ہوائی سفر دا پہِلا انُبھو 1974 دے جُلائی مہِینے ہۄئِیا جدۄں پرِوار سمیت اِراکی ایئرویذ راہِیں نوِیں دِلّی تۄں بگداد جاݨ دا سببّ بݨِیا۔ ساڈی اُڈاݨ ابُۄ ڈھابی رُکݨ پِچھّۄں بگداد پُجّ گئی۔ اِتھّۄں ہوائی جہاذ راہِیں ہی اسِیں آپݨی نَۄکری والی تھاں مَۄسُۄل جاݨا سی۔ پر اُہ اُڈاݨ ساڈے بگداد پُجّݨ تۄں پہِلاں ہی نِکل گئی سی۔ ہوائی کمپّنی نیں ساڈے رہِݨ دا پْربںدھّ اِکّ ہۄٹل وِچّ کر دِتّا تے دُۄجے دِن لَے کے جاݨ دا سماں وی دسّ دِتّا۔ نوِیں دِلّی تۄں اِہ اُڈاݨ ہفتے وِچّ کیول اِکّ وار ہی جاںدی سی۔ ہریک اُڈاݨ وِچّ بھارتی ماہِر جاں کامے ہی ہُںدّے سن کِئُںکِہ اِراک وِچّ پکّے تَۄر اُتّے کۄئی وی بھارتی مُۄل دا پرِوار نہِیں رہِںدّا سی۔ اِس کرکے پہِلاں پہُںچّے ہۄئے ماہِراں وِچّۄں کۄئی ناں کۄئی ہوائی اُتّے اُتّے آ ہی جاںدا سی۔ ساڈے ویلے وی میری یُۄنِیورسِٹی دے ادھِیاپک٬ جِہڑے میرے وِدِیارتھی رہے سن تے پرِوارِک مِتّر سن٬ اُہ اڈّے اُتّے ساڈے سواگت لئی پہُںچّے ہۄئے سن۔ کِئُںکِہ ساڈے رہِݨ دا پْربںدھّ ہوائی کمپّنی ولّۄں ہی کِیتا گِیا سی٬ اِس کرکے فَیسلا ہۄئِیا کِہ اُہ ہۄٹل وِچّ سانُۄں مِلݨ آئُݨگے۔ دۄ کُ گھںٹّے پِچھّۄں میرا دۄست آپݨے نال ڈا. گُرشام سِںگھّ ہۄراں نُۄں لَے کے آ گِیا۔ ڈا. ساہِب یُۄنِیورسِٹی بݨن پِچھّۄں کھیتی کالج دے پہِلے ڈِین بݨے سن تے مَینُۄں اُدۄں تۄں جاݨدے سن٬ جدۄں مَیں وِدِیارتھی ہُںدّا سی۔ اِتھّے اُہ اَیپھّ اے اۄ (Food & Agriculture Organization of UN) دے ماہِر وجۄں کمّ کر رہے سن۔ آپݨی کار اُہ آپ ہی چلا رہے سن۔

بگداد وِچّ گُرُۄ نانک ساہِب دی پھیری بارے بہُت پڑھِیا سی۔ اُس دھرتی نُۄں ویکھݨ دی میری بہُت تمنّا سی۔ مَیں ڈاکٹر ساہِب نُۄں بینتی کِیتی کِہ سانُۄں اُس تھاں دے درشن کروائے جاݨ۔ گُرُۄ جی مکّے تۄں بگداد آئے سن کِئُںکِہ بگداد نُۄں اُدۄں اِسلام دھرم دا اِکّ وڈّا کیںدر منِّیا جاںدا سی۔ گُرُۄ جی دا پہِلاں اِتھّے وِرۄدھ وی ہۄئِیا سی پر پِچھّۄں سارے اُنہاں دے شردھالُۄ بݨ گئے سن۔ اِتھّۄں دے پْرسِدھّ فکِیر شاہ بہِلۄل نیں اُنہاں نُۄں آپݨا وِشیش مہِمان بݨا کے کۄل رکھِّیا سی۔ اِتھّے اِہ دسّݨا وی ذرُۄری ہَے کِہ اپھگانِستان اتے اِراک وِچّ کاپھی سِکھّ ناگرِک سن پر ہُݨ اِنہاں دۄواں دیشاں وِچّ ہۄئے راج پلٹے کارن بہُتے سِکھّ پرِوار اِنہاں دۄواں دیشاں وِچّۄں چلے گئے ہن پر اِتھّے گُرُۄگھر ذرُۄر مَۄجُۄد ہن۔ پر اِراک وِچّ کۄئی سِکھّ ناگرِک جاں بھارتی مُۄل دا ناگرِک نہِیں ہَے۔

بھائی گُرداس جی نیں آپݨی پہِلی وار وِچّ گُرُۄ ساہِب دے مکّا مدِینا اتے بگداد جاݨ بارے جِتھّے جاݨکاری دِتّی ہَے٬ اُتھّے بگداد وِکھے گُرُۄ جی ولّۄں کِیتِییاں بکھشِشاں دا وی اُلیکھ کِیتا ہَے۔ اُہ لِکھدے ہن:

پُچھّے پِیر تکرار کر اِہ پھکِیر وڈّا اتائی۔

اِتھّے وِچّ بگداد دے وڈّی کرامات دِکھلائی۔

پاتالاں آکاش لکھّ اۄڑک بھالی کھبر سُݨائی۔

پھِر دُرائِݨ دستگِیر اسِیں بھِ ویکھاں جۄ تُہِ پائی۔

نال لِیتا بیٹا پِیر دا اکھِّیں مِیٹ گِیا ہاوائی۔

لکھّ آکاش پاتال لکھّ اکھّ پھُرک وِچّ سبھ دِکھلائی۔

بھر کچکَۄل پْرساد دا دھُرۄں پتالۄں لئی کڑاہی۔

ذاہر کلا ن چھپَے چھپائی۔

بگداد دجلا درِیا دے کِنارے کںڈھّے وسِیا ہۄئِیا پُراݨا شہِر ہَے۔ اِراک وِچّ دۄ درِیا وگدے ہن٬ دجلا اتے پھرات۔ اِسے کرکے اِس اِلاکے نُۄں مَیسۄپۄنیمِییا وی آکھِیا جاںدا ہَے٬ جِسدا ارتھ دۄیابا ہُںدّا ہَے۔ سںسّار وِچّ اِس نُۄں دُنِییاں دے اُنہاں مُڈھلے کیںدراں وِچّ گِݨِیا جاںدا ہَے٬ جِتھّے منُکھّی سبھِئتا وِکسِت ہۄئی۔

گُرُۄ جی نیں بگداد دے باہر ٹھِکاݨا کِیتا تے کِیرتن شُرُۄ کر دِتّا۔ اُتھّۄں دے پِیر دستگِیر نُۄں بڑا گُسّا آئِیا کِئُںکِہ اِسلام وِچّ اِسدی مناہی ہَے۔ پِیر دے ڈیرے دے بہُت سارے مُرِید اُدھّر دَۄڑے جِدھرۄں آواذ آ رہی ہَے۔ اُنہاں نیں گُرُۄ جی نُۄں مارن لئی پتھّر چُکّے کِئُںکِہ اِسلام وِچّ پتھّر مار کے مارنا اِکّ وڈّی سذا منّی جاںدی ہَے۔ پر اِہ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ لۄکاں دے ہتھّاں وِچّ ہی پتھّر پھڑے رہِ گئے۔ اُنہاں نُۄں یکِین ہۄ گِیا اِہ کۄئی پہُںچِّیا ہۄئِیا فکِیر ہَے۔ پِیر دستگِیر کۄل گُرُۄ جی ولّۄں مکّے کِیتِییاں بکھشِشاں دی کھبر وی پُجّ چُکّی سی۔ اُہ اُنہاں نُۄں آپݨے ڈیرے لَے گِیا اتے پرکھ لئی کئی ترہاں دے سوال پُچھّݨ لگّا۔ اُس آکھِیا کِہ اِسلام انُسار ستّ دھرتِییاں اتے ستّ ہی اکاش ہن۔ تُسِیں لکھّاں آکھ رہے ہۄ۔ گُرُۄ جی دا اُتّر سی٬ جِسدی جِنّی پہُںچّ ہُںدّی ہَے٬ اُہ اُنّی ہی جاݨکاری دے سکدا ہَے۔ پِیر دے پُتّر نیں آکھِیا جیکر تُسِیں سچّ بۄلدے ہۄ تاں مَینُۄں درشن کروائۄ۔ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ گُرُۄ جی نیں اُس نُۄں اکھّاں بںدّ کرن لئی آکھ اُس دے سِر اُتّے ہتھّ رکھِّیا تاں اُس نُۄں اِںجھ جاپِیا جِویں اُہ بْرہِمںڈّ وِچّ گھُمّ رِہا ہَے٬ جِتھّے دھرتِییاں تے آکاش گھُمّ رہے سن۔ اِہ منِّیا جاںدا ہَے کِہ بابا جی نیں اُس نُۄں اِکّ دھرتی تۄں پْرشاد وی دُیائِیا تاں جۄ اُہ اکھِّیں ویکھ کے وِشواس کر سکے۔ کئی وِدوان اِہ منّدے ہن کِہ گُرُۄ جی نیں اُتھّے ہاذر ساری سںگّت لئی اُہۄ جِہا ہی پْرشادِ تِیار کروائِیا جِہڑا پِیر دا پُتّر لَے کے آئِیا سی۔ اِںجھ کڑاہ پْرشادِ دی شُرُۄیات بگداد تۄں ہۄئی منّی جاںدی ہَے۔

اِہ وی آکھِیا جاںدا ہَے کِہ پِیر نیں گُرُۄ جی تۄں پُچھِّیا کِہ تُسِیں آکھدے ہۄ ربّ اِکّ ہَے٬ اُہ ہی سبھۄ کُجھ کرن کراوݨ والا ہَے پر اِہ دسّۄ اِس اِکّ تۄں پہِلاں کَۄݨ سی۔ گُرُۄ جی نیں آکھِیا اِکّ تھال وِچّ مۄتی لَے کے آوۄ۔ پِیر نیں سۄچِیا اِہ فکِیر تاں لالچی ہَے۔ پہِلاں ہی پھِیس مںگّݨ لگّ پِیا ہَے٬ پر اُس نیں مۄتِییاں دا تھال مںگّوائِیا۔ گُرُۄ جی نیں آکھِیا اِنہاں دی گِݨتی کرۄ۔ پِیر گِݨن لگّے اِکّ٬ دۄ٬ تِنّ٬ چار۔ گُرُۄ جی نیں کِہا کِہ تُسِیں گلت گِݨتی کر رہے ہۄ٬ مُڑ گِݨتی کرۄ۔ پِیر نیں پھِر اِکّ دۄ تِنّ چار گِݨنے شُرُۄ کِیتے۔ گُرُۄ جی نیں پھِر ٹۄکِیا کِہ نہِیں گِݨتی گلت ہۄ رہی ہَے۔ پِیر تھۄڑھا گُسّے وِچّ آ گِیا تے آکھݨ لگّا تُسِیں اِہ کِویں آکھ سکدے ہۄ کِہ مَیں گلت گِݨ رِہا ہاں۔ گُرُۄ جی نیں آکھِیا تُسِیں گِݨتی اِکّ تۄں شُرُۄ کردے ہۄ پر اِکّ تۄں پہِلاں کی ہَے٬ “پِیر نُۄں گُرُۄ جی دی رمذ سمجھ آ گئی تے اُس نیں گُرُۄ جی تۄں مُیافی مںگّی۔

اِکّ ہۄر سوال راہِیں پِیر نیں پُچھِّیا٬ “تُسِیں کہِںدّے ہۄ ربّ سروشکتِیمان ہَے٬ اُہ کی کر سکدا ہَے؟”

گُرُۄ جی نیں آکھِیا٬ “پِیر جی٬ ذرا آپݨی گدّی تۄں اُتّر کے ہیٹھاں آوۄگے؟”

پِیر آپݨی گدّی تۄں اُتّر گِیا تے گُرُۄ جی اُس دی تھاں گدّی اُتّے بَیٹھ گئے اتے آکھݨ لگّے٬ “اُہ کُجھ وی کر سکدا ہَے۔ جِس نُۄں چاہے گدّی دے سکدا ہَے تے جِس نُۄں چاہے گدِّیئۄں لاہ سکدا ہَے۔”

اِسے ترہاں پِیر دی گُرُۄ جی نال چرچا ہُںدّی رہی تے اُہ گرُۄ جی دا مُرِید بݨ گِیا۔ بگداد وِچّ ہی اِکّ ہۄر پہُںچِّیا ہۄئِیا سُۄفی فکِیر بہِلۄل دانا رہِںدّا سی۔ اُہ گُرُۄ جی نُۄں آپݨے گھر لَے گِیا اتے کھُۄب سیوا کِیتی۔ آکھِیا جاںدا ہَے٬ جِس تھاں گُرُۄ جی بَیٹھدے سن٬ اُس تھاں بَیٹھ اُہ ساری اُمر گُرُۄ جی نُۄں یاد کردا رِہا۔

بگداد وِچّ اِہ اِتِہاسک ستھان ریلوے سیٹش دے لاگے اِکّ پُراݨے کبرِستان وِچّ ستھِت ہَے۔ اِس کبرِستان دے اِکّ کۄنے وِچّ دۄ چھۄٹے جِہے کمرے سن اتے اِنہاں دے چَۄگِردے چار دِواری بݨی ہۄئی سی۔ اِکّ کمرے وِچّ شاہ بہِلۄل دی کبر ہَے اتے دُۄجے وِچّ اِکّ تھڑھا بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِس کمرے وِچّ اِکّ پتھّر وی لگّا ہۄئِیا ہَے جِس اُتّے اربی بھاشا وِچّ گُرُۄ جی دی آمد دا ویروا اںکِّت ہَے۔ چار دِواری دا گیٹ ہمیشا بںدّ رہِںدّا ہَے۔ اِس تھاں دی دیکھبھال کرن والا وِئکتی لۄڑ پَیݨ اُتّے ہی گیٹ کھۄلہدا ہَے۔ اُس نُۄں ستِ سْری اکال تے کُجھ ہۄر پںجّابی دے شبد آئُںدے سن۔ اِہ دسِّیا جاںدا ہَے کِہ اِس تھاں دی نِشاندیہی پہِلے سںسّار یُدھّ سمیں ہۄئی سی۔ اںگّریذ فَۄج وِچّ بہُت سارے پںجّابی اتے سِکھّ بھرتی ہۄئے سن٬ جِہڑے بسرے دی بںدّرگاہ راہِیں اِراک پُجّے سن۔ بسرے دِییاں ہُۄراں اتے کھجُۄراں دی سُںدّرتا دی وی چرچا اُنہاں ہی کِیتی سی۔ اُسے لڑائی سمیں سَینِکاں دِییاں پںجّابی گھروالِییاں نیں اِس بۄلی دی رچنا کِیتی سی- “بسرے دی لام ٹُٹّ جائے٬ مَیں رںڈِّیئۄں سُہاگݨ ہۄواں۔”

جِتّ پْراپت کردے ہۄئے جدۄں اِہ پھَۄجی بگداد پُجّے تاں اِنہاں نیں گُرُۄ جی دی یادگار لبھّݨ دا یتن کِیتا۔ اںگّریذ اپھسراں نیں اِس ستھان نُۄں لبھّݨ وِچّ سہائِتا کِیتی سی۔ اِہ وی آکھِیا جاںدا ہَے کِہ کمرے اتے چار دِواری دی سیوا اِنہاں پھَۄجِییاں ولّۄں ہی کروائی گئی سی۔ اِہ وی منِّیا جاںدا ہَے کِہ اِس سیوا دے مۄہری پارلِیمَیںٹ دے سابکا ڈِپٹی سپِیکر چرنجِیت سِںگھّ اٹوال دے وڈیرے سُۄبیدار میجر فتہِ سِںگھّ سن۔ اںگّریذ دھارمِک بھاوناواں دا پُۄرا لابھ اُٹھائُݨ وِچّ ماہِر سن۔ میرے اِکّ رِشتیدار اِس لڑائی وِچّ سِپاہی سن٬ جِنہاں نُۄں پِچھّۄں بار وِچّ مُربّے وی مِلے سن۔ اُہ دسّدے سن کِہ ساڈی یُۄنِٹ جِنّے دِن بگداد رہی٬ سانُۄں اِس تھاں اُتّے دِیوان کرن لئی اُتشاہِت کِیتا گِیا۔ اُنہاں اِہ وی دسِّیا کِہ اسِیں رُکھّ دی ٹاہݨی دی داتݨ کرن دے آدی ساں۔ اںگّریذ نیں آکھِیا تُسِیں سارے سویرے داتݨ کرۄ۔ سانُۄں داتݨاں لِیا کے دِتِّییاں جاںدِییاں۔ اِہ وی ہِدائِت سی کِہ داتݨ دی تھۄڑھی لکڑی نُۄں کھا وی لِیا کرۄ۔ اُہ دُشمݨ دی پھَۄج وِچّ دہِشت پَیدا کرنی چاہُںدّے سن کِہ اِہ داہڑی پگڑی والے پھَۄجی تاں لکّڑِییاں تک کھا لَیںدے ہن۔

جدۄں دیش اذاد ہۄئِیا تاں گُیاںڈھی دیشاں٬ وِشیش کرکے اِراک اتے کُوَیت وِچّ رہِںدّے سِکھّاں نیں اِتھّے گُردوارا ساہِب دی اُساری کرن دا یتن کِیتا پر اُدۄں دی اِراکی سرکار نیں آگِیا نہِیں دِتّی۔ جدۄں س. سورن سِںگھّ بھارت دے وِدیش مںتّری سن تاں اُنہاں نیں آپݨی اِراک پھیری سمیں اِہ ماملا پھِر اُٹھائِیا پر اُہ وی اِراک سرکار تۄں کۄئی وائدا ناں لَے سکے۔ گِیانی ذَیل سِںگھّ ہۄراں دی پھیری ویلے وی چرچا ہۄئی۔ جدۄں اسِیں اُتھّے ساں تاں پْردھان مںتّری سْرِیمتی اِںدرا گاںدھی اِراک آئے۔ اسِیں اُنہاں نُۄں وی بینتی کِیتی۔ اُدۄں مِ. بھںڈّاری بھارتی راجدُۄت سن۔ سرکار نیں اِنی آگِیا ذرُۄر دے دِتّی کِہ ہِںدّی (اِتھّے اِراک وِچّ بھارت واسِییاں نُۄں ہِںدّی آکھِیا جاںدا ہَے۔) چھُٹّی والے دِن بھاو شُکّروار نُۄں اِکٹھّے ہۄ سکدے ہن۔ اِہ سِلسِلا کُجھ سماں چلِّیا پر پِچھّۄں سرکار نیں اِسدی وی مناہی کر دِتّی۔ کُوَیت اتے ہۄر ارب دیشاں وِچّ جِتھّے سِکھّ رہِںدّے ہن٬ گُردوارا ساہِب ہن پر اِراک سرکار نیں اِسدی آگِیا نہِیں دِتّی۔

پر ہُݨے آئی خبر تۄں پتا لگدا ہَے کِہ اِراک دے سَیر سپاٹا وِبھاگ دے چیئرمَین اجِک اُل اِشائِکار ولّۄں اِس تھاں اُتّے گُرُۄ گھر دی اُساری لئی 7500 ورگ مِیٹر تھاں الاٹ کر دِتّی گئی ہَے۔ اِس سیوا دی مۄہری بابا نانک مِشن سںسّتھا ہۄویگی۔ اِراک سرکار ولّۄں اِسدے نال ہی مَیڈِیکل سیوا کیںدر اتے لںگّر گھر بݨائُݨ دی وی منذُۄری دے دِتّی ہَے۔ اِس نال جِتھّے دۄواں دیشاں دے سمبّںدھّ ہۄر چںگّے ہۄݨگے٬ اُتھّے سارے سںسّار وِچّ گُرُۄ نانک نام لیوا سںگّت وڈّی گِݨتی وِچّ اِس پوِتّر تھاں دے درشناں لئی آئِیا کریگی۔ امرِیکا دِییاں سِکھّ سںگّتاں ودھائی دِییاں پاتر ہن جِنہاں اُہ پْراپتی کر وِکھائی٬ جِس نُۄں سرکار وی ناں کر سکی۔

* * * * *