گُسّا منُکھّ دا سبھ تۄں وڈّا دُشمݨ ہَے۔ اِس نال جِتھّے آپسی رِشِتِیاں وِچّ تْریڑاں آئُںدِییاں ہن٬ دُشمݨِییاں وِچّ وادھا ہُںدّا ہَے٬ اُتھّے منُکھّ دی آپݨی سِہت اُتّے وی اسر ہُںدّا ہَے۔ کئی وار تاں اجِہا ہُںدّا ہَے کِہ اُہ بںدّا گُسّے وِچّ کمبّݨ لگّ جاںدا ہَے٬ چِہرا لال ہۄ جاںدا ہَے۔ گُسّے کارن منُکھّ ہۄش وی گُیا بَیٹھدا ہَے۔ اُہ بِناں سۄچے سمجھے کُجھ اجِہا بۄل جاںدا ہَے جِسدا نتِیجا پِچھّۄں بھُگتݨا پَیںدا ہَے۔ سِیاݨے منُکھّ نُۄں جیکر گُسّا آئُںدا وی ہَے تاں اُہ اُس اُتّے کابُۄ پا لَیںدا ہَے۔ کئی وار بھاوناواں وِچّ وہِ کے گُسّے اُتّے کابُۄ نہِیں پائِیا جاںدا تے اجِہے شبد مُۄںہۄں نِکل جاںدے ہن جِنہاں نُۄں مُڑ واپس لَیݨا اَۄکھا ہۄ جاںدا ہَے۔

مَیں آپݨی نَۄکری دَۄران ہمیشا آپݨے گُسّے اُتّے کابُۄ پائُݨ دا یتن کِیتا ہَے۔ آپݨے سہِیۄگِییاں نُۄں لۄڑ پَیݨ ’تے پِیار نال سمجھائُݨ دی کۄشِش کِیتی ہَے۔ جدۄں گُسّے اُتّے کابُۄ پائُݨا مُشکِل جاپے تاں مَیں چُپّ رہِݨا ہی مُناسِب سمجھِیا ہَے۔ پر دۄ گھٹناواں اجِہِییاں ہۄئیِیاں٬ جدۄں مَیں آپݨے گُسّے اُتّے کابُۄ ناں پا سکِیا تے مُۄںہۄں اجِہے تلکھ شبد نِکل گئے٬ جِنہاں دی سذا مَینُۄں بھُگتݨی پئی۔ پرِوار٬ دپھتر جاں دۄستاں دے گھیرے وِچّ گُسّے وِچّ کہے دۄ بۄل رِشتِیاں وِچّ اجِہِییاں تْریڑاں پا دِںدّے ہن٬ جِنہاں نُۄں میٹݨا اَۄکھا ہۄ جاںدا ہَے۔

پہِلی وار مَینُۄں گُسّا اُدۄں آئِیا جدۄں مۄگا کاںڈ پِچھّۄں سارے پںجّاب وِچّ وِدِیارتھی اںدّۄلن چلّ رِہا سی۔ سنّ 1972 وِچّ ہۄئِیا اِہ اںدّۄلن پںجّاب وِچّ سبھ تۄں وڈّا اںدّۄلن آکھِیا جا سکدا ہَے۔ پںجّاب اَیگرِیکلچرل یُۄنِیورسِٹی وی اِسدی لپیٹ وِچّ آ گئی سی۔ جِہڑی وِدِیارتھی سںسّتھا اِس اںدّۄلن نُۄں چلا رہی سی٬ اُس دا پْردھان ساڈی یُۄنِیورسِٹی دا وِدِیارتھی سی۔ اُدۄں یُۄنِیورسِٹی دے اُپ-کُلپتی ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا سن۔ مَیں آپݨے وِدِیارتھی جِیون تۄں ہی لِیڈری وِچّ پَیر رکھّدا ساں٬ ہُݨ جدۄں ادھِیاپک بݨِیا تاں ادھِیاپک جتھیبںدّی وِچّ وی سرگرم ہۄ گِیا ساں۔ ڈا. رںدھّاوا دی سۄچ سی کِہ وِدِیارتھِییاں نال نرمی نال پیش آئِیا جاوے جدۄں کِہ وِدِیارتھی بھلائی ادھِکاری سکھتی دے ہکّ وِچّ سن۔ میری دۄواں نال نیڑتا سی پر مَیں وی نرمی دے ہکّ وِچّ ساں۔ اِکّ ادھِیاپک نُۄں پُلِس نیں اِس دۄش ہیٹھ گْرِپھتار کر لِیا کِہ اُہ وِدِیارتھِییاں نُۄں اُکسا رِہا سی۔ ادھِیاپکاں نیں اِس دے وِرۄدھ وِچّ رَیلی کِیتی۔ رَیلی پِچھّۄں 30 کُ ادھِیاپک اِس تھاں اِکٹھّے کھڑھے سن کِہ پُلِس نیں آ کے اُنہاں نُۄں گْرِپھتار کر لِیا۔ ادھِیاپک اَیسۄسِیئیشن دی ہںگّامی مِیٹِںگّ بُلائی گئی۔

ڈا. رںدھّاوا نیں مَینُۄں بُلا کے آکھِیا کِہ مَیں یتن کر رِہا ہاں٬ شام تک سارے ادھِیاپک چھڈّ دِتّے جاݨگے تے تُۄں ادھِیاپکاں دے گُسّے نُۄں شاںت کرن دا یتن کرِیں۔ مِیٹِںگّ وِچّ جدۄں میری بۄلݨ دی واری آئی تاں پتا نہِیں مَینُۄں کِئۄں گُسّا آ گِیا تے مَیتھۄں جۄش وِچّ آکھِیا گِیا کِہ یُۄنِیورسِٹی وِچّ پُلِس دا آئُݨا مںدّبھاگا ہَے٬ جِس ادھِکاری نیں پُلِس بُلائی ہَے٬ اُس دی سکھت شبداں وِچّ نِکھیدھی کِیتی جاوے۔ کھُۄب تاڑِییاں وی وجِّییاں تے نِکھیدھی وی کِیتی گئی۔ شام تک ادھِیاپک رِہا کر دِتّے گئے۔ جۄش ٹھںڈھّا پَے گِیا۔ ادھِکارِییاں نُۄں میرا بھاشݨ چںگّا ناں لگِّیا پر سمبّںدھِّت ادھِکاری نیں میرے نال گِلا کِیتا کِہ تَینُۄں اِںجھ نہِیں سی آکھݨا چاہِیدا۔ اُسے ادھِکاری نیں پُلِس نُۄں چِٹھّی لِکھی کِہ رݨجِیت سِںگھّ وِدِیارتھِییاں نُۄں بھڑکا رِہا ہَے٬ اِسدے وِرُدھّ کاروائی کِیتی جاوے۔ اُنہاں دِناں وِچّ میری سہِیۄگی پْرۄپھَیسر دے تَۄر اُتّے چۄݨ ہۄ چُکّی سی۔ کیس نُۄں پْربںدھّکی بۄرڈ وِچّۄں رسمی پْروانگی لئی بھیجݨا سی۔ اُسے ادھِکاری نیں وائیِس چاںسلر نُۄں وی چِٹھّی لِکھی کِہ اِسدی چۄݨ ردّ کر دِتّی جاوے۔

پُلِس ولّۄں میری گْرِپھتاری دے ورںٹّ کڈھّ دِتّے گئے۔ کُدرتی اِکّ پُلِس ادھِکاری نیں اِہ خبر مَینُۄں پہُںچّا دِتّی تے مَینُۄں کُجھ دِناں لئی رُۄپۄش ہۄݨا پِیا۔ ڈا. رںدھّاوا نیں میری بڑی مدد کِیتی۔ اُنہاں پُلِس ادھِکاری نُۄں میرے ورںٹّاں وِرُدھّ چِٹھّی لِکھی تے میری نِیُکتی اُتّے وی رۄک ناں لگائی پر اِس دۄ مِںٹّ دے گُسّے دا چۄکھا کھمِیاجا بھُگتݨا پِیا۔ جیکر ڈا. رںدھّاوا میرے جاݨُۄ ناں ہُںدّے تاں چۄکھا نُکسان ہۄ سکدا سی۔

میرے سیواکال وِچّ اِکّ ہۄر اجِہا مَۄکا آئِیا جدۄں مَیں آپݨے گُسّے اُتّے کابُۄ ناں پا سکِیا۔ اِس دی مَینُۄں بھاری کِیمت چُکاݨی پئی۔ اِکّ وار یۄجنا کمِشن دے اِکّ مَیمبر نیں ساڈی یُۄنِیورسِٹی دا دَۄرا رکھِّیا۔ اُنہاں مہاراشٹر دے پِچھڑے ورگ دے لۄکاں دے وِکاس لئی چۄکھا کمّ کِیتا سی۔ اِکّ مِہنتی اتے ہِمّتی کِسان سںگِّیتا بارے میرا لیکھ اںگّریذی مَیگذِین پھَیمِنا وِچّ چھپِیا سی۔ اُس نُۄں پڑھ کے اُہ اِنے پْربھاوِت ہۄئے کِہ اُہ آپ آ کے اُنہاں دا کمّ ویکھݨا چاہُںدّے سن۔ یُۄنِیورسِٹی وِچّ آئُݨ والے وِشیش وِئکتِییاں دی آئۄ بھگت تے پْرۄگرام اُیلِیکݨا میری ذِمّیواری سی۔ پر ساڈے وائیِس چاںسلر شائِد ودھّ ہی سترک ہۄ گئے تے اُنہاں اِہ ذِمّیواری رجِسٹرار نُۄں سَۄمپ دِتّی تے چِٹھّی دی کاپی مَینُۄں بھیج دِتّی۔ کھَیر٬ مَیں سارا پْرۄگرام اُلِیک کے لۄڑِیںدے پْربںدھّ کر دِتّے۔ وائیِس چاںسلر باہر گئے ہۄئے سن پر 15 اگست دے سماگم سمیں اُنہاں نال مُلاکات ہۄ گئی۔ اُنہاں مَینُۄں آکھِیا کِہ مَیمبر دا پْرۄگرام کِتھّے ہَے٬ تُۄں میرے نال آ کے وِچار وِٹاںدرا کِئۄں نہِیں کِیتا۔ مَیں آکھِیا کِہ اِہ ڈِیئۄُٹی تُسِیں رجِسٹرار دی لگائی سی۔ اِس کرکے مَیں تُہاڈے کۄل نہِیں آئِیا۔ اُںجھ سارا پْربںدھّ ہۄ گِیا ہَے کِئُںکِہ مَیمبر ساہِب نال میری فۄن ’تے ساری گلّبات ہۄ چُکّی سی۔ اُتھّے ہۄر وی یُۄنِیورسِٹی ادھِکاری کھڑھے سن۔ وی سی ساہِب ذرا گُسّے وِچّ بۄلے٬ “پر ذِمّیواری تیری سی٬ تَینُۄں میرے کۄل آئُݨا چاہِیدا سی۔”

مَینُۄں اچانک گُسّا آ گِیا٬ “میرے نال گُسّے ہۄݨ دی لۄڑ نہِیں۔ رجِسٹرار کھڑھا٬ اِنہاں تۄں پُچھّۄ۔”

اُنہاں نُۄں وی گُسّا آ گِیا تے اُنہاں آکھِیا “مَیں دیکھ لواںگا۔”

مَیتھۄں وی آکھِیا گِیا٬ “جۄ کرنا کر لِئۄ۔”

وی سی ساہِب نیں میرا نُکسان تاں کۄئی ناں کِیتا پر ساڈے رِشتے وِچّ فرک پَے گِیا۔ پہِلاں اسِیں دۄستاں واںگ ساں٬ ہُݨ بیگانِیاں واںگ بݨ گئے تے اُنہاں اگلی کِسے کُرسی لئی میری چۄݨ نہِیں ہۄݨ دِتّی۔

گُسّا بڑا گھاتک ہُںدّا ہَے۔ کمّکاج وِچّ اجِہے ہالات نِتّ ہی ساہمݨے آئُںدے ہن جدۄں گُسّا آئُںدا ہَے۔ جیکر گُسّے اُتّے کابُۄ ناں پائِیا جاوے تاں ستھِتی وِگڑ جاںدی ہَے۔ جِس وِرُدھّ گُسّا آئُںدا ہَے اُس نال سمبّںدھّاں وِچّ تْریڑاں آ جاںدِییاں ہن۔ سُکھاویں کمّکاجی سمبّںدھّاں لئی گُسّے اُتّے کابُۄ پائُݨا بہُت ذرُۄری ہَے۔ اِہ اسُۄل آپسی رِشتِیاں اُتّے وی لاگُۄ ہُںدّا ہَے۔ بابا پھرِید جی دے اِہ بچن سانُۄں ہمیشا یاد رکھّݨے چاہِیدے ہن:

فرِیدا بُرے دا بھلا کرِ گُسا منِ ن ہڈھائ۔۔

دیہی رۄگ ن لگئی پلَے سبھ کِچھُ پائ۔۔ (1382)