ نہِیں کِیتی۔ اَیپھِیشی بار دا کیس ہۄوے جاں ڈی. ای. اۄ. دفتر کۄئی کمّ ہۄوے٬ آپ کروا کے دئیِدا... بِناں پَیسِیاں تۄں ۔ ہُݨ جے سویرے ناں پہُںچّدا تاں اُس آکھݨا سی... اُس کی آکھݨا سی۔ میرا من ای نہِیں منّدا کِہ دھی دھِیاݨی نُۄں شگن پائُݨ وی ناں پہُںچّاں۔... اُںج وی رات ہۄٹلاں وِچ ٹھہِرن دی ساڈے بائۄُ لۄکاں وِچ پہُںچّ کِتھے !

"راجُۄ! ویکھ لَے اُہ وی دِن سن٬ جدۄں کمّ مُکا کے ہلکا جِہا پَیگّ لا کے فِلم ویکھ کے رات چںڈِّیگڑھ بسّ 'تے چلّ کے امّْرِتسر پہُںچّ جائیِدا سی تے گھڑی پل ٹھُکا لا کے وی سویرے ڈِئۄُٹی 'تے جاݨ لئی تِیار-بر-تِیار ہۄئیِدا سی۔”

مَینُۄں جاپِیا٬ اُہ پںجّاب تاں ہُݨ بِیتے دی کہاݨی ہۄ کے رہِ گِیا سی۔ اِک سُپنے واںگ دُۄر بہُت دُۄر کِدھرے پِچھّے ولّ۔

کِسے دسِّیا جلںدھّر نُۄں آکھری بسّ اجے جاݨی سی؛ جے اسِیں اُس 'تے چڑھ جائیِئے تاں جلںدھّرۄں امّْرِتسر نُۄں جاݨ والی آکھری گڈّی مِل سکدی سی۔

…. تے سارا راہ میرا من بسّ دی سپِیڈ دے نال-نال ہی نہِیں سگۄں اُس تۄں وی کِتے تیذ دَۄڑدا رِہا سی۔ مَیں بار-بار گھڑی اُتّۄں ٹائیِم دیکھدا تے گڈّی چلّݨ دے سمیں تکّ٬ باکی بچے سمیں نُۄں تکسِیم کرکے٬ اِک شہِر تۄں دُۄجے شہِر تکّ کھرڑ٬ رۄپڑ٬ نواں شہِر٬بںگّا٬ پھگواڑا—بسّ دے پہُںچّݨ دا وکت من ہی من نِسچِت کردا آ رِہا ساں٬ پر ہریک تھاں 'تے بسّ میرے انُمانت سمیں تۄں پچھڑکے ہی پہُںچّدی رہی سی۔ اِںجھ مَینُۄں آپݨی اتے گڈّی وِچ لی وِتھّ ودھدی جاںدی جاپدی۔ مَینُۄں گھبراہٹ ہۄݨ لگّی سی٬ جے جلںدھّر وی ویلے سِر ناں پہُںچّ سکے تاں ?

میرے من نیں وِچۄں' ہی کِہا جلںدھّر ویلے سِر نہِیں٬ سگۄں سُکھ سُکھاں نال پہُںچّݨ دی گلّ سۄچ۔ مَینُۄں جاپِیا ہُݨے ہی کۄئی جݨا ڈرائیِور دی پُڑپُڑی 'تے پِستَۄل دی ٹھںڈھّی نالھی رکھیگا تے اُس نُۄں کِسے پِںڈّ دی لِںکّ رۄڈ ولّ بسّ مۄڑن لئی آکھیگا تے دُۄجے ہی پل میرے پِچھّے بَیٹھا سردار آپݨا اجّ شام دا ’سکۄر‘ شُرُۄ کرن لئی میرے تۄں ہی آپݨا ’کھاتا' کھۄلہیگا۔

جُگل پھیر دِناں دا رۄݨا لَے بَیٹھا٬ “ویکھ لا ! اُہ وی دِن سن جدۄں بسّ لںگھّ جاوے تاں لۄک جِتھّے جِیء کرے سِرہاݨیں باںہ دے کے سَۄں جاںدے سن۔ اِہ اِہناں نیں کی کر تا ?”

مَیں اُسدی ہاں وِچ ہاں مِلائی۔ اچانک میرے ذِہن دی گراری اُسدے آخری واک اُتّے اڑ گئی٬ “اِہ اِہناں نیں کی کرتا ?” مَیں آپݨے من نُۄں پُچھِّیا٬ “اِہ کَۄݨ سن٬ جِنہاں نیں اِہ سبھ کُجھ کر دِتّا سی ?” پر میرے من تۄں پہِلاں ہی ساڈے سکُۄل دا امّْرِتدھاری ڈی. پی. ای. بۄل پِیا٬ “باہمݨ... ہۄر کَۄݨ ?” اُہ ہِںدُّۄ ہی نہِیں آکھیگا۔ ’باہمݨ’ آکھیگا- بڑا گھرۄڑکے۔ پھیر آکھیگا٬ ’لُٹیرا کَۄم٬ جھُۄٹھی تے بیئیِمان٬ مِیسݨی تے دھۄکھیباذ٬ اِہناں دا وساہ نہِیں کِیتا جا سکدا کدی پہِلاں آںہدے سن ساڈے نال رہۄ٬ آذاد ہۄ لئیِئے... تُہاڈے رہِݨ لئی اِک کھِتّا دِیاںگے آذادی دی نِگھّ مانݨ لئی .. تے آذاد ہُںدِّیاں ای... اکھے تُسِیں تاں جرَیم -پیشا کَۄم اۄ... تے نِگھّ دِتّا نیں بلھدے ٹَیر گلھاں 'چ پا کے... پھیر سمجھَۄتے کردے نیں... مُکّر جاںدے نیں... جے سِںگھّ کھڑکا دڑکا کردے نیں تاں چِیکدے نیں... سارا ہِںدُّستان سِر 'تے چُکّݨا لِیا۔...”

سچّی گلّ ہَے؛ آپاں تاں کدی اگّۄں بۄلے ہی نہِیں۔ جِہڑا بۄلے اگّۄں 'جی جی' کر چھڈِّیدا ہَے۔ گُسّا تاں آئُںدا ہَے؛ جدۄں ساری کَۄم نُۄں ’بیئیِمان‘ آکھدا ہَے۔ پر ہۄر کۄئی سٹاف مَیمبر وی تاں نہِیں بۄلدا۔ سارے اُسدی گلّ نُۄں ٹالدے ہی ہن۔ نالے بۄل کے کَۄݨ مَۄت نُۄں سدّا دیوے۔ ہُݨ تاں ساڈے سکُۄلۄں پڑھ کے گِیا اِک مُںڈّا وی ’اُدھر‘ رل گِیا سی۔ اجے چار مہِینے وی نہِیں ہۄئے٬ ساڈے سکُۄل دے لاگلے پِںڈّ دے ہائی سکُۄل 'چ دندنائُںدے آئے سن تے مِںٹّاں وِچ ہی تِنّ ماسٹراں نُۄں گۄلِییاں نال دِن-دِہاڑے بھُنّ کے بچ کے نِکل گئے سن۔

بسّ ہُجّکے نال رُکی۔ اِہ جلںدھّر کَیںٹ سی ۔ اسِیں سۄچِیا٬ اِتھۄں گڈّی پھڑن وِچ سَۄکھ اتے سمیں دی بچّت ہۄ جاویگی۔ سٹیشن دِییاں پَۄڑِییاں 'تے کھڑۄتے کِسے وِئکتی نُۄں پُچھّݨ تے پتا لگّا کِہ گڈّی تاں لںگھّ چُکّی سی۔ اُسنے کِہا٬ “تھری وِیلر لَے لئۄ۔ ہِمّت کرۄ تاں جلںدھّرۄں گڈّی مِل سکدی ہَے... اجے تھۄڑھا چِر ہۄئِیا ایتھۄں لںگھّی نُۄں..."

بسّ دے ڈرائیِور نُۄں گالھاں دِںدّے٬ کاہلی کاہلی تھری وِیلر لَے کے جدۄں جلںدھّر ریلوے سٹیشن 'تے پہُںچّے تاں پتا لگّا٬ گڈّی اُتھۄں وی تُر چُکّی سی۔

مَیں نِراشا وِچ متھّے 'تے ہتھّ مارِیا۔

"ہُݨ پھِر ?”

جُگل دا اِہ سہِمِیا ہۄئِیا سوال تاں پہِلاں ہی میرے اںدّر برچھے واںگ کھُبھِّیا پِیا سی جِسدا جُیاب لبھّݨ لئی مَیں آپݨے اںدّر دَۄڑ-دَۄڑ کے ہپھ-تھکّ چُکّا ساں۔

"ہُݨ تاں اِہۄ ہی ہۄ سکدا کِہ باتاں والے پئۄُئے ہۄݨ پَیرِیں جاں ہۄوے کۄئی اُڈݨ-کھٹۄلا-جِس وِچ بَیٹھ کے٬ اسمان راہِیں اُڈّکے پہُںچّ جائیِئے امبّرسر..."

پلَیٹفارم اُتلے لکّڑ دے بَیںچ 'تے بَیٹھدِیاں مَیں مہِسُۄس کِیتا کِہ میرے بۄلاں وِچ بیملُۄمی کھِجھّ وی سی۔

جُگل مَینُۄں کُجھ کہِݨ دی تھاں سرکار نُۄں بُرا-بھلا کہِݨ لگّا٬ جِسنے ہنیرا ہۄݨ تۄں بائد بسّاں دے نال نال٬ امّْرِتسر نُۄں-اِک نِشچِت سمیں تۄں بائد-گڈِّییاں دا جاݨا وی بںدّ کر دِتّا ہۄئِیا سی۔

تھۄڑھے چِر پِچھّۄں اِک گڈّی لُدھِیاݨے ولّۄں آئی تے پلَیٹپھارم 'تے آ لگّی۔ مَیں آس جِہی وِچ بَیںچ تۄں اُٹھّ کے کھڑۄ گِیا۔ اُس وِچۄں سوارِییاں اُتّرنِییاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ میرے تۄں پہِلاں ہی چُگل نیں اِس سواری نُۄں پُچھّ لِیا٬ "اِہ امبّرسر جاݨی اَیں ?"

"نہِیں جی-میرا کھِیال اےَ... اِر اِتھّے تکّ دی اےَ.."سواری س نِکل گئی تے ساڈے اںدّر چلّݨ لگّا انار اِکدم بُجھ گِیا۔

گڈّی وِچۄں اُتّرِییاں سوارِییاں ہَۄلی ہَۄلی باہر ہۄ گئیِیاں سن۔ اسِیں نِراش٬ اُداس تے گھبرائے ہۄئے پلَیٹپھارم 'تے کھڑھت سی۔

کُجھ سُرکھِّیا کرمچاری-جِنہاں وِچ ریلوے پُلس٬ سی.آر.پی. اَیپھّ اتے پںجّاب پُلِس دے بںدّے وی سن-خالی ہۄ چُکّی گڈّی دے ڈبِّیاں وِچ وڑ کے اُہناں دی چَیکِںگّ کر رہے سن۔ کِدھرے کۄئی سماج-دُشمݨ انسر وِچ وڑ کے ناں بَیٹھا ہۄوے ۔ نال دے نال اُہ گڈّی دے کھِڑکِییاں درواذ وی بںدّ کروا رہے سن۔

"امبّرسر جاݨا جے بائۄُ جی؟" اِک ادھکھڑ اُمر دا سردار جِسدے ہتھّ وِچ چھۄٹا جِہا سُۄٹکیس پھڑھِیا ہۄئِیا سی٬ ساڈے کۄل آ کے کھڑے گِیا۔ اُہ پہِلاں وی سانُۄں گڈّی دی پُچھّ-پڑتال کردِیاں ویکھ چُکّا سی۔

مَیں اُس سردار نُۄں سِر تۄں پَیراں تکّ گہُ نال ویکھِیا۔ سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ شکّ نال ویکھِیا۔ پر دُۄجے پل ہی میرا شکّ دُۄر ہۄ گِیا۔

"مَیں وی امبّرسر جاݨا٬ پچھڑ گِیاں... بس غلتی ہۄ گئی... آہ گڈّی اۄں امبّرسر نُۄں ای جاݨی آں اَیتھۄں اگّے خالی ہی جاںدی اےَ... سواری نہی کۄئی لِجاںدی جے بھلا ترلا مِنّت کر ویکھِیئے کِسے دا..."

اُہ کِسے ہۄر پاسِئۄں آ رہے پاݨی دے وہِݨ واںگ٬ ساڈے من دے وہِݨ وِچ سُبھاوک ہی آ شامل ہۄئِیا تے اِک پل وِچ ساڈی ساںجھی لۄڑ نیں سانُۄں اِک دُۄجے دے نیڑے لَے آںدا۔

"کِیہنُۄں پُچھِّیئے پھیر ?" مَیں اُس نُۄں سوال کِیتا۔

"جِہڑی گارد گڈّی دے نال جاںدی اےَ... اُہناں 'چ کِسے نُۄں پُچھّ ویکھِیئے... بھلا کِسے دے من مِہر پَے جاوے.."

ساہمݨے ڈبّے دے باہر پںجّاب پُلِس دا اِک ہوالدار کھڑۄتا سی۔ تے اںدّر وڑے سِپاہی نُۄں آکھ رِہا سی۔

"چھِںدِّیا! سِیٹاں دے ہیٹھاں اُتّے چںگّی ترہاں ویکھ لئیِں اُئے۔”

اسِیں اُس ہوالدار نال گلّ کرن دی سۄچی۔ مَیں تے جُگل دۄ کدم پِچھّے کھڑۄتے رہے ۔ سردار ہوالدار نُۄں پُچھّݨ لئی سردار ہی ڈھُکواں بںدّا سی۔

“سائب بہادر... اسِیں تِنّ سوارِییاں... امبّرسر جاݨاں جِویں وی ہۄوے ساڈی مدد کرۄ تُہاڈی سردی بݨدی سیوا وی کر دِیاںگے..” مَینُۄں لگّا٬ 'سیوا' والی گلّ سردار نیں بہُت ڈھُکّوِیں کِیتی سی۔ اسِیں ہوالدار دے مُۄںہ ولّ ویکھ رہے ساں

“... ناں اۄ ناں.. بھا.. اسِیں پںجّاب پُلس والے تاں اگّے ای بڑے بدنام آں... اکھے اِہ پَیسے لَے کے سوارِییاں لَے جاںدے آ... کِسے ہۄر نُۄں پُچھّۄ جی..." تے پھِر اُہ ساڈے ولّ بِناں دھِیان دِتِّیاں ڈبّے وِچۄں اُتردے سِپاہی نُۄں پُچھّݨ لگّا٬ "ٹھِیک ٹھاک اےَ ناں سبھ ?”

“بسّ اَیں... پھی آئی ٹی-پھِٹّ آ” سِپاہی نیں مۄڑواں جواب دِتّا تے اُہ ہسّدے ہۄئے پرہاں کھڑۄتے اِک ہۄر سِپاہی ولّ تُر گئے۔

اسِیں تِنّۄں اِک-دُۄجے دے مُۄںہ ولّ دیکھݨ لگّے۔

"مَیں پتا کرداں۔” اِہ کہِںدّا ہۄئِیا جُگل ریلوے پُلس دے اِک کرمچاری ولّ گِیا۔ تھۄڑھی دیر پِچھّۄں واپس آئِیا تاں ساڈے پُچھّݨ تۄں پہِلاں آپ ہی ہسّدا ہۄئِیا آکھݨ لگّا٬ "سبھ کںجّردِین نیں... کۄئی پلّا نہِیں پھڑائُںدا بُرے پھسے!”

اُہۄ ہوالدار پھیر ساڈے کۄل دی لںگھِّیا۔ اَیتکی مَیں ترلا جِہا لِیا٬ "کرۄ سردار جی کِرپا ساڈے 'تے۔”

"کِرپا نُۄں... بائۄُ جی... گڈّی کِہڑی میرے پِئۄ دی آ...” اُہ تھۄڑھا جِہا کھِجھّ گِیا سی ۔ پر تھۄڑھا جِہا اگّے جا کے اُسنے آکھِیا٬ "گارڈ نال گلّ کر ویکھۄ”

اسِیں آس نال گارڈ دے ڈبّے ولّ تُر پئے ۔ اُہ باہر کِسے بںدّے نال گلِّیں لگّا ہۄئِیا سی۔ اسِیں کُجھ کدم اُرہاں کھلۄ گئے۔ شِسٹاچار وجۄں ۔ اُہ بںدّا تاں اُس نال گلّاں کرنۄں ہٹّ ہی نہِیں سی رِہا۔ اِںج کِنّا کُ چِر کھڑۄتے رہاںگے۔ کِتے اُہ ناں ہۄوے کِہ گڈّی تُرن دا ویلا ہۄ جاوے تے اسِیں اجے گلّ وی ناں کر سکِیئے۔

بائۄُ جی تُسِیں کرۄ گلّ” گارڈ دی باہری دِکھّ دیکھ کے ہی شائِد سردار نیں مَینُۄں پْریرنا دِتّی۔

مَیں اگّے ودھ کے جھِجکدِیاں گلّ شُرُۄ کِیتی٬"سر! بڑی پرَۄبلم ’چ پھس گئے آںچںڈِّیگڑھ بسّ 'تے تُرے ساں! سۄچِیا جلںدھّرۄں گڈّی پھڑ لاںگے۔ پر گڈّی پہِلاں ہی لںگھّ گئی... امبّرسر لَے جاوۄ بڑی مِہربانی ہۄویگی تُہاڈی مُشکل 'چ بںدّا ای بںدّے دی دارُۄ ہُںدّا ... تُہاڈے ڈبّے 'چ کھڑۄ کھڑا کے چلے جاںگے۔"

ویکھݨ نُۄں تاں گارڈ چِہرے تۄں سائۄُ بںدّا جاپدا سی۔ مَیں اُسدے مِہربان بُلّہ کھُلّہݨ دی اُڈِیک کر رِہا ساں

"سْرِیمان جی... اُتۄں ماہَۄل تاں ویکھۄ کِہۄ جِہا وادھُۄ بںدّا لِجاݨا... آپݨی نَۄکری خترے وِچ پائُݨا رادر آپݨی جان خترے وِچ پائُݨا .. پتا نہِیں کِہڑا بںدّا کَۄݨ اَیں کِسے دا کی بھرۄسا .... جے ماہَۄل ٹھِیک ہُںدّا تاں گڈّی خالی کِئۄں لِجاݨی پَیںدی۔ اکسر کُجھ سۄچ کے ہی تاں اگلِیاں نیں بںدّ کِیتِییاں نیں... مَیں تُہاڈی تکلِیف سمجھداں ہمدردی اےَ مَینُۄں.. پر مَیں ذِمّیواری نہِیں لَے سکدا... ماہَۄل کرکے آئی اَیم سَۄری..” اُہ کۄل کھڑۄتے بںدّے نال ہتھّ مِلا کے ڈبّے وِچ وڑ گِیا۔

“ماما ماہَۄل دا” جُگل ہسِّیا تے پھِر اُہ ساڈی گلی دے پںڈّت رام چںدّ دے ہوالے نال گلّ کرن لگّا٬ جِہڑا اجّکلّہ اکسر کہِںدّا رہِںدّا سی“ماہَۄل بڑا خراب اےَ جی... ایس ماہَۄل 'چ تاں سۄچوان بںدّے دا جِیݨا مُشکل ہۄئِیا پِئَے... اُہ ماہَۄل ای نہِیں رہِ گِیا٬ جدۄں لۄک بھراواں واںگ اِک دُۄجے دے کمّ آ کے گلھے مِل کے کھُش ہُںدّے سنلِیڈراں نیں٬ کُرسی دے بھُکھِّیاں نیں ماہَۄل وِچ ذہِر گھۄل دِتّا ہَے... کۄئی کِسے 'تے جکِین نہِیں کردا... بںدّا بںدّے دے لہُۄ دا تِہائِیا پھِردا اُہ مہَۄل ای نہِیں رہِ گِیا جی..!”

لۄکاں نیں پںڈّت رام چںدّ دا ناں 'پںڈّت مہَۄل' رکھّ دِتّا سی۔ اُہ اُس نُۄں چھیڑدے٬ "پںڈّت مہَۄل جی... اِہ مہَۄل کدۄں بدلُۄگا ہُݨ ?”

جُگل کہِݨ لگّا٬ “اِہ ’گارڈ مہَۄل کِتھّۄں آ گِیا؟” اُسے ہوالدار نیں گارڈ نُۄں آ کے سُۄچنا دِتّی٬ “اۄ. کے. سر... رَیڈی”

"بںدّے بَیٹھ گئے تُہاڈے ?”

"جی جی..", ہَۄلدار نیں سُبھاوک ہی سلُۄٹ دے اںدّاذ وِچ ہتھّ چُکِّیا۔

گارڈ نیں باری 'چ کھڑۄ کے ہری بتّی ہِلائی۔ گڈّی نیں وِسل دِتّی تے پھیر گڈّی ہُجکا مار کے ہِلّی۔

ہُݨ کی چارا ہۄ سکدا سی ?

مَیں پھٹاپھٹ باری نُۄں جا ہتھّ پائِیا۔ گارڈ اگّے کھڑۄتا سی۔

“کی کردے اۄ بائۄُ جی... پِچھّے ہٹۄ..."

مَیں دۄ کدم نال تُردِیاں ترلا لِیا٬ “سر پلِیذ! تُہاڈے ہِںدُّۄ بھرا آں.. تُسِیں ناں کرۄ ہمدردی تاں ہۄر کَۄݨ کرُۄ ترس کرۄ ساڈے 'تے" مَیں مہِسُۄس کِیتا٬ اُسدے وتِیرے وِچ تھۄڑھی جِہی لچک آ گئی سی۔ مَیں پائِدان 'تے پَیر دھرِیا تے ڈبّے دے اںدّر ہۄ گِیا۔ میرے پِچھّے ہی اںدّر آ وڑے جُگل نُۄں گارڈ ہرکھ کے آکھ رِہا سی:

“ویکھۄ اۄئے کی کردے اۄ... اکل کرۄ کۄئی..”

اینے چِر وِچ گڈّی ہَۄلھی ہَۄلھی تُر پئی سی ۔ سُۄٹکیس والا ادھّکھڑ سردار نال نال دَۄڑ رِہا سی تے ترلے وی کر رِہا سی۔ گارڈ نیں باری رۄکی ہۄئی سی۔

"نہِیں جی... سردار جی..."

"ربّ دا واستا ای.. میرے نال بھار تاں نہِیں لگّݨ لگّا گڈّی نُۄں... تیرے بچّے جِئۄُݨ"

پہِلاں تاں مَیں ڈردا چُپّ رِہا کِہ کِدھرے گارڈ سانُۄں وی ناں اُتار دوے ۔ پر پھیر مَینُۄں اُس سردار دی آپݨے پْرتی اپݨتّ دا کھِیال آئِیا۔ “کۄئی نہِیں... آپݨا بںدّا آ لَیݨ دِئۄ.” اںدّر ہۄ کے مَینُۄں جاپدا سی جِویں میرا وی گڈّی 'تے کۄئی ہکّ بݨدا سی تے گارڈ 'تے وی۔

"بہُتی ہمدردی اےَ تاں تُسِیں وی تھلّے ہۄ جۄ...” گارڈ میرے ولّ مُۄںہ کرکے جھِڑک کے پِیا ۔ اینے چِر وِچ سردار اُہدی باںہ ہیٹھۄں دھَۄݨ کڈھّ کے٬ بدۄ-بدی اںدّر آ وڑِیا سی۔

گارڈ وِچارگی وِچ کہِ رِہا سی٬ “ہدّ ہۄ گئی یار! کمال اےَ تُہاڈی... اِہ کۄئی ترِیکا ” اُہ ساڈے تِنّاں 'تے بُڑبُڑا سی۔ اینے چِر وِچ گڈّی پلَیٹپھارم تۄں اگّے نِکل چُکّی سی۔

"ترِیکا تاں اِہ ہَے کِہ بُٹاری ورگے سٹیشن کۄل گڈّی رۄک کے تُہاڈے ورگِیاں نُۄں راہ 'چ اُتار دِتّا جاوے ۔ آپݨا تاں اِہناں نُۄں ہَے ای ۔ نہِیں٬ کِسے دا وی کۄئی خِیال نہِیں۔ اِکّ نُۄں راہ دِتّا تاں تِنّ اںدّر آ وڑے لِہاذ نُۄں کۄئی تھاں ای نہِیں ۔ چلۄ رتا اگّے... ویکھدے آں.. '

اُہدے 'چلۄ رتا اگّے.. ویکھدے آں' شبداں وِچ بڑی بھِیانک چِتاونی سی۔ مَینُۄں جاپِیا جِویں اُہ بِیاس درِیا دے کںڈھّے 'تے گڈّی کھڑی کریگا تے سانُۄں دھکّے دے کے ہیٹھاں اُتار دیویگا۔ اُچّے لمّے بُۄجھِیاں وِچ جِتھّے اتّوادی لُکے ہُںدّے نیں جاں جِتھّے پُلس تۄں پِشاب کرن دے بہانے ’بچ‘ کے بھجّ جاںدے نیں۔

“کۄئی نہِیں بھاپے... کۄئی نہِیں....” جُگل نیں اُہدے گۄڈِیاں نُۄں ہتھّ لائِیا۔

"اُۄںہ” اُہنے گُسّے اتے نفرت وِچ سِر ہِلائِیا۔ ہرپھلِیا اتے گھبرائِیا ہۄئِیا جدۄں مَیں تھۄڑھا آپݨے آپ وِچ آئِیا تاں نِکّے جِہے ڈبّے وِچ چار چُفیرے ویکھِیا۔ چار جݨے ڈبّے وِچ ہۄر سن ۔ دۄ جݨے تاں سامان رکھّݨ والی سِیٹ وِچ اڑ کے بَیٹھے ہۄئے سن تے دۄ جݨے پرہے پئی اِک لکّڑ دی پیٹی اُتّے۔ اُہناں وِچۄں ساڈی گلّبات وِچ کۄئی نہِیں بۄلِیا۔ شائِد اُہ وی ساڈے ورگے سن۔ اُہناں دی چُپّ دسدی سی جِویں آپݨے آپ نُۄں کہِ رہے ہۄݨ:

'تُۄں آپݨی نِبیڑ تَینُۄں کِسے نال کی؟'

لَۄڈھے ویلے تۄں ہی کاہلھی٬ ہفڑا دفڑی٬ بھَیء اتے سہِم دے سںگّ-سںگّ چلّدے رہِݨ کرکے میرا سِر سُنّ جِہا ہۄئِیا پِیا سی۔ مَیں ڈبّے وِچ لے ہریک بںدّے دے چِہرے ولّ بڑے گہُ نال جھاکݨا شُرُۄ کِیتا۔ سامان والی سِیٹ وِچ دھَۄݨاں نِیوِییاں کِیتی بَیٹھے دۄویں ہِںدُّۄ سجّݨ شائِد ریلوے دے ہی کۄئی کرمچاری سن۔ گارڈ نال اُہناں دی گلّ بات تۄں اِہۄ ہی پرگٹ ہُںدّا۔ سی ۔ پرہے لکّڑی دی پیٹی 'تے جُڑ کے بَیٹھے دۄ سِکھّ نَۄجوان سنئِکّ مُچھّ پھُٹّدی تے نِکّی-نِکّی اُتّردی داڑھی والا پتلا جِہا مُںڈّا٬ جِسدے سِر ’تے پۄچ کے بجھّی ہۄئی اُنہابی پگّ سی۔ کالجِیئیٹاں ورگی۔ دُۄسرا اُس تۄں پںجّ ستّ سال وڈّا سی۔ بھارے جُسّے دا۔ سِر ’تے بجھّی نِیلی پگّ تے بھروِیں کھُلّہی داڑھی۔ اُہ کۄئی گلّبات نہِیں سن کر رہے۔ اِکّ دُۄجے نال لگّ کے چُپّ- چاپ بَیٹھے سن۔

مَینُۄں اُہناں دی چُپّ وی ساذشی جِہی جاپی۔ اِںج چُپّ کِیتے ہی اِہۄ جِہے لۄک چِیتے واںگ شہِ لا کے بَیٹھے رہِںدّے ہن تے پھیر یۄگ مَۄکا ویکھ کے گھاتک ہملا کرن لئی جھپٹ پَیںدے ہن۔

مَیں رتا ہۄر دھِیان نال ویکھِیاں تاں وڈّا جُیان مَینُۄں آپݨے سکُۄل دے ڈی.پی.ای. ورگا لگّا۔ اُہ وی میرے ولّ گھُۄر گھُۄر ویکھ رِہا سی۔ گھٹّۄ گھٹّ مَینُۄں تاں اِںج ہی لگّا سی۔

اُہدے چِہرے ولّ ویکھِیاں مَینُۄں جاپِیا جِویں اُہ کۄئی گلّ کرن لئی اہُلدا ہۄوے ۔ شائِد اُہ ہُݨے آکھیگا ڈی. پی. ای. دے بۄلاں وِچ:

“آ گئی گںگُّۄ باہمݨ دی اَۄلاد کابُۄ اجّ بچ کے جائۄ کِتھّے جاݨا جے پُتّ... ہرمںدّر دی وارتا سِینے وِچ رڑکے... کۄئی ناں اجّ تکّ جِتِّیا سِںگھّاں نال لڑ کے..."

تے مَیں اِکوارگی کمبّ ہی تاں گِیا٬ جدۄں اُس نَۄجوان نیں مَینُۄں ہی اُچّی آواذ وِچ کِہا٬ "بائۄُ جی..”

مَیں بچِّیاں واںگ پُچھّݨ دے اںدّاذ وِچ سِر ہِلائِیا۔

“اَیتھے اِک جݨا ساڈے کۄل آ جائۄ... اڑ اُڑ کے بہِ جاںدے آں... دۄ جݨے ہاء ٹرںکّ پِیا تُہاڈے کۄل اُہدے 'تے بَیٹھ جائۄپَیںڈا واہوا. گھںٹّا سوا گھںٹّا لگّ جاݨا اجے... کھلۄتے کھلۄتے تاں تھکّ جائۄگے...”

اِک پل تاں مَینُۄں جاپِیا٬ مَیں اَیویں ڈرِیا ہۄئِیا رسِّییاں دے سپّ بݨائی جا رِہا ساں۔ اُس نَۄجوان دے بۄلاں وِچ لی اپݨتّ ویکھ کے مَینُۄں شرم جِہی وی آئی٬ پر پھیر وی میرا اُس کۄل جاݨ نُۄں جِیء ناں کِیتا۔ مَیں اُس ادھکھڑ سردار نُۄں اُہناں کۄل جاݨ لئی آکھِیا۔

"جِئۄُںدے رہۄ! جِئۄُںدے رہۄ. شاوا شے” سردار نیں اُہناں نال اڑکے بَیٹھدِیاں اُنہابی پگّ والے نَۄجوان دی پِٹھّ تھاپڑی۔

مَیں جُگل نُۄں ٹرںکّ اُتّے بَیٹھݨ دا اِشارا کِیتا۔ جُگل نیں گارڈ ولّ اِشارا کِیتا جِہڑا باری تۄں باہر سںگھّݨے ہۄ گئے ہنیرے اتے دُۄر جگ رہِییاں بتِّییاں نُۄں گھُۄر-گھُۄر ویکھ رِہا سی ۔ مَیں اُسنُۄں بَیٹھݨ لئی اکھّ دبّی۔ اسِیں بَیٹھے ہی ساں کِہ دۄواں کرمچاری جاپدے بںدِّیاں 'چۄں اِک بۄل پِیا٬ “ویکھِئۄ کِتے بھار نال ٹرںکّ ناں تۄڑ دِئۄ..”

ٹرںکّ کافی بھاری اتے مذبُۄت سِیپر اُس نیں ساڈے پْرتی گارڈ دا رُخ ویکھ کے اُہنُۄں کھُش کرنا چاہِیاگارڈ نیں سانُۄں ٹرںکّ 'تے بَیٹھِیاں ویکھ کے پھِٹکارن دے لہِجے وِچ آکھِیا:

“تۄڑ دِئۄ... تۄڑ دِئۄ... کۄئی بھلا ناں کرِئۄ ...” جِویں ادھِیاپک دے دبکے تۄں سہِم کے وِدِیارتھی کھڑے ہۄ جاںدے سن٬ مَیں اِکدم اُٹھّ کے کھڑۄ گِیا۔

“بہِ جاہ... بہِ جاہ ہُݨ” اُس نیں فَیسلا سُݨائُںدِیاں ہتھّ ہیٹھاں نُۄں کِیتا۔ مَیں سِکھائے ہۄئے پالتُۄ واںگ پھیر چُپکے جِہے ٹرںکّ اُتّے بَیٹھ گِیا۔ مَینُۄں جاپِیا جِویں مَیں تاں چابی والا کۄئی کھِڈَۄݨا ساں دِل دِماغ تۄں بِناں۔ لہُۄ ماس تۄں بِناں ربڑ دی اِک مشِین جِہی۔

اِس ترہاں دِییاں بھِیانک اتے سہِم دا فن پھَیلائی سِر 'تے کھڑۄتِییاں راتاں میری ذِںدّگی وِچ بہُت گھٹّ آئیِیاں سن ۔ لا-پا کے اِک رات میرے چیتے وِچ اُتّر آئی سی۔ دس کُ سال پہِلاں میری پتنی دے پیکے٬ اُہدی بھَیݨ دے وِیاہ٬ رامپُر گئے ساں۔ اُس دِن ہَیڈماسٹر نال تنخاہ کڈھوائُݨ چلا گِیا ساں پھیر ماسٹراں نُۄں تنخاہ وںڈّدِیاں کویلا ہۄ گِیا۔ مَینُۄں وی تاں تنخاہ چاہِیدی سی۔ تنخاہ تۄں بِناں وِیاہ کاہدا! جدۄں شہِر پہُںچّ کے پتنی اتے چھۄٹے نِیٹُۄ نُۄں نال لَے کے بسّ 'تے چڑھِیا تاں سِیالی دِناں دے ساڈھے پںجّ وجّ چُکّے سن ۔ پر اُدۄں دِن چںگّے سن۔ اڈّے 'تے اُترے تاں سُۄرج کافی دیر دا ڈُبّ چُکّا سی ۔ رامپُر نُۄں جاݨ والی سڑک مِیل کُ دا فرک پا کے کِسے ہۄر پِںڈّ وِچۄں دی ول پا کے لںگھّدی سی۔ دُۄجا راہ سی٬ ایس دُۄجے پِںڈّ دے کھیتاں وِچۄں دی پںجھّی تِیہ کِلّے اگّے جا کے رامپُر دی ذمِین وِچۄں نِکلدی کچّی سڑک جۄ سِدھّی رامپُر دی پھِرنی 'تے جا چڑھدی سی ۔ ایدھر پَیںڈا گھٹّ ہۄݨ کرکے مَیں نِیٹُۄ نُۄں چُکّی پتنی نُۄں پِچھّے آئُݨ لئی آکھ کے کھیتاں وِچۄں دی وٹّۄ وٹّ تُر پِیا۔ ہنیری رات سی۔ وٹّاں 'تے تِلکدے٬ ڈِگّدے اسِیں اِک سیدھ وِچ تُرے جا ساں ۔ میری پتنی میرے 'تے کھِجھّ رہی سی جِس نیں اینا کویلا کر دِتّا سی۔ اُہدے گل گہِݨا سی۔ ساڈے کۄل پَیسے سنجے کۄئی اُہۄ جِہا بںدّا ٹکّر جائے تاں جاہ جاںدِیئے ہۄ جاوے۔ پر مَیں اُسنُۄں ہَۄسلا دے رِہا ساں۔ میرے من وِچ سی کِہ ساہمݨے جِہڑا بلب جگ رِہا سی٬ اُہ اُس بہِک دا سی٬ جِس دے اَین کۄلۄں رامپُر نُۄں کچّی سڑک نِکلدی سی۔

جدۄں مَیں اُس بلب کۄل پہُںچِّیا تاں اُتھّے اُہ مکان ہَے ہی نہِیں سی٬ جِسدے باہروار دۄ وڈِّییاں کِکّراں سن٬ جِنہاں دے کۄلۄں رامپُر نُۄں کچّی سڑک شُرُۄ ہُںدّی سی۔ اِہ تاں بمبّی دا اِکّۄ اِکّ پکّا کۄٹھا سی٬ جِسدے سِر 'تے بلب جگ رِہا سی۔ کۄٹھے وِچۄں گلّاں کرن دی آواذ آ رہی سی۔ بلب دی مدھّم رۄشنی وِچ سلیٹی دھُۄںیاں ہوا وِچ اُٹھ رِہا سی تے تاذا نِکل رہی شراب دی بُۄ سارے مہَۄل وِچ فَیلی ہۄئی سی۔ شرابی بںدّے میرے نِہتھّے دے نال اِکلّی ذنانی میرے من وِچ اِکدم کئی سَیںکڑے بھَیڑے بھَیڑے کھِیال آئُݨ لگّے۔ مَیں کمبّ گِیا۔

اسِیں راہ بھُلّ گئے ساں ۔ مَیں پتنی دے بُلّہاں تے اُںگلاں رکھّ کے اُہنُۄں چُپّ رہِݨ لئی کِہا۔ دُۄر پرہے اٹھّ دس کِلِّیاں دی وِتھّ 'تے اِک سجّے ہتھّ تے اِک کھبّے ہتھّ بلب جگ رہے سن۔ شائِد اسلی بہِک اُہناں وِچۄں ہی کۄئی ہۄویگی۔ مَیں پِچھّے بسّاں دے اڈّے ولّ٬ پھیر سجّے انُمان لگا کے سۄچِیا کِہ کھبّے ہتھّ والا بلب اُس بہِک دا ہۄویگا۔

کھیتاں دے وٹّے بنِّیاں تۄں ہُںدّے٬ ڈِگّدے ڈھہِںدّے٬ ڈرے تے سہِمے اسِیں اُس بلب دی سیدھ وِچ تُرے جا رہے ساں تے آسے-پاسے کھُڑھک وی رکھّ رہے ساں۔ سانُۄں ہَۄلی-ہَۄلی ڈری آواذ وِچ گلّاں کردِیاں سُݨ کے نِیٹُۄ وی ڈر کے ہٹکۄرے بھرن لگّا۔ اُس بہِک ’تے پہُںچّے تاں اُتھّے وی کۄئی کِکّر دا رُکھّ نذر نہِیں سی آ رِہا۔ اسِیں اِہ کِہڑے رستے پَے گئے ساں ? میری پتنی رۄݨہاکی ہۄ گئی۔ کھال وِچ ڈِگّ پَیݨ کرکے اُہدے سَیںڈل اتے پَیر گارے نال لیتھُۄ پیتھ ہۄ گئے سن۔

“اجّ مَینُۄں کھُہا کے جائۄگے تُسِیں ” اُس نیں ہِرکھ کے آکھِیا تے بُسکݨ لگّ پئی۔ میرے اںدّر ڈر تے سہِم نال جھرناہٹ چھِڑ گئی۔ پر ہَۄسلا کرکے اُس نُۄں آکھِیا٬ "کمل ناں کُدا...”

"ایتھے گھر 'چ واج مار کے ویکھاں پشُۄ ڈںگّر ہَیگے نیں پرِوار رہِںدّا ہۄئۄُ کۄئی..."

"ناں... ناں... ناں... ویکھِئۄ کِتے” پتنی نیں چِتاونی دِتّی۔ اُہ ڈر رہی سی۔

"کۄئی نہِیں... تُۄں نِیٹُۄ نُۄں پھڑ ذرا۔ مَیں کلّا ویکھ کے آئُںدا चिप्लां..."

مَیں باہرۄں آواذ دِتّی تاں اںدّرۄں کُتّا بھَۄکِیاں تے نال ہی کۄئی اںدّرۄں بۄلِیا:

"کِہڑَے بئی ?”

اِک تِیہ پَیںتی سال دا جُیان دُرواذے 'چ آئِیا۔

"بھا جی.. اسل 'چ گلّ اِہ ہَے کِہ مَیں رامپُر جاݨاں پںڈّت رامناتھ دے گھر.. مَیں اُہناں دا جُیائی آں۔ سڑکے جاݨ دی تھاں وٹّے وٹّ کچّی سڑک دا رُخ کر بَیٹھا آپݨی ولّۄں ۔ پر راہ بھُلّ گِیا..."

"ہچھّا! اُہ سڑک تاں اَۄہ پاسے رہِ گئی چڑھدے ولّ ۔ تُسِیں تاں اَیدھر لہِںدّے نُۄں آ گئے..." نَۄجوان درواذے 'چ ہی کھڑا سی۔

"وے کَۄݨ اَیں سُرجِیت ?” اںدّرۄں کۄئی ذنانا آواذ آئی۔ نَۄجوان نیں میرے بارے دسِّیا تاں پںجّاہ-پچوںجّا سال دی اِک ذنانی وِہڑے وِچ آ گئی٬“پُتّ! اِہنُۄں اںدّر لَے آ رام ناتھ دا جوائی کی تے ساڈا جوائی کی۔ پُتّر ساڈا پِںڈّ وی رامپُر ای آ.. دُۄر ذمِین ہۄݨ کرکے ایتھے ہی آ وسّے آں۔ تُۄں وڈّی دُلاری دا پْراہُݨَے ?”

"نہِیں جی... چھۄٹی پاروتی دا جِہڑی شہِر وِیاہی آ...”

"تے لںگھّ آ ناں اںدّر۔ وے سُرجِیت! تُۄں تاں اُہدا راہ رۄک کے کھڑا ایں... پاسے ہۄ وے..."

سُرجِیت ہسّ کے پاسے ہۄ گِیا۔ کۄئی خترا ناں جاݨ کے مَیں پِچھّے آ کھڑۄتی پاروتی نُۄں پہِلاں اںدّر لںگھّݨ لئی کِہا۔

"لَے کُڑے پارۄ! تیرے تائے دا گھر اُہنے اگّے ودھ کے پاروتی دا سِر پلۄسِیا۔ کملۄ۔ باہر کھلۄتی ایں..”

اُسنے اگّے ودھّ کے پاروتی دا سِر پلۄسِیا۔

تے پھِر سانُۄں مںجِّیاں 'تے بِٹھا٬ پاݨی گرم کرکے تائی کرتار کَۄر نیں پاروتی دے لِبّڑے پَیر دھُیائے۔

“ہائے کملی! پُتّ سُوکھّتے نہِیں تُرِیدا چںگّا بھَیݨ دا وِیاہ ویکھݨ آئی ایں کُڑِییاں دۄ-چار دِن پہِلاں آئُںدِییا سگۄں کمّ دھںدّا کرن... پر بھَیݨاںتُۄں تاں شہِرن ہۄئی ہُݨ... تَینُۄں ٹَیم کاہنُۄں لگّدا...” تے پھیر ساڈے رۄکدِیاں-رۄکدِیاں وی تائی نیں آپݨی نُۄںہ نُۄں ساڈے لئی دُدھّ گرم کرن دا آدیش دے دِتّا۔

دُدھّ پِیا کے اُسنے سُرجِیت نُۄں ساڈے نال جاݨ لئی کِہا٬ “مَیں تاں آںہدی سی پُتّ! ایتھے ہی پئے رہِںدِّئۄپر اجّ میل دا دِن کرکے٬ تُہاڈے ناں پُجّݨ 'تے مِسر ہُݨِیں فِکر کرنگے جاہ وے سُرجِیتپِںڈّ تکّ کر آ اِہناں نُۄں..."

سُرجِیت اِکّ ہتھّ ڈاںگ اتے اِکّ ہتھّ بَیٹری لَے کے ساڈے کۄل آݨ کھڑۄتا٬ “لِیا بھَیݨاں ! بھݨیواں ساڈا مَینُۄں چُکا دیہ... آ اُئے شہِری بابُۄ” اُہنے نِیٹُۄ ولّ ہتھّ ودھائے اۄپرا بںدّا اتے ڈاںگ والا ہتھّ اگّے ودھِیا ویکھ نِیٹُۄ ڈر گِیا تے ماں دے مۄڈھے نال لگّ گِیا۔

“کۄئی نہِیں بھرا جی..." پاروتی نیں کِہا۔

“گںدُّۄ! اِہ ڈاںگ کِتے تَینُۄں ڈرائُݨ لئی تھۄڑھی اےَ اِہ تاں..." سُرجِیت نیں گلّ وِچ ہی چھڈّ دِتّی۔

تے پھِر سُرجِیت نیں بَیٹری جگائی تے ساڈے اگّے اگّے٬ وٹّاں خالاں 'تے کھلۄ کے چانݨ کردا٬ راہ وِکھائُںدا تُرِیا گِیا تے سانُۄں پِںڈّ دی پھِرنی 'تے چڑھا کے واپس مُڑِیا۔

کھڑکّ... دھڑچّ... کھڑکّ٬ گڈّی بِیاس دے پُل اُپرۄں دی لںگھّ رہی سی تے اُس دے کھڑاکے نیں میری سۄچ پرتائی۔

"تُسِیں اِہ بہُت گلت بات کِیتی ذبردستی گڈّی وِچ چڑھن والی...” گارڈ پھیر مَینُۄں مُخاتب سی۔

"مَیں تُہانُۄں گڈّی چۄں اُتار دِیاں جاں گْرِفتار کروا دِیاں؟”

اُس نیں اِک ہۄر ہتھَۄڑا سِر وِچ دے مارِیا۔ اِسدی اجے کسر باکی سی۔ "سر! مافی دِئۄ٬ ساڈی مذبُۄری سی..” اُہدے رُکھّے تے خُشک ہۄئے۔ وتِیرے تۄں جاپدا سی کِہ اُہ کُجھ وی کر سکدا سی۔

"تُہانُۄں آپݨی مذبُۄری دا تاں اہِساس ہَے٬ پر ساڈی دا کۄئی۔ نہِیں... جے مَیں پھڑِیا جاواں تُہانُۄں لِجاںدا ہۄئِیا... میری تاں نَۄکری گئی ۔ ناں ? پھیر اُتّۄں دِن کِہۄ جِہے نیں ? مہَۄل کِہۄ جِہا اے ? ... کی پتا تُہاڈے وِچۄں کۄئی کَۄݨ ہَے تے کِس ترہاں دا ہَے... نیں جاݨِیئیں کۄئی اُہۄ جِہی گلّ ہَے جاوے... مَیں کِیہدی ماں نُۄں ماسی آکھُۄں ?"

اُہدا آپݨا ترک ٹھِیک سی ۔ مَیں ڈی. پی. ای. نال مِلدے چِہرے والے نَۄجوان ولّ ویکھِیا۔ 'نیں جاݨِیئے٬ کِتے اِہ ہی اُہۄ جِہے ناں ہۄݨ '

مَینُۄں اُہناں ولّ تکّدا ویکھ گارڈ نیں شائِد سمجھِیا کِہ جِویں مَیں جانݨا چاہ رِہا ہۄواں کِہ گارڈ اُہناں بارے کِئۄں چُپّ سی ۔ اُہنے ترک دا' پلّڑا ساواں کرنا چاہِیا۔

"ہُݨ اِہناں سرداراں نیں گلّ ای اِہۄ جِہی دسّی آ کِہ مَیں ناںہ نہِیں کر سکِیا۔ اِک ادھّ بںدّا تاں چلۄ ہۄئِیا" تے گارڈ چُپّ کر گِیا۔

وڈّا نَۄجوان بۄلِیا٬ “بڑی مِہربانی تُہاڈی... اسِیں تُہاڈے دیݨدار آں جی..."

پھِر کُجھ چِر ڈبّے وِچ چُپّ ورتی رہِیگڈّی چلّݨ دا کھڑکا میرے ذِہن وِچ کھڑک رِہا سی۔ مَیں ہۄر وی ششۄپںجّ وِچ پَے گِیا ساں۔ 'اِہناں سرداراں نیں بھلا کِہۄ جِہی گلّ کِیتی ہۄئۄُ؟ کی آکھِیا ہۄئۄُ گارڈ نُۄں ?

گارڈ باہر نُۄں ویکھ رِہا سی۔ ساڈے نال چڑھن والے ادھّکھڑ سردار نیں ہَۄلھی جِہی٬ پر گارڈ نُۄں سُݨا کے٬ ادھّا کۄل بَیٹھے جُیاناں نُۄں تے ادھّا ساڈے ولّ ویکھدِیاں کِہا٬ “آپاں نُۄں تھۄڑھی بہُت سیوا تاں کرنی بݨدی ہَے۔ گھٹّۄ گھٹّ کِرائے جۄگی تاں...”

اُسنے جیب وِچۄں دساں دا نۄٹ کڈھِّیا۔ مَیں تے جُگل نیں وی دس دس رُپئے کڈھّ کے سردار نُۄں پھڑائے ۔ کھُلّہی داڑھی والے نَۄجوان نیں وِیہ دا نۄٹ کڈھّ کے اُس سردار ولّ ودھائِیا۔

گارڈ ہُݨ ساڈے ولّ ویکھ رِہا سی ۔ نَۄجوان نُۄں نۄٹ پھڑائُںدِیاں ویکھ اُسنے کِہا٬ “رہِݨ دِئۄ اِہناں دے مۄڑ دِئۄ وِیہ دا نۄٹ...”

سردار تِیہ رُپَے پھڑائُݨ گارڈ ولّ ودھݨ ہی لگّا سی کِہ گارڈ نیں دۄہاں کرمچارِییاں وِچۄں اِکّ نُۄں آکھِیا٬ “مُراری پھڑ لَے..”

مُراری نیں تِیہ رُپئے پھڑ کے جیب وِچ پا لئے۔ اُس دی جیب وِچ پَیسے پَیںدِیاں ہی اِک پل لئی مَیں تݨائۄ-مُکت ہۄئِیا۔ اکھّاں مِیٹ کے نِشچِںتّ ہۄݨ دا یتن کِیتا ۔ پر شکّ دی اِک چںگِّیاڑی میرے اںدّر دھُکھݨ لگّ پئی سی۔ کِتے اِہ گارڈ اِہناں تۄں ڈردا تاں نہِیں..? کِتے اِہ...? پَیسے وی مۄڑ دِتّے نیں... اُہناں نُۄں کہِںدّا وی کُجھ نہِیں۔

تے مَینُۄں لگّا٬ اُس نَۄجوان تے ڈی. پی. ای. دا چِہرا آپس وِچ گھُلدا-مِلدا تے فَیلدا جا رِہا تے وڈّا ہُںدّا جا رِہا سی تے اُس چِہرے نیں سارے ڈبّے نُۄں ملّ لِیا سی ۔ میرے کنّاں وِچ ڈی. پی. ای. دے بۄل گُۄںجے٬ "ساڈے وی ہۄݨگے بۄل-بالے کدی اکسر تاں ?”

ہرچرن تے دُۄجے سِکھّ ماسٹر گھٹّ ہی کِسے نُۄں چُبھوِیں گلّ آکھدے سن۔ آپس وِچ جۄ مرذی کہِںدّے رہِںدّے ہۄݨ, پر ساںجھی میذ 'تے ساںجھِییاں گلّاں ای کردے سن۔ آپس وِچ تاں سارے ای کردے سن۔ پر ڈی. پی. ای. واںگ شرہییام کۄئی گھٹّ ہی بۄلدا سی۔ اُس دِن کہِ رِہا سی٬ "ہُݨ پُلس جھُۄٹھے مُکابلے بݨا کے نَۄجواناں نُۄں مار رہی ہَے مِیر منُۄں واںگ٬ پر بھا٬ جِئۄں جِئۄں منُۄں وڈھّدا اِہ دُۄݨے چَۄݨے ہۄئے... کانُۄن تے ادالتاں کِدھر گئیِیاں؟ . پُلس ہی وِدھان پُلس ہی گواہ٬ پُلس ای ججّ... پُلس ای.. جلّاد٬ اِہ جے لۄک راج ۔”

اُس دِن ڈی. پی. ای. دی ’بۄل-چالے' والی گلّ سُݨ کے ہِساب ماسٹر نریش مَینُۄں وکھّرا ہۄ کے کہِݨ لگّا٬ "اِہ اَیویں پِٹّی جاںدے آ... پُلس نُۄں٬ گواہاں نُۄں ججّاں نُۄں٬ سبھ نُۄں تاں ماری جاںدے نیں... اِہناں نُۄں ادالتاں 'چۄں تاں سذا ہۄݨۄں رہی پھِر ... تے رہی گلّ اِہناں دے بۄلبالِیاں دی ? ... پںجّاب 'چ پارٹی کۄئی اگّے آوے٬ مُکھّ مںتّری اِہناں دا بݨدا... راشٹرپتی اِہناں دا سدا سَیںٹر وِچ اِک دۄ مہتّوپُۄرن منِسٹرِییاں اِہناں کۄل رہِییاں۔ فَۄجاں 'چ٬ پُلِس 'چ وڈّے افسر اِہناں دے….. اِہناں دی گِݨتی ویکھۄ تے اہُدِیاں دی پْرسَیںٹیج ویکھۄ..."

اُہدی گلّ مُکّدی ناں ویکھ کے میرے مُۄںہۄں ہسّدِیاں نِکل گِیا٬ "ہُݨ تاں بھراوا دِن رات بۄل-بالا ای اِہناں دا کِتے اَۄہ مارتا.... کِتے اَۄہ... ٹھاہ... ٹھُۄ..."

ساہمݨے بَیٹھے دۄویں نَۄجوان چُپّ-چاپ سن۔ چھۄٹا تاں شائِد سارے سفر دَۄران اِک ادھّی وار ہی بۄلِیا سی! اُہناں تۄں کلپِیا خترا مَینُۄں نِرمُۄل جاپِیا۔

پر خترا تاں سِر 'تے ہۄر آ کھڑا ہۄئِیا سی ۔ جدۄں ماناںوالا لںگھّدِیاں ہی گارڈ نیں آکھ دِتّا

“تُہانُۄں اسِیں سٹیشن ’تے نہِیں اُتار سکدے ۔ اُرہے اُترنا پویگا۔ سٹیشن تے اُتردِیاں ساڈی تُہاڈی دۄہاں دھِراں دی پُچھّ-گِچھّ ہۄئۄُ... اَیویں کِتے دھر لئے جائۄگے...”

امّْرِتسر دی جُۄہ وڑدِیاں ہی گڈّی ہَۄلھی ہۄݨی شُرُۄ ہۄ گئی۔ جِئۄں ہی گڈّی جَۄڑے پھاٹک لںگھّ کے گۄلڈن اَیوینِئۄُ کۄل پہُںچّی تاں اُسدی رفتار کافی دھِیمی ہۄ گئی سی

"چلّۄ جی چلّۄ... اُٹھّۄ بائۄُ جی... اُترن لئی اَیہ تھاں ودھِییا پدھّری اےَ..." بھاویں نِمّہی جِہی چنّ چانݨی وی پسر رہی سی٬ پر اُسنے سرچ لائیِٹ مار کے سانُۄں پدھّری پٹڑی وِکھائی تے چھال مارن لئی کِہا۔

"چھیتی کرۄ... چھیتی..."

باری کۄل سبھ تۄں اگّے مَیں ہی سامَیں باری دا ڈںڈّا پھڑ کے پائِدان 'تے سمبھّل کے پَیر دھرِیا تے پھِر جِسم سمبھّالدا اگّے نُۄں مُۄںہ کرکے پٹڑی 'تے ہَۄلھی جِہی اُتر گِیا۔ دس پںدّراں گذ دی وِتھّ 'تے جُگل وی اُتر گِیا۔ تھۄڑھی تھۄڑھی وِتھ 'تے ہۄر جݨے وی اُتر رہے سن۔ پر سانُۄں اُہناں نُۄں ویکھݨ اتے اُڈِیکݨ دی کۄئی لۄڑ نہِیں سی۔ رات نُۄں ریلوے لائیِن دے نال نال چلّݨا وی کۄئی گھٹّ خترے والی گلّ نہِیں سِیئَویں کۄئی آکھ دئے٬ "ریلوے لائیِن اُکھیڑن لگّے سن۔ گڈّی اُلٹائُݨ لگّے سن..”

مَیں جُگل نُۄں آکھِیا٬ “پٹڑی تۄں اُتر کے اَیں سِدھّے ڈاںڈے مِیںڈے ہۄ جائیِئے٬ آبادی ولّ....”

تے اسِیں تیذ-تیذ کدمِیں تُر پئے۔ سچّی گلّ تاں اِہ سی کِہ مَیں اجے وی اُہناں سِکھّ نَۄجواناں تۄں ڈر رِہا سِیکی پتا کَۄݨ سن ? بھید-بھرے۔ رہسّمئی ۔ ... چُپّ گڑُپّ...

تُرے جاںدِیاں مَیں پِچھّا بھَۄں کے ویکھِیا۔ اُہ دۄویں گڈِّیئۄں اُتر کے پِچھّے مُڑ کے ساڈے ولّ ہی آ رہے سن۔ ادھکھڑ سردار شائِد اگّے کِدھرے اُترِیا سِیئُہناں نُۄں تیذ تیذ کدمِیں آپݨے ولّ ودھدِیاں ویکھ کے میرا دِل دھڑکِیا۔ مَیں جُگل نُۄں ہۄر تیذ تُرن لئی کِہا۔

“مَینُۄں تاں خترناک بںدّے لگدے نیں..."

اینے چِر وِچ اُہناں دے تیذ کدماں دے کھڑاک نال اُہناں دے ہَۄلی ہَۄلی گلّاں کرن دی آواذ سُݨائی دِتّی۔

اِک کہِ رِہا سی٬ “بھجّ کے مِل پَیںدے آں ۔" اِہ آواذ شائِد چھۄٹے دی سی۔ میرے تاں سِر تۄں لَے کے پَیراں تکّ پسِینا چھُٹ گِیا ۔ مَینُۄں لگّا٬ ہُݨے بھجّ کے مِںٹّ وِچ اُہ ساڈی مۄرِیں آ چڑھنگے تے پھیر اِکّ چھِݨ وِچ 'ٹھاہ۔ ٹھاہ!' کردِییاں گۄلِییاں ساڈی پِٹھّ ولّۄں ہُںدِّییاں٬ چھاتی چِیردِییاں آر-پار ہۄ جاݨگِییاں۔ مَیں پِچھۄں آئُںدی آواذ ولّ دھِیان دِتّا٬ "نہِیں٬ واج مار لَیںدے آں..." وڈّا نَۄجوان کہِ رِہا سی۔

ڈرے ہۄئے اسِیں آپس وِچ کۄئی گلّ وی نہِیں ساں کر رہے۔ اُہناں دے ہۄر وی تیذ ہۄ جاݨ نال ساڈی وِتھّ ہۄر وی گھٹ گئی سی ۔ مَیں جُگل نُۄں دَۄڑن واستے ہی کہِݨ لگّا ساں کِہ پِچھّۄں آواذ آئی٬ "بائۄُ جی... ۔” سہِم نال میرے پَیراں نُۄں جِویں ذںجِّیر ہی تاں وجّ گئی سی ۔ جُگل وی کھڑۄ گِیا۔

"تُسِیں تاں بھجّ ای اُٹھّے... سانُۄں نال ای نہِیں لِیا..." وڈّا نَۄجوان کہِݨ لگّا٬ "اسل 'چ میری چاچی٬ اِہدی چھۄٹے دی مدر دی ڈَیتھّ اجّ شامِیں تِنّ کُ وجے ہۄ گئی سی۔ مَیں اِہنُۄں لَیݨ گِیا ساں جلںدھّرۄں۔ بسّ جاںدِیاں آئُںدِیا کویلا ہۄ گِیا۔ گارڈ وِچارے نُۄں بینتی کِیتی تے اُہ منّ گِیا۔”

مَینُۄں کۄئی گلّ اہُڑ نہِیں سی رہی۔ مَیں اجے بھَیء دے شِکںجّے وِچۄں پُۄری ترہاں نہِیں ساں نِکل سکِیا۔ “چلۄ تُرۄ...” اُس نیں آکھِیا ۔ مَیں اجے وی ڈرِیا کھڑۄتا ساں ۔ مَینُۄں کھڑۄتا ویکھ وڈّا نَۄجوان کہِݨ لگّا٬ “اسل 'چ گلّ اِہ ہَے کِہ اسِیں دۄویں ڈردے آں کِہ کِتے سی. آر. پی. جاں پُلِس 'چۄں کِسے نیں ویکھ لِیا تاں سانُۄں شکلۄں سِکھّ ویکھ کے گۄلھی ناں مار دیݨ اجّ کلّہ بںدّا مارن لگِّیاں پُچھّگِچھّ کَۄݨ کردا اےَ جی... تُسِیں نال ہۄوۄگے تاں کۄئی مِلِیا وی تاں تُہاڈے کرکے ساڈا بچا ہۄ جائۄُگا...”

اُہ بۄل رِہا سی تے میرے من وِچۄں تݨائۄ اتے سہِم دی دھُںدّ ہَۄلھی ہَۄلھی دُۄر ہُںدّی جا رہی سی۔ میرِییاں ناڑاں وِچ جمِّیا ہۄئِیا کھُۄن پھیر پںگھّر کے تُر پِیا سی۔

مَیں نِسچِںتّ ہۄ کے اُہناں دے اگّے-اگّے تُر پِیا تے اُہناں نُۄں بیفِکر رہِݨ لئی آکھِیا۔

مَیں اگّے اگّے تُرِیا جا رِہا ساں تے مَینُۄں جاپ رِہا سی جِویں مَیں سُرجِیت ہۄواں اتے میرے ہتھّ وِچ ڈاںگ اتے بَیٹری پھڑی ہۄوے۔

تے مَیں جِسدا سِرف ناں راجکُمار سی٬ چَۄتھی کُۄٹ ولّ ہِکّ تاݨی تُرِیا جا رِہا ساں۔