’دۄ ٹاپُۄ‘ تۄں اگاںہ

’دۄ ٹاپُۄ‘ دِییاں کہاݨِییاں وِچ مَیں پںجّابی کنیڈِیئناں دے گھراں–پرِواراں دے مسلِیاں تے سمسِّیاواں نُۄں وِشا–وستُۄ بݨائِیا سی۔ اُنہاں کہاݨِییاں وِچ گۄرے پاتراں دی بھُۄمِکا وی سی پر سِیمت رُۄپ وِچ۔ اگلِییاں کہاݨِییاں وِچ مَیں پںجّابِییاں تے گۄرِیاں دے بݨ رہے آپسی سمبّںدھّاں دی بات پائی ہَے۔ اِنہاں وِچ دۄ سبھِیاچاراں دا ٹکرائۄ وی ہَے تے رلیواں وی۔ اِنہاں وِچ گۄرے پاتر بھرویں رُۄپ ’چ پیش ہۄئے ہن۔

کہاݨی ’پاݨی‘

اِس کہاݨی وِچ مَیں نُۄںہ–سسّ دے پاتراں راہِیں اِکّۄ گھر وِچ دۄ جِیون–شَیلِییاں نُۄں پیش کِیتا ہَے۔ نُۄںہ گۄری ہَے تے سسّ پںجّابݨ۔

اِس کہاݨی دے پاتراں دا آدھار ساڈے اِک رِشتیدار دا پرِوار ہَے۔ اُنہاں دے لڑکے نیں گۄری نالھ وِیاہ کروائِیا ہۄئِئَے۔ اُہ لڑکا تے اُسدی گۄری پتنی کہاݨی دے پاتراں راجُۄ تے شَیرن دا آدھار ہن۔ راجُۄ دے مَۄم–ڈَیڈ سُکھجِیت کَۄر تے بلدیو سِںگھّ دے پاتراں دا آدھار رِشتیدار لڑکے دے مَۄم–ڈَیڈ ہن۔ پںجّاب سِںگھّ دا پاتر میرے باپُۄ جی نالھ مِلھدا–جُلھدا ہَے۔ سُکھجِیت کَۄر دے باپُۄ نِشان سِںگھّ دا آدھار میرے سہُرا ساہِب ہن جۄ لمّا سماں سِںگھّاپُر رہے۔

اُپْرۄکت پرِوار وِچ دۄ سبھِیاچاراں دے ٹکرائۄ تے رلیویں نُۄں مَیں گہُ نالھ ویکھدا–گھۄکھدا رِہا۔ اُنہاں دا اِک–دُۄجے پْرتی ناںہ–پکھّی تے ہاں–پکھّی وِہار نۄٹ کردا رِہا۔ مَینُۄں سِرپھ آدھار ہی چاہِیدا ہُںدَّے۔ کہاݨی دا اُسار٬ سماں پا کے٬ کلپنا راہِیں ہۄ جاںدا ہَے۔

پاݨی دا پْرتِیک کہاݨی دے آر–پار پھَیلِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِہ پْرتِیک تݨائۄ–ٹکرائۄ دِییاں ستھِتِییاں نُۄں گہِرائی پْردان کردا ہَے۔

سُکھجِیت کَۄر دے پںجّاب رہِںدّے ماتا–پِتا دی مَۄت ہۄ چُکّی ہَے۔ اِکلَۄتی اَۄلاد ہۄݨ دے ناتے سُکھجِیت کَۄر اُنہاں دی ذمِین دی مالک ہَے۔ ذمِین اُسدا چاچا پںجّاب سِںگھّ واہُںدّا ہَے۔ سںیُّکت پرِواراں والھے مۄہ تے اِیمان دا بِمبّ پںجّاب سِںگھّ اُس ذمِین دا ٹھیکا سُکھجِیت کَۄر دے بَیںک–کھاتے وِچ باکائِدا جمہاں کروا رِہا ہَے۔

کنیڈِیئن جِیون–شَیلی والھے شَیرن تے راجُۄ گرمِییاں دی رُتّ دا لُتپھ ماݨن لئی گھر دے کھُلّہے بَیکیارڈ وِچ سوِمِںگّ پُۄل بݨائُݨا چاہُںدّے ہن۔ اِس ’تے ہۄݨ والھے کھرچے لئی راجُۄ مَۄم نُۄں پںجّاب والھی ذمِین ویچݨ لئی آکھدا ہَے۔ پُتّ دی اِہ گلّ سُکھجِیت کَۄر دے سِر ’تے بمبّ واںگ پھٹدی ہَے۔ اُہ تݨائگْرست ہۄ جاںدی ہَے۔ اُس ذمِین نالھ سُکھجِیت کَۄر دے مۄہکھۄرے ماپِیاں تے چاچے دِییاں مِٹھِّییاں یاداں جُڑِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اُہ ذمِین اُسدی پچھاݨ ہَے٬ اُسدی جڑھ ہَے۔ بلدیو سِںگھّ دی مانسِکتا پتنی نالۄں بھِنّ ہَے۔ لمّے ارسے تۄں کنیڈا رہِںدّا ہۄݨ کرکے اُسنُۄں بچِّیاں دی سوِمِںگّ پُۄل دی اِچھا ٹھِیک جاپدی ہَے۔

کہاݨی دا پاسار سُکھجِیت کَۄر دے تݨائگْرست من وِچ اُبھّردِییاں یاداں–سۄچاں راہِیں ہُںدّا ہَے۔ سوِمِںگّ پُۄل دا بکھیڑا کھڑھا کرن لئی اُہ شَیرن نُۄں دۄش دِںدّی ہَے٬ “ناں اِہ اِس گھر ’چ آئُںدی٬ ناں سوِمِںگّ پُۄل دا سِیاپا کھڑھا ہُںدّا۔”

جدۄں شَیرن کنیڈا وِچ پاݨی دے امُکّ کھجانے بارے دسّدی ہَے تاں اُس نُۄں ٹۄکدِیاں سُکھجِیت کَۄر آکھدی ہَے٬ “منّدے آں پئی ایتھۄں دے سمُںدّراں٬ جھِیلاں تے درِیاواں وِچ اتھاہ پاݨی اے پر ایتھۄں دے لۄکاں دِییاں رُۄہاں وِچ تاں بھۄرا وی پاݨی نہِیں دِیںہدا… بسّ کھُشکی ہی کھُشکی اے۔”

سُکھجِیت کَۄر نُۄں نُۄںہ دِییاں کھُۄبِییاں وی یاد آئُںدِییاں ہن۔ نُۄںہ ولّۄں گھر دے کمرِیاں دی کِیتی رِیسَیٹِںگّ٬ بَیکیارڈ ’چ کلامئی ڈھںگّ نالھ لائیِیاں بھِنّ–بھِنّ رںگّاں والھے پھُلّاں دِییاں کِیارِییاں تے دۄناں بچِّیاں دے ودھِییا ڈھںگّ نالھ ہۄ رہے پالݨ–پۄسݨ دِییاں اُہ سِپھتاں وی کردی ہَے۔

کہاݨی وِچ دۄ لۄکیل ہن٬ پہِلاں گھر تے پھِر اُنٹیرِیئۄ جھِیل دی بِیچ۔ جھِیل وِچ تارِییاں لائُںدے شَیرن تے راجُۄ مذے مار رہے ہن۔ سُکھجِیت کَۄر تے بلدیو سِںگھّ کِنارے ’تے بَیٹھے ہن۔ بلدیو سِںگھّ دُۄر دُمیل تکّ پسرے پاݨی دے دْرِش نُۄں ماݨ رِہا ہَے۔ اُہ پتنی نُۄں آکھدا ہَے٬ “اَیہ ساہمݨے دیکھ٬ کھُلّہے اسمان تھلّے٬ پاݨی وِچ لۄکِیں کِداں اِںذُیائ کر رہے آ۔”

پر سُکھجِیت کَۄر پْریشان ہَے۔ پُتّ دی آکھی ذمِین ویچݨ والھی گلّ نُۄں مُڑ–مُڑ سۄچدِیاں اُسدا مانسِک تݨائۄ سںگھّݨا ہۄئی جا رِہَے۔ راجُۄ تے شَیرن تَیرن بائد کِنارے بَیٹھے مَۄم–ڈَیڈ کۄل آئُںدے ہن۔ سسّ دے چِہرے ’تے پْریشانی بھامپدی شَیرن آکھدی ہَے٬ “لگدا اے٬ مام اج ٹھِیک ترہا اِںجُیائ نہِیں کر سکی… مام! شائِد آپݨی پہِلاں وی گلّ ہۄئی سی… ہُݨ پھِر کہِ رہی ہاں کِہ ذِںدّگی کِنارِیاں ’تے بَیٹھ کے جِیݨ والھی چِیذ نہِیں… سۄ جۄ مذا پاݨی وِچ کُدّݨ, پاݨی نالھ کھہِݨ–کھیڈݨ اتے پاݨی ’تے سوار ہۄݨ ’چ آئُںدا اے٬ اُہ کِنارے ’تے بَیٹھ کے نہِیں آ سکدا۔” شَیرن دے اِس سںوّاد راہِیں مَیں گۄرے لۄکاں دا ذِںدّگی نُۄں بھرپُۄرتا نالھ ماݨن دا وِہار پیش کِیتا ہَے۔

سُکھجِیت کَۄر دا تݨائۄ اُدۄں سِکھر تے پہُںچّدا ہَے جدۄں اُسدے چچیرے بھرا بھُپی (پںجّاب سِںگھّ دے پُتّر) دا پںجّاب تۄں پھۄن آئُںدا ہَے٬ “بھَیݨ جی! تُہاڈی ذمِین دا مُکھتِیارناما چاہِیدَے۔” بھُپی پںجّاب دی سِیاست نالھ جُڑِیا ہۄئِیا ہَے۔

“مُکھتِیارناما؟ کاہدے لئی؟” ہَیران ہۄئی سُکھجِیت کَۄر پُچھّدی ہَے۔

“گلّ ایداں آں… پئی پںجّاب دی ذمِین تھلِّئۄں پاݨی مُکّ گِئَے۔ ذمِین ویچ کے مَیں کۄئی ہۄر جُگاڑ پھِٹّ کرنا چاہُنّا۔”

“چاچا جی نالھ گلّ کرا تاں۔”

“اُہ بِمار نیں۔” بھُپی دا اُتّر ہَے۔

سُکھجِیت کَۄر دا تݨائۄ سںکّٹ دا رُۄپ دھار لَیںدا ہَے۔ جِس ذمِین نالھ اُسدا اینا سنیہ ہَے٬ اُہ ذمِین ہُݨ سُرکھِّئت نہِیں۔ نالھ ہی اُہ اِہ وی مہِسُۄس کردی ہَے کِہ مۄہ بھرِیا رِشتا چاچے تۄں بائد کھتم ہۄ جائیگا۔

ایتھے پاݨی دا پْرتِیک دۄ ارتھی ہَے۔ پہِلا ارتھ ہَے پںجّاب دی ذمِین تھلِّئۄں پاݨی دا مُکّݨا تے دُۄجا ارتھ ہَے رِشتِیاں وِچلے مۄہ–پِیار دے پاݨی دا کھتم ہۄݨا۔ ذمِین تھلِّئۄں پاݨی مُکّݨ دا سںکّٹ تاں سِرپھ پںجّاب دا ہی ہَے پر رِشتِیاں وِچّۄں مۄہ پِیار دے پاݨی دا کھتم ہۄݨا بھارت تے کنیڈا سمیت سارے وِشو دا سںکّٹ ہَے۔

کہاݨی ’سڑکاں

اِہ دۄ سبھِیاچاراں دی نیڑتا دی اگلی کہاݨی ہَے۔ اِس کہاݨی وِچ مَیں پںجّابی کنیڈِیئناں دے کرڑے سںگھّرش دی بات وی پائی ہَے۔

کہاݨی لِکھݨ دا ویگ نَۄجوان گۄلڈی ڈھِلّۄں دی اتِ دُکھدائی مَۄت تۄں بݨِیاں۔ گۄلڈی میرے بیٹے امرپْرِیت دا دۄست سی۔ اُسدے ڈَیڈ دا ٹرکّاں دا چھۄٹا جِہا بِذنِس سی۔ امرپْرِیت ایئرپۄرٹ دی سکِئُرٹی دی جَۄب چھڈّ کے ٹرکّ چلائُݨ لگّ پِیا سی۔ اِکٹھّے کمّ–کاج کردِیاں اُسدی گۄلڈی نالھ دۄستی پَے گئی… بائی کُ سال دا اُچّے کدّ والھا گۄلڈی ہِمّتی نَۄجوان سی۔ ہائیِویء ’تے ہۄئے ٹرکّاں دے بہُت ہی بھِیانک اَیکسِیڈَیںٹ ’چ دُۄجِیاں دِییاں جاناں بچائُݨ دے پرئُپکار وِچ اُسدی بیوکت مَۄت ہۄ گئی۔ ہۄݨہار جوان پُتّ دی مَۄت ماپِیاں لئی بہُت وڈّا سدما سی۔ گھٹنا–ستھلّ ’تے ہائیِویء دے نالھ–نالھ دُۄر تکّ انیک لۄکاں نیں گۄلڈی دی یاد وِچ پھُلّ سجائے سن۔ پھُلّاں نالھ ٹُںگِّییاں پرچِییاں ’تے لۄکاں نیں جِتھّے گۄلڈی دے بھر–جُیانی ’چ ٹُر جاݨ دا سۄگ منائِیا٬ اُتھّے اُسدے گَۄرومئی کرتو نُۄں سِجدا وی کِیتا سی۔

کنیڈا سرکار ولّۄں اُسنُۄں مرن–اُپرںتّ ’مَیڈل آپھ بریوری‘ نالھ سنمانِت کِیتا گِیا۔ گۄلڈی دی بہادری دی گھٹنا نُۄں مَیں کہاݨی وِچ اِن–بِنّ بِیان کِیتا ہَے۔ پر اُس نالھ جُڑِییاں ہۄر گھٹناواں تے ویروے کلپِت ہن۔

کہاݨی وِچ گۄلڈی نُۄں کرن دے پاتر راہِیں پیش کِیتا ہَے۔

اِس کہاݨی دے مُکھّ پاتر اجِیت سِںگھّ دا سڑکاں نالھ ناتا اِںڈِییا ’چ ہی بݨِیاں ہۄئِیا سی۔ آپݨے وڈّے بھرا نُۄں ٹرکّاں دے کارۄبار وِچ کامیاب کرن لئی اُہ دِن–رات اُسدے ٹرکّ چلائُںدا رِہا۔ اُسنُۄں آس سی کِہ بھرا آپݨے کارۄبار وِچ اُسدا کُجھ ہِسّا رکھّ لئیگا۔ پر بھرا نیں اُسدی سکھت مِہنت دی کدر ناں پائی۔

ہرکھِیا ہۄئِیا اجِیت سِںگھّ ذمِین گہِݨے رکھّ کے کنیڈا آ جاںدا ہَے۔ اُسدی پتنی سُرِںدّر کَۄر تے دۄویں پُتّر لکھّی تے کرن وی کنیڈا پہُںچّ جاںدے ہن۔ اُہ جَیک ناں دے گۄرے دا ٹرکّ چلائُںدا ہَے۔ کمّ وِچ اُسدی لگن دیکھ کے جَیک آکھدا ہَے٬ “اَیجِیت! مَینُۄں تیرے ’چ امَیرِکن ڈرِیم نذر آئُںدا ہَے۔ امَیرِکن ڈرِیم بارے جاݨدا ایں ناں؟ یانِ کۄئی وی بںدّا امِیر بݨ سکدَے٬ بِذنِس ’چ آپݨی دھاںک جما سکدَے… ۔”

جَیک دا کتھن ٹھِیک سابت ہُںدّا ہَے۔ مِہنت نالھ کُجھ رکم جۄڑ کے تے بَیںک تۄں کرجا لَے کے اجِیت سِںگھّ پہِلاں اِک ٹرکّ تے سماں پا کے تِنّ ٹرکّاں دا مالک بݨ جاںدا ہَے۔ جَیک دے وی اینے ہی ہن۔ اُنہاں دے وِہار وِچلی سپھائی راہِیں نیڑتا بݨدی ہَے تے اُہ ’ہُںدّل اَیںڈ ہَیرِیسن ٹرکِّںگّ کمپّنی‘ بݨا لَیںدے ہن۔ کارۄباری ساںجھ راہِیں اُنہاں وِچ پرِوارک ساںجھ وی بݨ جاںدی ہَے۔

سِکھ دھرم تے اِیسائی دھرم وِچ کُجھ ساںجھے سںکّلپ درسا کے مَیں اجِیت تے جَیک دی ساںجھ نُۄں وڈیرے ارتھ دیݨ دی کۄشِش کِیتی ہَے:

اجِیت سِںگھّ دے وڈّے پُتّر لکھّی دے وِیاہ وِچ جَیک پتنی کَیتھی تے بچِّیاں سمیت شامل ہُںدّا ہَے۔ آنںدّ کارج تۄں بائد اُہ تے کَیتھی گُردوارے دی دِیوار ’تے لِکھے گُرواک ’جِن پْریم کِیئۄ تِن ہی پْربھ پائِئۄ‘ دا ارتھ پُچھّدے ہن۔ اجِیت سِںگھّ ولّۄں اںگّْریذی انُواد دسّݨ ’تے اُنہاں دے بۄل ہن٬ “اِہ گلّ اِیسائی متّ ’چ وی ہَیگی اے— لو اِذ گَۄڈ۔”

وںڈّ چھکۄ دا انُواد سُݨ کے اُہ آکھدے ہن٬ “ساڈِییاں پھُۄڈ بَیںک دا وی اِہی منۄرتھ ہَے۔”

وِچار وٹاںدرا کردِیاں اُنہاں نُۄں سِکھّ دھرم وِچ ’سیوا‘ تے اِیسائی دھرم ’چ ’چَیرِٹی‘ دے سِدھاںتاں وِچ وی سمانتا نذر آئُںدی ہَے۔

اُنہاں دے ساںجھے کارۄبار دی پُۄری چڑھت ہَے… دۄویں اٹھاراں–اٹھاراں ٹرکّاں دے مالک بݨ جاںدے ہن۔ اجِیت سِںگھّ نُۄں جاپدا ہَے کِہ اُسدا نامور ٹرکّر بݨن دا سُپنا ہُݨ بہُتا دُۄر نہِیں۔ اُسنُۄں سڑکاں وی اِس گلّ دی شاہدی بھردِییاں لگدِییاں ہن جِویں کہِ رہِییاں ہۄݨ, ’تُۄں ہِمّت کر٬ اسِیں تیرے نالھ ہاں۔‘

پر اُسدا سُپنا اُدۄں تِڑکدا ہَے جدۄں نُۄںہ–پُتّ مِینُۄں تے لکھّی گھر وِچ ٹکرائۄ کھڑھا کردے ہن۔ اجِیت سِںگھّ نُۄںہ نُۄں نوِییاں ڈرَیساں٬ کنیڈِیئن کھاݨِیاں اتے ہَۄلِیڈیئذ دے کھرچے گھٹائُݨ لئی کہِںدّا ہَے۔

“تُہاڈا لائیِپھ–سٹائیِل آپݨا اے تے میرا آپݨا۔” نُۄںہ دا جواب ہَے۔

“مِینُۄں! تُۄں شائِد بیہِسابے کھرچ نُۄں ہی لائیِپھ–سٹائیِل سمجھ رہی ایں۔ لائیِپھ–سٹائیِل ’چ تاں بڑا کُجھ ہُںدّا اے… اِس وِچ بںدّے دے آپݨے تے پرِوار دے گۄلھ وی ہُںدّے نیں٬ جِنہاں نُۄں اچِیو کرنا ہُںدَّے”۔ اجِیت سِںگھّ آکھدا ہَے۔

“مَیں تُہاڈے گۄلھاں نالھ اَیگری نہِیں کردی۔ ذِںدّگی دی کُئَلِٹی وی کۄئی چِیذ ہُںدّی اے… پھار یُۄ دا لائیِپھ اِذ اِیٹ٬ سلِیپ اَیںڈ گۄ ٹُۄ ورک۔ بٹ پھار می دیئر اِذ مۄر ٹُۄ لائیِپھ۔”

لکھّی وی پتنی دی ہاں وِچ ہاں مِلھائُںدا ہَے۔

نُۄںہ–پُتّ دا وکھّرے ہۄݨ دا رُکھ–ڈھںگّ دیکھ کے اجِیت سِںگھّ٬ جَیک دی سلاہ نالھ لکھّی نُۄں تِنّ ٹرکّ دے کے الگّ کر دِںدّا ہَے۔ ’اۄورڈِئۄُ کرجا‘ لاہُݨ لئی اُسنُۄں دۄ ٹرکّ ویچݨے پَے جاںدے ہن۔ اٹھاراں وِچۄں تیراں رہِ جاںدے ہن۔ اُہ نِرشتا وِچ گۄتے کھاݨ لگدا ہَے۔ پتی دی ہالت تۄں چِںتّت ہۄئی سُرِںدّر کَۄر چھۄٹے پُتّر کرن نالھ سلاہ کردی ہَے۔ ’آٹۄمُبِیل اِںجنِیئرِںگّ‘ دی پڑھائی کردا کرن پڑھائی تۄں اِک سال دی چھُٹّی لَے لَیںدا ہَے۔

کرن گھںٹِّیاں–بدھّی کمپِّئۄُٹر ’تے کمّ کردا ہَے۔ اہ ٹرکّاں دی رۄذانا کارگُذاری تے سروِساں دے ویروے کمپِّئۄُٹر ’چ پا لَیںدا ہَے۔ ٹرکّاں واستے برۄکرذ تے وپارک ادارِیاں ولّۄں لۄڈ دی سپلائی گھٹ جاݨ ’تے اۄپن مارکِٹ وِچّۄں لبھّ لَیںدا ہَے۔ کارۄبار ’چ ہۄئی بِہتری نالھ اجِیت سِںگھّ نُۄں ہَۄسلا ہۄ جاںدا ہَے۔

نوِییاں–نوِییاں سکِیماں سۄچدے کرن تے جَیک اِک چۄکھے مُناپھے والھا کاںٹرَیکٹ ہاسل کر لَیںدے ہن— امرِیکا دے کنیڈا ’چ کھُلّہ رہے ’ڈَۄلر اَیںڈ ڈَۄلر‘ سٹۄراں لئی امرِیکا دے ویئرہائۄُساں ’تۄں سامان ڈھۄݨ دا کاںٹرَیکٹ۔ کاںٹرَیکٹ دِییاں شرتاں انُسار ڈھۄء–ڈھُیائی مِتھّے سمیں تکّ مُکّݨی چاہِیدی ہَے… تھکاوٹ مہِسُۄسدے ڈرائیِوراں نُۄں رَیسٹ دیݨ لئی اجِیت٬ جَیک تے کرن وی ٹرکّاں ’تے جاݨ لگدے ہن۔

اِس سِلسِلے دَۄران ٹرکّاں دے اِک اتِ بھِیانک ہائیِویء–ہادسے وِچ کرن آپݨی جان کھترے ’چ پا کے تِنّ جاناں بچائُںدا ہَے پر آپ مَۄت دے مُۄںہ وِچ چلا جاںدا ہَے۔ اَیکسِیڈَیںٹ دی گھٹنا دے ویروے گۄلڈی والھے ہن۔

دُکھاںت دے جھمبّے اجِیت سِںگھّ دی سڑکاں بارے سۄچ بدلدی ہَے٬ ’سڑکاں دا کِسے نالھ کۄئی ہِت نہِیں ہُںدّا… اِہ لۄکاں نُۄں دُڑائی رکھّݨا چاہُںدِّییاں ہن… اِک–دُۄجے تۄں مُۄہرے نِکلھ جاݨ نُۄں ہی ذِںدّگی دا منۄرتھ بݨا دیںدِییاں نیں۔‘

سدمیں ’چ ڈُبّے اجِیت سِںگھّ نُۄں جَیک دِلی اپݨتّ نالھ ڈھارس دیںدا ہَے۔ آپݨے ہتھّ اجِیت ولّ ودھائُںدا اُہ آکھدا ہَے٬ “اَیجِیت! میرے اِنہاں ہتھّاں نُۄں تُۄں کرن دے ہتھّ سمجھِیں… آپاں کمپّنی چلدی رکھّاںگے۔”

کرن نُۄں مرن–اُپْرںتّ ’اَیوارڈ آپھ بریوری‘ دیݨ بابت کنیڈا سرکار دی چِٹھّی پڑھ کے جَیک آکھدا ہَے٬ “اَیجِیت! سُریںدر! آپاں نُۄں ماݨ ہَے کِہ آپݨا کرن کنیڈا دے اِتِہاس دے سُنہِری پنِّیاں ’چ چلا گِئَے۔”

“پر ساڈے اِتِہاس ’چ تاں ہُݨ ہنہیرا ہی ہنہیرا اے۔” سُرِںدّر کَۄر دی آواذ درد نالھ بھری ہۄئی اے۔

“ہنہیرے وِچ وی لۄء ہُںدّی اے… تارِیاں دی لۄء۔” جَیک اُماہ بھری آواذ ’چ آکھدا ہَے۔

جَیک ہَیرِیسن دے پاتر دا مُۄل میرا گۄرا مِتّر لَیری ہائیِن ہَے۔

کہاݨی وِچ سڑکاں دے پْرتِیک راہِیں مَیں پاتراں دے مناں وِچ ڈُۄںگھی جھات پُیائی ہَے۔ سڑکاں لۄکاں دے میل–مِلاپ دا سادھن وی ہن۔ اُںج سڑکاں دا ودھیرے لاہا وپاری لَیںدے ہن۔ وپار دے ہاں–پکھّ وی ہن۔

کہاݨی وِچلا ہاں–پکھّ: وپار رںگّاں–نسلاں دِییاں دُۄرِییاں مِٹائُںدا ہَے۔

کہاݨی ’گُیاچے لۄک‘

پچھم دی پُۄںجِیوادی وِوستھا نیں پرِوارک٬ نَیتِک تے مانوی کدراں–کِیمتاں نُۄں جۄ ڈھاہ لائی ہَے٬ اُسدا گلپی رُۄپ ہَے اِہ کہاݨی۔

کہاݨی دا مُکھّ پاتر شمشیر سِںگھّ پْرگتِیشِیل وِچاراں دا دھارنی ہَے۔ آپݨے پِںڈّ وِچ ’نَۄجوان سبھا‘ بݨا کے اُہ پِںڈّ دی بِہتری دے کارج آرمبھّدا ہَے۔ پر ساتھِییاں دی مَۄکاپْرستی تۄں دُکھی ہۄ کے کنیڈا آ جاںدا ہَے۔

کنیڈا ’چ اُسدا رپھِئۄُجی کیس اُلجھ جاںدا ہَے۔ 10 سال دی کھجّل–کھُیاری تۄں بائد اِمِیگْریشن مِلدی ہَے۔ پتنی جسبِیر کَۄر تے پُتّاں نُۄں کنیڈا پہُںچّݨ ’چ اِک سال ہۄر لگّ جاںدا ہَے۔ کیس دِییاں پریشانِییاں تے پرِوار دے لمّے وِچھۄڑے دے پھِکراں–ہئُکِیاں والھے سمیں نُۄں اُہ ’بنواس‘ آکھدا ہَے۔

پرِوارک جِیون نسِیب ہۄݨ ’تے اُسنُۄں سُکھّ دا ساہ آئُںدا ہَے۔ اُہ دۄناں پُتّاں سُہِںدّر تے منجِںدّر نُۄں چںگّی پڑھائی کروائُںدا ہَے۔ جَۄباں ’تے لگّݨ اُپْرںتّ دۄویں وِیاہے جاںدے ہن۔

وڈّے پُتّ–نُۄںہ سُہِںدّر تے رچھپال جَۄباں کردے ہن۔ چھۄٹا منِںدّر تے اُسدی پتنی سںدِّیپ ’یُنِیک ملٹِیپل پھائِنَیںشِیئل سروِسذ‘ ناں دی کمپّنی کھۄلہ لَیںدے ہن۔ اُہ بِذنس ودھائُݨ لئی وِیکئَںڈاں ’تے بِذنِسی–دۄستاں نالھ پارٹِییاں٬ سبھِّیاچارک پْرۄگراماں نُۄں سپاںسر کرن اتے مِیڈِییا والھِیاں نُۄں مِلݨ دے رُجھیوِیاں وِچ بِذی ہۄ جاںدے ہن… تے پھِر وکھّرا گھر کھرِید لَیںدے ہن۔ شمشیر سِںگھّ نُۄںہ–پُتّ نالھ رۄسا کردا ہَے٬ “تُسِیں تاں میرے چاء وی ناں پُۄرے ہۄݨ دِتّے۔ مَیں گِیاراں سال ٹبّر ’چ بہِݨ نُۄں ترسدا رِہا… ۔”

بِذنِس وِچ اُنہاں دی اجِہی دَۄڑ لگدی ہَے کِہ مَۄم–ڈَیڈ تے بھرا نُۄں مِلݨ کدی–کدی ہی آئُںدے ہن۔ شمشیر سِںگھّ نُۄں آپݨے رپھِئۄُذِیپُݨے دے ساتھی یاد آئُںدے ہن۔ اُنہاں دے پرِوار وی اِسے ترہاں دی دَۄڑ ’چ پئے ہۄئے ہن۔

شمشیر سِںگھّ نالھ کمّ کردا جیمذ بَیںجامِن بُدھِّیجِیوی ہَے۔ اُہ پھَیکٹری وِچ ہپھتے دے تِنّ دِن ہی کمّ کردا ہَے۔ باکی چار دِن مانسِک بِمارِییاں والھے بچِّیاں دے ’چِلڈرن کیئر سَیںٹر‘ دے لیکھے لائُںدا ہَے۔ اُہ پُۄجِیواد دِییاں الامتاں نُۄں چںگّی ترہاں سمجھدا ہَے۔ شمشیر سِںگھّ نُۄں اُسدِییاں گلّاں ٹھِیک لگدِییاں ہن۔ اِک دِن اُہ جیمذ نُۄں کہِںدّا ہَے٬ “جیمذ مَیں ہَیران آں کِہ اِہ دَۄڑ بںدّے دا اینا نُکسان کری جا رہے اے تے بںدّا اِس بارے سۄچ ہی نہِیں رِہا۔”

“سۄچے تاں٬ تاں جے اُہ آپݨے آپ وِچ ہۄوے٬ اُہ تاں گُیاچ چُکَّے… آپݨے کیںدری دھُرے نالھۄں ٹُٹّ چُکَے۔” جیمذ دسّدا ہَے۔

“کِہڑا کیںدری دھُرا؟” شمشیر سِںگھّ پُچھّدا ہَے۔

“پْریم–پِیار دا۔” جیمذ دا اُتّر ہَے۔

جیمذ آپݨی دۄست جُلی نالھ رہِںدّا ہَے۔ جُلی پدارتھک رُچِییاں والھی اَۄرت ہَے۔

جیمذ تے اُسدی سںسّتھا بارے ’ٹراںٹۄ سٹار‘ اکھبار وِچ چھپی آرٹِیکل دے سمبّںدھّ وِچ شمشیر سِںگھّ جیمذ نُۄں آکھدا ہَے٬ “جیمذ! تیری واہوا پچھاݨ بݨی ہۄئی اے۔”

جیمذ دے شبد اِہ ہن٬ “سَیم! لۄکاں لئی ایداں دی پچھاݨ دا کۄئی متلب نہِیں۔ اجّ لۄکِیں تُہاڈی پچھاݨ تاں ہی کبُۄلدے اےَ جے شُہرت دے نالھ تُہاڈے کۄلھ ڈھیر سارے ڈالر وی ہۄݨ… جُلی مَیتھۄں دُکھی اے اکھے— تیری اینی تالِیم٬ اینی اکل کِس کمّ؟ آپݨا نِکّا جِہا اپارٹمَیںٹ٬ اُہ وی چِیذاں کھُݨۄں سکھّݨا… ناں منبھائُںدِییاں ڈرَیساں ناں کۄئی پھنّ۔ مَیں اُہنُۄں کہِناں پئی جِنِّییاں مرذی ڈرَیساں لَے لا٬ جِنِّییاں مرذی چِیذاں اِکٹھِّییاں کر لَے٬ تیری تْرِپتی نہِیں ہۄݨی کِئُںکِہ تُۄں اںدّرۄں کھالی اَیں٬ کھۄکھلی اَیں… ۔”

شمشیر سِںگھّ دا وڈّا پُتّر سُہِںدّر دھارمِک رُچِییاں والھا ہَے۔ گُردُیارے دے (ادھرمی) پْردھان سُچّا سِںگھّ ڈھِیںڈسا دے پْربھاو ہیٹھ آ کے اُہ پْردھان دے بھرا نالھ ساںجھا ’آٹۄمُبِیل گراج‘ (ورکشاپ) دا کارۄبار شُرُۄ کر لَیںدا ہَے۔ پُتّ دی بھْرِشٹ بںدِّیاں نالھ ساںجھ–بھِیالی نُۄں کۄسدا شمشیر سِںگھّ اُس نالھ دُۄری بݨا لَیںدا ہَے۔ لۄکاں دِییاں مَۄرٹگیجاں منذُۄر کروائُݨ تے پھِر کئیِیاں دے بَیںکرپسی کیس تِیار کرن لئی لۄکاں تۄں بھارِییاں پھِیساں وسُۄلدے منجِںدّر تے سَیںڈی پہِلاں ہی اُسدے منۄں لتھّ چُکّے ہن۔

وڈِّیاں ’چ پَیر رکھّدے دۄویں پُتّ شاندار گھراں ’چ رہِںدّے ہن۔ اُہ ممّی–ڈَیڈی نُۄں آپݨے نالھ رہِݨ لئی کہِںدّے ہن۔ جسبِیر کَۄر تاں چاہُںدّی ہَے پر شمشیر سِںگھّ اُنہاں نالھ لکِیر پا چُکّا ہَے۔ اُہ بیسمَیںٹ ’چ رہِݨا ہی ٹھِیک سمجھدا ہَے۔

اِک–دُۄجے ’تے بیوپھائی دے دۄش لائُںدے منجِںدّر تے سَیںڈی دی اݨبݨ ہۄ جاںدی ہَے۔

دۄویں پُتّ آپݨے بچِّیاں دی بیبی–سِٹِںگّ جسبِیر کَۄر دے جِمّیں پا دیںدے ہن۔

اُنہاں دے گھراں تۄں مُڑدِیاں جسبِیر کَۄر نُۄں رات پَے جاںدی ہَے۔ شمشیر سِںگھّ نُۄں مُڑ اِکلّتا بھۄگݨی پَے جاںدی ہَے۔ رۄٹی وی وکت سِر نہِیں مِلھدی۔ پرِوار تۄں ستِیا ہۄئِیا اُہ شراب پِیݨ بَیٹھ جاںدا ہَے۔ ڈاکٹر دی شراب تۄں پْرہیذ کرن دی چِتاونی ’تے اُہ ٹھِیک ترہاں امل نہِیں کردا۔ اُسدی بھُکھّ–نِیںد گھٹ جاںدی ہَے۔ سڑدا–بھُجّدا اُہ اِںج مہِسُۄس کردا ہَے جِویں سُکھّ دی تلاش وِچ اُہ سمیں کۄلھۄں ٹھگِیا گِیا ہۄوے۔ پر پھِر اُہ سۄچدا کِہ اُہ سمیں تۄں نہِیں٬ کِسے بِگانے تۄں نہِیں٬ کھاس آپݨِیاں تۄں ہی ٹھگِیا گِیا ہَے۔ اِسے دَۄران جیمذ تے جُلی وِچ دُۄری پَے جاںدی ہَے۔ جیمذ کنیڈا دے اِک ہۄر شہِر ہَیلِیپھَیکس چلا جاںدا ہَے۔

اِکلتّا دا جھمبِّیا شمشیر سِںگھّ جُلی نالھ سمبّںدھّ بݨا لَیںدا ہَے۔ جُۄلی دے کہِݨ ’تے اُہ شراب چھڈّ دیںدا ہَے… پر کُجھ چِر لئی ہی۔ آکھر شرابنۄشی کارن اُسدا لِور جواب دے جاںدا ہَے۔

کہاݨی دی اتِ دُکھدائی گھٹنا جیمذ بَیںجامِن دی مَۄت ہَے۔ اِک منۄرۄگی لڑکا اُسدی٬ سُتّے پئے دی ہتِّیا کر دیںدا ہَے۔ پتا لگّݨ ’تے جُلی ہَیلِیپھَیکس پہُںچّدی ہَے۔ جیمذ دے سںگّی ساتھی اتے ’چِلڈرن کیئر سَیںٹراں‘ دے بچّے اُسنُۄں یاد کر–کر ہںجھُّۄ وہا رہے ہن۔ اُنہاں دے ہںجھُّۄیاں اتے اںگّ–دان کرن لئی جیمذ دے ہلپھنامے دا جُلی دے من ’تے گہِرا اسر پَیںدا ہَے۔ لۄک ہِتاں نُۄں ارپِت جیمذ٬ اُسدی سۄچ وِچ ہۄر اُچّا اُٹھّ جاںدا ہَے۔ جیمذ دے وڈیرے مانوی سرۄکاراں دی رَۄشنی وِچ اُہ آپݨے پِچھلے پَیںڈِیاں دا لیکھا–جۄکھا کرن لگدی ہَے۔

شمشیر سِںگھّ نُۄں ڈۄنیٹ کِیتا لِور مِلھ جاںدا ہَے۔

جُلی دے شمشیر سِںگھّ نالھ نِکھیڑے دی گلّ مَیں کہاݨی وِچ لِکھ دِتّی ہَے۔ جُلی دے من وِچلی جِہڑی گلّ مَیں پاٹھکاں دے سمجھݨ واستے چھڈّی اُہ اِہ ہَے: جُلی جیمذ بَیںجامِن دی سںسّتھا نالھ جُڑ کے اُسدے اُچ–آدرشاں ’تے پہِرا دیݨا چاہُںدّی ہَے۔

شمشیر سِںگھّ دے پاتر دا آدھار ہَے سِرڑی تے سںگھّرششِیل ہرنیک سِںگھّ۔ اُہ میرے بھاݨجے جسپال نالھ کمّ کردا سی۔ مَیں کئی وار اُسنُۄں مِلِیا ساں۔ کنیڈا آ کے ہرنیک دے گُردے کھراب ہۄ گئے سن۔ ڈائِئَلِسِس کروائُںدے مرِیجاں ’چ کمّ کرن دی ہِمّت نہِیں ہُںدّی۔ پر ہرنیک نیں کمّ نہِیں سی چھڈِّیا۔ دان کِیتا گُردا مِلݨ ’تے اُہ مُڑ تںدّرُست ہۄ گِیا۔ پرِوار وی کنیڈا آ گِیا۔ پر اُسدے پُتّر کمّچۄر تے لاپرواہ نِکلھے۔ گھر دی آرتھِکتا نِگھّر گئی۔ سُکھّاں دی اُڈِیک وِچ اتِ اَۄکھے–کرڑے وکتاں نالھ جُۄجھݨ والے ہرنیک سِںگھّ نُۄں جھۄرا لگ گِیا… دُکھّ مُڑ ہاوی ہۄ گئے ۔

جیمذ دے پاتر دا مُۄل کمِشنیئر ریء کارٹر ہَے۔ اُہ ساڈے نالھ ایئرپۄرٹ ’تے جَۄب کردا سی۔ اُسنے پھَۄج دۄ کُ سال بائد ہی چھڈّ دِتّی سی۔ پھِر یُۄنِیورسِٹی دی پڑھائی کِیتی۔ اُہ کاراں دی پھَیکٹری ’چ کِسے چںگّی پۄسٹ ’تے سی۔ پھَیکٹری دے کامِیاں نالھ کاںٹرَیکٹ نوِیائُݨ سمیں اُسنے کامِیاں دے ہکّ وِچ ٹھۄک کے گلّ کِیتی سی۔ پھَیکٹری دے سِکھرلے ادھِکارِییاں نُۄں اُہ چُبھّݨ لگ پِیا۔ ادھِکارِییاں نُۄں کھرِییاں–کھرِییاں سُݨا کے اُسنے استِیپھا دے دِتّا۔ تے ’کۄر آپھ کمِشنیئرذ‘ وِچ آ گِیا۔ آپݨے اَۄپھ والے دِنِیں اُہ منۄرۄگی بچِّیاں دے اِک سَیںٹر وِچ ولںٹِّیئر دے تَۄر ’تے کمّ کردا سی۔ اُہ پڑھدا بہُت سی۔ اُسدے بَیگ وِچ ہمیشا کۄئی ناں کۄئی کِتاب ہُںدّی۔ سارے کمِشنیئرذ اُسنُۄں ’پھِلاسپھر ریء‘ سدّدے سن۔

ہُݨ تکّ دِییاں نَۄں کہاݨِییاں وِچ مَیں کنیڈا ’چ پںجّابِییاں دے سںگھّرش٬ پِیڑھی–پاڑا٬ ٹِین ایجراں تے بذُرگاں دِییاں سمسِّیاواں٬ رِشتِیا دی ٹُٹّ–بھجّ٬ سبھِیاچار تݨائۄ٬ ٹکرائۄ تے رلیواں٬ اںتّر سبھِیاچارک سرۄکاراں تے پُۄںجِیوادی ورتارے نُۄں گلپی بِمبّ وِچ ڈھال چُکّا ساں۔ کنیڈا وسدی پںجّابی کمِئۄُنِٹی بارے اتے پںجّابی کمِئۄُنِٹی دے گۄرا سماج نالھ سمبّںدھّاں–سرۄکاراں بارے کہاݨِییاں رچݨ اُپْرںتّ میرا دھِیان اںتّرراشٹری مسلِیاں ولّ چلا گِیا۔

کہاݨی ’ٹاورذ‘

اِہ کہاݨی وِشو–وِیاپی گھٹنا 9/ 11 دی تْراسدی ’تے آدھارِت ہَے۔ 11 ستمبّر 2001 نُۄں اتِوادِییاں نیں امرِیکا دے شہِر نِئۄُیارک وِکھے ’ورلڈ ٹریڈ سَیںٹر‘ دے گگن چُمّدے جَۄڑے ٹاور ڈھہِ-ڈھیری کر دِتّے۔ 110 مںذّلے اُہ ٹاور مَیں دیکھے ہۄئے سن۔ ٹاوراں ’چ مارے گئے ہذاراں لۄک اۄتھے آپۄ آپݨے کمّاں ’تے گئے ہۄئے سن٬ رۄٹی کمائُݨ۔ ہُݨ اُنہاں نیں کدی وی گھرِیں نہِیں سی پرتݨاں۔ اِس تْراسدی نیں میرے من ’تے گہِرا اسر کِیتا۔ پھِر جدۄں امرِیکا اپھگانِستان تۄں بائد اِراک ’چ جا وڑِیا تاں اِہ وِشو وِیاپی گھٹناواں دُنِییاں دے سِیاݨے لۄکاں دی چِںتّا بݨ گئی۔ سمُچّے گھٹناکْرم وِچّۄں دۄ اہِم پہِلُۄ نذر آ رہے سن:

(1) امرِیکا دی سامراجی دھَۄںس تے نوبستِیوادی منسُۄبے۔

(2) دھارمِک مُۄلواد دا جنُۄنی کِردار۔

ٹاوراں دی تباہی اتے تباہی تۄں بائد امرِیکا دِییاں بارُۄدی ہنہیرِییاں بابت مَیں نۄم چَۄمسکی تے کُجھ ہۄر لیکھکاں دِییاں کِتاباں پڑھِییاں… تے میری سۄچ وِچ کہاݨی دا سِرجݨاتمِک امل شُرُۄ ہۄ گِیا۔

کہاݨی دا مُکھّ پاتر وِلِیئم تھَۄمپسن نِئۄُیارک بںدّرگاہ ’تے جَۄب کردا ہَے۔ اُسدا دپھتر اَیٹلاںٹِک مہاںساگر دے کِنارے ہَے۔ اَیٹلاںٹِک دے دُۄر–دُۄر تک پسرے نِیلے پاݨی نُۄں نِہاردِیاں تے اُس وِچ تَیردِیاں٬ اُسدا اَیٹلاںٹِک نالھ گُۄڑھا مۄہ پَے جاںدا ہَے۔ اَیٹلاںٹِک اُسدی رُۄہ ’چ اُتّر جاںدا ہَے۔ اَیٹلاںٹِک دی بِیچ ’تے ہی اُسدی اَیںجلا نالھ پہِلی مُلاکات ہُںدّی ہَے۔ اُہ پتی–پتنی دے رِشتے ’چ بجھّ جاںدے ہن۔

اُہ اَیٹلاںٹِک نیڑے اِک کںڈّۄمِنِیئم (اپارٹمَیںٹ) ’چ رہِݨ لگدے ہن۔ اُنہاں دے دۄ بچّے ہن دھی سٹیسی تے پُتّر ڈَینِس۔ سٹیسی پڑھائی ’چ ہُشِیار ہَے۔ اُہ اِک کمپّنی ’چ مارکِیٹِںگّ اَینالِسٹ بݨ جاںدی ہَے۔ اُسدا دپھتر ورلڈ ٹریڈ سَیںٹر دے دکھّݨی ٹاور ’چ ہَے۔ ڈَینِس اںدّر اَیڈوَیںچر دا جھلّ ہَے۔ اُہ امرِیکا دی پھَۄج وِچ کماںڈۄ بݨ جاںدا ہَے۔ سٹیسی 9/11 دے بھِیانک ہادسے وِچ کھتم ہۄ جاںدی ہَے۔ ڈَینِس دی پلٹݨ اپھگانِستان ’چ جاںدی ہَے۔ اۄتھۄں تاں اُہ سہی سلامت پرت آئُںدا ہَے پر اِراک دی جںگّ ’چ اُسدی مَۄت ہۄ جاںدی ہَے۔ دۄناں بچِّیاں دی مَۄت وِلِیئم اتے اَیںجلا واستے گھۄر سدما ہَے٬ کھَۄپھناک تْراسدی ہَے۔

وِلِیئم تے اَیںجلا دے پاتراں دا مُۄل کمِشنیئر ٹَۄم وَیلذ تے میرِیئن وَیلذ ہن۔ ٹراںٹۄ اِںٹرنَیشنل ایئرپۄرٹ ’تے ٹَۄم میرے نالھ ٹرمِینلاں اںدّر پَیٹرۄلِںگّ کردا سی۔ اُسدی پتنی میرِیئن ’گرُپ-4 سکِئُرٹی کمپّنی‘ ’چ مُساپھراں دی سکرِینِںگّ کردی سی۔

بریکاں دَۄران اسِیں اِکٹھّے بَیٹھ کَۄپھی پِیںدے۔ کدی–کدی لںچّ وی اِکٹھّے کردے۔ کھاںدِیاں–پِیںدِیاں نوِییاں–تاذِییاں وی ساںجھِییاں کر لَیںدے۔

وَیلذ جۄڑا اُنہاں گۄرِیاں وِچّۄں سی٬ جِہڑے پرِوارک مُلّاں نُۄں مہتّتا دِںدّے ہۄئے اکھِیر تکّ نِبھݨ دی کۄشِش کردے ہن۔ اُنہاں دے تِنّ پُتّر سن۔ پُتّراں دِییاں گلّاں اُہ بڑے چاء تے ماݨ نالھ کرِیا کردے سن۔ اِک دِن اچانک ہی اُنہاں دے پروِار وِچ تْراسدی واپر گئی۔ یُۄنِیورسِٹی ’چ پڑھدے پُتّر سَیم دی سڑک ہادسے وِچ مَۄت ہۄ گئی۔ اُنہاں واستے بہُت وڈّا سدما سی اِہ۔ میرِیئن دِییاں ہںجھُّۄیاں–ہنہیرِیاں ’چ گُیاچِییاں نِیلِییاں اکھّاں مَینُۄں اجّ وی یاد ہن۔ سماں پا کے مَیں اُنہاں نُۄں گمگِین مُسکراہٹاں وِچِّیں سمبھّلدے وی دیکھِیا۔

کہاݨی دی لۄڑ انُسار ٹَۄم اتے میرِیئن وِچّۄں کہاݨی دے وِلِیئم تے اُسدی پتنی اَیںجلا رُپاںترِت ہۄ گئے۔ ٹَۄم دے مْرِتک پُتّر سَیم دے مُۄل راہِیں ڈَینِس دا پاتر اُسار لِیا۔ وِلِیئم دی دھی سٹیسی دا پاتر کِتاباں ’چۄں پڑھے٬ ٹاوراں ’چ مارے گئے لۄکاں وِچّۄں اُگھّڑ پِیا۔

کہاݨی دے سارے پاتر٬ پںجّابی مُۄل دے برجِںدّر تۄں سِوا٬ گۄرے ہن۔ وِلِیئم اںدّر امرِیکا دی سُپرمیسی دی ہَیںکڑ ہَے۔ اُسدی ہَیںکڑ ٹُٹّݨ دے امل نُۄں سُبھاوک بݨائُݨ لئی مَیں کہاݨی پْرتھم پُرکھ شَیلی وِچ پیش کِیتی ہَے۔ وِلِیئم مَیں پاتر دے تَۄر ’تے کہاݨی نُۄں نَیریٹ کردا ہَے۔ میری وِئُںت انُسار وِلِیئم ٹھِیک نِبھِیا۔ پر امرِیکا بارے کُجھ تِکھِّییاں تے کۄرِییاں–کرارِییاں گلّاں جے وِلِیئم آکھدا تاں اِںج لگّݨا سی جِویں اُہ گلّاں مَیں (لیکھک وجۄں) اُسدے مُۄںہ وِچ پائیِیاں ہن۔ سۄچ–سۄچ کے مَیں مانوِیکرن دی جُگت راہِیں اَیٹلاںٹِک مہاںساگر نُۄں پاتر بݨا لِیا۔ اَیٹلاںٹِک مَیں دیکھِیا ہۄئِیا سی۔

کہاݨی وِچ وِلِیئم تے اَیٹلاںٹِک اِکمِک ہن۔ اَیٹلاںٹِک وِلِیئم دے سُپنے جگائُںدا ہَے۔ اُسدا جِیون–پْریرک ہَے۔ اَیٹلاںٹِک اُسدی رُۄہ ’چ اُتّرِیا ہۄئِئَے۔ جدۄں وِلِیئم پْرسنّ ہُںدّا ہَے تاں اَیٹلاںٹِک دا پاݨی اُسدِییاں اکھّاں نُۄں کُۄلھا–کُۄلا لگدا ہَے۔ اُسدی دُکھدائی مانسِک اوستھا ’چ اَیٹلاںٹِک اُپرام–اُداس نذر آئُںدا ہَے۔ پُتّر ڈَینِس دی مَۄت دی کھبر سُݨ کے وِلِیئم جدۄں گھۄر سدمیں ’چ ہَے تاں اَیٹلاںٹِک دِییاں چھلّاں٬ اُسنُۄں اُچھّلدِییاں نہِیں گۄتے کھاںدِییاں پْرتِیت ہُںدِّییاں ہن۔ اَیٹلاںٹِک وِلِیئم دے پُتّر ڈَینِس نالھ وی جُڑِیا ہۄئِیا اے۔ ڈَینِس نیں واٹر–سکِیئِںگ اَیٹلاںٹِک ’چ ہی سِکھّی سی۔ اَیٹلاںٹِک دِییاں چھلّاں نالھ کھیڈدا ہی اُہ جوان ہۄئِیا سی۔ وِلِیئم دی دھی سٹیسی جدۄں جَۄب–سٹرَیسّ مہِسُۄس کردی ہَے تاں اَیٹلاںٹِک دِییاں چھلّاں دے نذارِیاں نُۄں دیکھ کے تاذا–دم ہۄ جاںدی ہَے۔ اِس ترہاں اَیٹلاںٹِک دا وِلِیئم تے اُسدے پرِوار نالھ بہُت ہی کرِیبی رِشتا ہَے۔ اَیٹلاںٹِک نُۄں وِلِیئم دا اوچیتن وی کِہا جا سکدا ہَے۔ اَیٹلاںٹِک نُۄں مَیں آپݨی رچنا دْرِشٹی دے پْرگٹاء–مادھِئم وجۄں وی ورتِیا ہَے۔

اَیٹلاںٹِک دے مُۄک بۄلاں راہِیں پْرگٹ ہُںدِّییاں کۄرِییاں–کرارِییاں اِئۄں ہن٬ ’ٹاوراں دا کی سی٬ بںدّے ناں جاںدے۔ ٹاوراں بارے مَینُۄں مُڈھ تۄں ہی کھدشا سی… اِنہاں دی بُلںدّی وِچلے بَۄݨیپن نُۄں مَیں جاݨدا ساں… جِنّا چِر سۄچاں اُچِّییاں نہِیں ہُںدِّییاں٬ اُچّتا دِییاں اِہ کلگِییاں اِںج ہی کِردِییاں رہِݨگِییاں… لپیٹ ’چ آ جاںدے نیں بَیٹھَے–سُتّے آم لۄک… اجِہے ٹاوراں نالھۄں کِتے ودھّ اُچّے–سُچّے لۄک۔ سٹیسی تے اُس ورگے ذہِین٬ میرے ہذاراں دھِییاں–پُتّر مَۄت دے نہِیں٬ ذِںدّگی دے ہکّدار سن۔

بِرتاںت وِچ گلّ نالھ گلّ جۄڑن لئی مَیں ہۄر جُگتاں دے نالھ ٹی. وی تے پھۄن نُۄں وی جُگت وجۄں ورتِیا ہَے۔

کہاݨی وِچ ٹاوراں دا پْرتِیک بہُئرتھی ہَے:

اِک ٹاور تاں ورلڈ ٹریڈ سَیںٹر دے ہن جۄ ڈھہِ-ڈھیری کر دِتّے گئے۔

دُۄجے ٹاور امرِیکا دے تتکالی راشٹرپتی جارج بُش تے اِںگلَیںڈ دے تتکالی پْردھان مںتّری ٹۄنی بلیئر جاں اُنہاں ورگے ہۄر ہاکم پر اِہ ٹاور بَۄݨے ہن۔

تِیجے ٹاور اۄساما بِن لادین جاں اُس ورگے دھارمِک آگُۄ ہن۔ اِہ آگُۄ وی لۄکاں وِچ ٹاوراں واںگ پیش ہُںدّے ہن۔ پر اِہ ٹاور وی بَۄݨے ہن۔

میری دْرِشٹی انُسار اسل ٹاور وِلِیئم تھَۄمپسن ورگے آم بںدّے ہُںدّے ہن جۄ سِیاسی تے دھارمِک نیتاواں دِییاں کرتُۄتاں دی لپیٹ ’چ آ کے سںکّٹ بھۄگدے ہن٬ ڈِگدے ہن٬ ٹُٹّدے ہن پر ذِںدّگی نُۄں چلدی رکھّݨ لئی مُڑ ٹُر پَیںدے ہن۔

ٹاوراں دے پْرتِیکِیکرن بارے اِہ گلّاں مَیں کہاݨی وِچ سںکّیتک تَۄر ’تے ہی درسائیِیاں ہن۔ پُۄری گلّ پاٹھکاں دے سۄچݨ لئی چھڈّ دِتّی ہَے۔

9/11 دے گھٹناکْرم اتے اپھگانِستان–اِراک دِییاں جںگّاں دے پِچھۄکڑ وِچ کارجشِیل راجنِیتک٬ دھارمِک تے آرتھِک نِیتِییاں دا وِشلیشݨ, مَیں پاتراں دے سںوّاداں تے کارجاں راہِیں کِیتا ہَے۔

بھارتی ساہِتء اکادمی دِلّی نیں اِس کہاݨی نُۄں اںگّْریذی وِچ انُواد کروا کے آپݨے پرچے ’اِںڈِیئن لِٹریچر (Indian Literature) وِچ چھاپِیا سی۔

کہاݨی ’برپھ تے درِیا‘

وِشو وِیاپی مسلے نالھ سمبّںدھِّت٬ اِس کہاݨی وِچ مَیں واتاورݨ تے اجۄکے منُکھّی آچرݨ وِچ پھَیلے پْردُۄشݨ دی بات پائی ہَے۔ اِہ کہاݨی مَینُۄں اُنٹیرِیئۄ سُۄبے دے شہِر تھںڈّرویء اتے اُسدا آلھا–دُیالھا دیکھݨ سمیں سُجھّی۔ ساڈے سُۄبے دا وڈّا ہِسّا اُتّر وِچ پَیںدا ہَے۔ پْرکِرتک سُںدّرتا اِس اِلاکے دی وِشیش پچھاݨ ہَے۔ جِئۄں–جِئۄں اُتّر ولّ نُۄں ودھدے ہاں٬ آبادی گھٹدی جاںدی ہَے تے پْرکِرتک کھُبسُۄرتی گُۄڑھی ہُںدّی جاںدی ہَے۔

ہرِیاولی دھرت٬ کِتے ہرِییاں–بھرِییاں کِتے پتھرِیلِییاں پہاڑِییاں٬ نِکھّرِیا امبّر٬ سوچھّ جھِیلاں تے درِیاواں دے انُۄٹھے دْرِش کُدرت–پْریمِییاں نُۄں مۄہ لَیںدے ہن۔

پر کنیڈا دے وِکسِت پُۄںجِیواد نیں وِکاس دے ناں ’تے اِس اِلاکے دی کُدرتی سُںدّرتا نُۄں پْردُۄشِت کرنا شُرُۄ کر دِتّا ہَے۔ پْردُۄشݨ سِرپھ پْرکِرتی دا ہی نہِیں٬ اۄتھۄں دے لۄکاں دے ساپھ–سُتھرے جِیون–ورتارے تے سبھِیاچار دا وی ہۄ رِہا ہَے۔

وِکست پُۄںجِیواد نیں جِتھّے راجنِیتک٬ آرتھِک تے سماجک کھیتراں وِچ اِکھلاک نُۄں کھۄرا لائِیا ہَے٬ اُتھّے پرِواراں وِچ تۄڑ–وِچھۄڑے وی پائے ہن۔ تۄڑ–وِچھۄڑِیاں دا اِک کارن کامُک–سمبّںدھّ ہن۔

اِس کہاݨی دی مُکھّ پاتر کھُۄبسُۄرت سۄپھِییا ٹراںٹۄ مہانگر دی جمّپلھ ہَے۔ اُسدی مَۄم پتی تۄں کِنارا کر کے آپݨے آشک دی ہۄ گئی ہَے۔ سۄپھِییا دے متریئے پِئۄ نیں اُسنُۄں پرِوار وِچ اݨگَۄلِیا کِیتا ہۄئِیا اے۔ اِسے کارن ہی سۄپھِییا آپݨی ہستی دے گُمان تۄں سکھّݨی ہَے۔

کہاݨی دا دُۄجا پاتر شَۄن ڈگلس وی ہَے تاں ٹُٹّے پرِوار وِچّۄں پر کُدرت پْریمی تے نیٹِو پِچھۄکڑ کرکے اُس وِچ ٹھرہمّا ہَے۔ اُسدے ڈَیڈ ولّۄں کِسے ہۄر اَۄرت نالھ سمبّںدھّ بݨا لَیݨ اتے مَۄم دی مَۄت تۄں بائد اُسدی سامبھ–سمبھّال دادی کر رہی ہَے۔ شَۄن دادی دا کہِݨیکار پۄترا ہَے۔ اُسنُۄں دَۄڑاکی دا شَۄک ہَے۔ کھیڈاں دے کھیتر وِچ ودھیرے مَۄکے دیݨ لئی دادی اُسنُۄں لَے کے تھںڈّربیء دے لاگلے پِںڈّ اَیلگِن تۄں ٹراںٹۄ آ جاںدی ہَے۔ اُہ اِک سکُۄل وِچ داکھل ہۄ جاںدا۔ سۄپھِییا اُسدی جماتݨ ہَے۔

ٹراںٹۄ سکُۄل بۄرڈ دِییاں سلانا کھیڈاں وِچ شَۄن دَۄڑاں وِچ اوّل پُذِیشن ہاسل کردا ہَے۔ سِرکڈھّ کھِڈاری تے نِچھرل مُسکراہٹ والھے شَۄن نالھ٬ سۄپھِییا پِیار دی گںڈھّ پا لَیںدی ہَے۔

اِک دِن برپھباری ’چ نچّدِیاں–ٹپّدِیاں٬ سۄپھِییاں ہتھّاں–باہاں نُۄں پراں واںگ ہِلائُںدِیاں آکھدی ہَے٬ “شَۄن! دِل کردا اے کِہ برپھ دے اِنہاں پھمبِّیاں واںگ مَیں وی ہوا وِچ اُڈاں٬ کی تُۄں نہِیں اُڈّیگاں؟”

شَۄن دا جواب ہَے٬ “مَیں اُڈّݨا نہِیں وگݨا چاہُںدّا ہاں درِیا واںگ۔”

اِس سںوّاد وِچ مَیں برپھ تے درِیا دے پْرتِیکاں راہِیں سۄپھِییا دی چںچّلتا تے شَۄن دی سہِجتا نُۄں پْرگٹائِیا ہَے۔

مَۄج–میلے ماݨن دِییاں کھاہِشاں والھی سۄپھِییا نُۄں شَۄن آپݨے کںڈھِّیاں ’چ بجھّ کے وگݨ والھا درِیا جاپݨ لگدا ہَے… ۔

اُہ کلاس وِچ نویں آئے امِیری ٹھاٹھ والھے ڈِین سَۄںڈرذ ولّ کھِچّی جاںدی ہَے۔ اُسدی سۄچ انُسار ذِںدّگی دے جِہڑے پھنّ تے سُکھّ اُسنُۄں ڈِین تۄں مِلھ سکدے ہن٬ اُہ شَۄن تۄں نہِیں۔ شَۄن نُۄں تِیاگ کے اُہ ڈِین نالھ جِنسی سمبّںدھّ بݨا لَیںدی ہَے… تے اُسدی جِیون–ساتھݨ بݨن دے سُپنے لَیݨ لگدی ہَے۔

پر امِیر بِلڈر دے پُتّر ڈِین دا مکسد سۄپھِییا نُۄں کِسے وستُۄ واںگ بھۄگݨا ہَے۔ اُہ وِیاہ کرن تۄں ناںہ کر دیںدا ہَے۔ گربھوتی سۄپھِییا ڈِین ’تے دھۄکھیباذی دا مُکدّما کرنا چاہُںدّی ہَے پر ساری جائِداد اُسدے ڈَیڈ دے ناں ہَے۔ اُہ ڈِین تۄں کُجھ نہِیں لَے سکدی۔

اُہ دھی لِیذا نُۄں جنم دِںدّی ہَے… پْریشانِییاں دے بۄجھ ہیٹھ اُسنُۄں ڈِپرَیشن ہۄ جاںدی ہَے٬ ڈِپرَیشن تۄں راہت لبھّدی اُہ ڈرگّ لَیݨ لگّ جاںدی ہَے۔ تے پھِر ڈرگّ دا دھںدّا وی شُرُۄ کر لَیںدی ہَے… ۔

سۄپھِییا دی بیوپھائی کارن شَۄن دا دِل ٹُٹّ جاںدا ہَے۔ دَۄڑاکی وِچ آپݨی پُذِیشن برکرار رکھّݨ لئی اُہ ڈرگّ دا سہارا لَیںدا ہَے۔ یُۄنِیورسِٹی دِییاں کھیڈاں وِچ ڈرگّ دی ورتۄں دا پتا لگّݨ ’تے اُسنُۄں کھیڈاں وِچّۄں پںجّ سال لئی بَین کر دِتّا جاںدا ہَے۔ اُسدی دادی نُۄں ہارٹ–اٹَیک ہۄ جاںدا ہَے۔ مَۄت دے نیڑِئۄں ہۄ کے مُڑدی ہَے اُہ۔ مہانگر وِچ بُری ترہاں اُکھّڑے ہۄئے دادی–پۄتا آپݨے پِںڈّ اَیلگِن پرت جاںدے ہن۔

اِک ’ڈرگّ ٹرِیٹمَیںٹ سَیںٹر‘ وِچ شَۄن تے سۄپھِییا سببِّیں مِلھ پَیںدے ہن… شَۄن سۄپھِییا تے لِیذا نُۄں سوِیکار کر لَیںدا ہَے۔ اُتّرواسِییاں دے مۄہ–پِیار تے پْرکِرتک سُںدّرتا دے اسر ہیٹھ اُنہاں نُۄں ڈرگّ تۄں بدبُۄ آئُݨ لگّ جاںدی ہَے۔ اُنہاں دا نواں جِیون آرمبھّ ہُںدّا ہَے۔

شَۄن آپݨے اِلاکے دی ’پْردُۄشݨ رۄکۄ سںسّتھا‘ دا چیئرپرسن ہَے۔ سۄپھِییا وی اِس سںسّتھا نالھ جُڑ چُکّی ہَے۔ ’اِمپِیرِیئل اِںٹرپْرائیِج‘ ناں دی کمپّنی٬ اَیسٹرۄ درِیا تے نِپسن پہاڑِییاں اُتّے پاݨی اتے برپھ دِییاں کھیڈاں دا پْرۄجَیکٹ لَے کے آئُںدی ہَے۔ ہکِیکت وِچ اِس کمپّنی دا منۄرتھ٬ امِیراں دے ہَۄلِیڈیئِںگ لئی ایاشی دے اڈّے بݨا کے٬ ڈالر کُٹّݨا ہَے۔

’پْردُۄشݨ رۄکے سںسّتھا‘ دی نذر وِچ اِہ پْرۄجَیکٹ اُتّر دے ساپھ–سُتھرے واتاورݨ تے سبھِیاچار دا پْردُۄشݨ ہَے۔ سںسّتھا دے کارکُنّ اِس نُۄں رۄکݨ دی پلان بݨا رہے ہن۔

اِہ پتا لگّݨ ’تے کِہ ’اِمپِیرِیئل اِںٹرپْرائیِج‘ دا مالک ڈِین سَۄںڈرج ہَے سۄپھِییا اُس ’تے مُکدّما کرن لئی کاہلھی پَے جاںدی ہَے۔ پر شَۄن پْرۄجَیکٹ نُۄں ردّ کروائُݨ دی کاروائی نُۄں پہِل دیݨی چاہُںدّا ہَے۔ اُہ سۄپھِییا نُۄں اِںتذار کرن لئی آکھدا ہَے پر اُہ بیسبر ہۄئی پئی ہَے۔ اُسدی بیسبری تۄں ہرکھِیا شَۄن آکھدا ہَے٬ “آکھر ہوا ’چ اُڈݨ والھی برپھ ہی ہۄ نِکلھی۔”

رۄہ ’چ بھبکدی سۄپھِییا آکھدی ہَے٬ “ہاں مَیں برپھ ہاں… برپھ دا تُۄپھان۔ مَیں کمِینے ڈِین دِییاں اکھّاں ’چ پَے کے اُسنُۄں انّہاں کر دِیاںگی…

اُسنُۄں راہاں تۄں اُکھیڑ دِیاںگی… ۔” پر اُسدے من دا کۄئی کۄنا شَۄن نالھ سہِمتی دا سںکّیت وی دے رِہا ہَے۔

اُسدی منبچنی— ’کی ہۄ گِیا اے مَینُۄں؟ کدی ہوا ’چ پھراٹے ماردی٬ مَیں پہاڑِییاں اتے پہاڑِییاں ’چ وگدے درِیا تۄں دُۄر اُڈدی جا رہی ہاں… تے کدی درِیا ولّ نُۄں کھِچِّیںدی… ’- وِچّۄں دُبِدھا ذاہر ہۄ رہی ہَے۔

کہاݨی وِچ منبچنی دے اکھِیرلے شبداں ’درِیا ولّ نُۄں کھِچِّیںدی‘ راہِیں مَیں اِہ سںکّیت دِتّا ہَے کِہ سۄپھِییا دُبِدھا ’چۄں نِکلھ شَۄن نالھ سہِمت ہۄ جائیگی۔

کہاݨی وِچ برپھ تے درِیا٬ سِرپھ پْرتِیکاں وجۄں ہی نہِیں٬ کہاݨی دے دْرِشاں وِچ وی شامل ہن۔ اِہ جُگت کہاݨی وِچلے سرۄکاراں اتے پاتراں دے سُبھاواں نُۄں گہِنتا پْردان کردی ہَے۔

بِیبی دا سدِیوی وِچھۄڑا

’کۄر آپھ کمِشنیئرذ‘ وِچ٬ اِںڈِییا جاݨ لئی دۄ مہِینے دی چھُٹّی مِلھ جاںدی سی۔ دۄ ہپھتے دی تنکھاہ نالھ تے ڈیڈھ مہِینا تنکھاہ تۄں بِناں۔ 2002 وِچ مَیں تے کُلوںتّ اِںڈِییا رہِ کے آئے ساں۔

نومبّر٬ 2003 وِچ پھِر جاݨا پَے گِیا۔ بِیبی نُۄں ڈھائی کُ مہِینے پہِلاں ادھرںگّ دا دَۄرا پِیا سی۔ اُسدا سرِیر ’تے کںٹّرۄل نہِیں سی رِہا۔ سُرتی کُجھ ٹھِیک سی پر بۄل نہِیں سی سکدی۔ اِلاج نالھ کۄئی پھرک ناں پِیا۔ ہسپتال تۄں گھر لَے آئے۔

ہالت ذِیادا کھراب ہۄݨ ’تے دلجِیت سِںگھّ دا پھۄن آئِیا۔ مَیں اگلے دِن ہی پھلائیِٹ پھڑ لئی۔ اَیمسٹرڈم (ہالَیںڈ) تکّ 8 گھںٹّے+3 گھںٹّے دا کُنَیکشن ٹائیِم تے اگاںہ دِلّی تکّ 8 گھںٹّے ہۄر لگّے۔

دِلّی ایئرپۄرٹ تۄں پِںڈّ پھۄن کِیتا۔ بِیبی بارے پُچھّݨ ’تے پتا لگّا کِہ سواس چلدے سن۔ مَیں اِںڈۄ–کنیڈِیئن بسّ دے جلںدھّر پہُںچّݨ دا اںدّاذن ٹائیِم دسّ دِتّا۔

اگلے دِن سویرے چھے کُ وجے بسّ جلںدھّر پہُںچّ گئی۔ دلجِیت سِںگھّ لَیݨ آئِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ آپݨا نِتنیم کر رِہا سی۔ پاٹھ دَۄران گلّ کرنی ٹھِیک نہِیں سی۔ سامان کار ’چ رکھّ کے اسِیں چلّ پئے۔ راما مںڈّی لںگھّ کے نِتنیم پُۄرا ہۄݨ اُپْرںتّ اُسنے دسِّیا٬ “بِیبی چڑھائی کر گئی۔”

“کدۄں؟” میرا تْراہ نِکلھ گِیا۔

“راتِیں جدۄں دِلّی تۄں تیرا پھۄن آئِیا٬ اُس تۄں گھںٹّا پہِلاں اُہ پُۄری ہۄ گئی سی۔ تَینُۄں اِس کرکے ناں دسِّیا کِہ تُۄں پْریشان ہۄ جاݨا سی تے بسّ دا سپھر اَۄکھا لںگھّݨا سی۔”

میرے دِل نُۄں ہَۄل پِیا کِہ مَیں اَیڈی دُۄرۄں آئِیا پر بِیبی نالھ جِئُںدے جِیء میلھ ناں ہۄ سکِیا۔ مَیں جاݨدا ساں کِہ بِیبی نالھ گلّ نہِیں ہۄ سکݨی۔ من ’چ اِہ سی کِہ کۄلھ ہۄ کے آواذ ماراںگا٬ ’بِیبی مَیں آ گِیاں۔‘ مَینُۄں آس سی کِہ آواذ سُݨ کے اُہ مَینُۄں دیکھ لئیگی تے میرا پہُںچّݨا سپھل ہۄ جائیگا۔ پر چںدّری مَۄت مَیتھۄں 10 گھںٹّے پہِلاں ہی بِیبی نُۄں لَے گئی۔

بِیبی دا سسکار اسِیں آپݨی ذمِین وِچ کِیتا۔ اُسنُۄں ذمِین اتے اڈّے–گڈّے دا بہُت ماݨ سی۔

بِیبی دی مَۄت دا سانُۄں دُکھّ وی سی تے سںتُّشٹی وی۔ اُہ 92 سال 7 کُ مہِینے دی اُمر بھۄگ کے گئی سی۔ باپُۄ جی بہُت چھیتی چلے گئے سن۔ سُکھّ دا سماں اُنہاں نُۄں نسِیب نہِیں سی ہۄئِیا۔ بِیبی پرِوار دے چںگّے دِن دیکھ کے گئی سی۔ آکھری سالاں وِچ سُکھّ وی ماݨِیاں سی۔ بھۄگ ’تے رِشتیداراں تۄں سِوا میرے کُجھ ساہِتک مِتّر وی پہُںچّے سن۔

پںجّاب دے پِںڈّاں وِچ اُسرِییاں شاندار کۄٹھِییاں٬ کۄٹھِییاں دے وِہڑِیاں وِچ کھڑھِییاں کاراں اتے لۄکاں دا سُہݨا پہِراوا٬ پںجّاب دی ترکّی دے چِنّہ جاپ رہے سن۔ پر بِیبی دا اپھسۄس کرن آئُںدے لۄکاں دِییاں گلّاں تۄں پتا لگّا کِہ وڈّے کِساناں٬ کُجھ پرواسی پرِواراں تے چںگِّییاں نَۄکرِییاں والھِیاں نُۄں چھڈّ کے باکِییاں نیں لِوِںگّ–سٹَیںڈرڈ آپݨی آمدن نالھ نہِیں٬ بَیںکاں دے کرجے نالھ اُچّا کِیتا سی۔

لۄکاں کۄلھ آمدن ودھائُݨ دے ڈھُکّویں سادھن نہِیں سن۔ سادھن سرکاراں نیں پَیدا کرنے ہُںدّے نیں۔ پر سرکاراں نُۄں لۄکاں دا کۄئی پھِکر نہِیں سی۔ اُپّر تۄں ہیٹھاں تک بھْرِشٹاچار پھَیلِیا ہۄئِیا سی۔ آپݨِییاں ذیباں بھرن لئی پںجّاب تے کیںدر دے راجنِیتک اتے سرکاری مہِکمِیاں دے اپھسر ہیراپھیرِییاں تے بیئیِمانِییاں وِچ گْرسے ہۄئے سن۔

بچِّیاں نیں مہِںگِّییاں پڑھائیِیاں کرکے ڈِگرِییاں تاں ہاسل کر لئیِیاں سن پر اُنہاں نُۄں نَۄکرِییاں نہِیں مِلھِییاں سن۔ پْرائیِویٹ سکُۄلاں–کالجاں دے مالک اتے ہسپتالاں دے ڈاکٹر لۄکاں دِییاں ذیباں کھالی کری جا رہے سن۔ نَۄجواناں وِچ نشِیاں دا رُجھان شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔ کرجِیاں ہیٹھ دبے کِسان کھُدکشِییاں کر رہے سن۔

کِساناں ولّۄں پھسلاں نُۄں لۄڑِیںدی مِکدار تۄں کِتے ودھّ کھاداں تے پھسلی دوائیِیاں پائُݨ نالھ پںجّاب دی دھرت٬ ہوا اتے پاݨی پْردُۄشِت ہۄ گئے سن۔ پںجّاب دا امّْرِت ورگا پاݨی پِیݨیۄگ نہِیں سی رہِ گِیا۔ کدی سُپنے ’چ وی نہِیں سی سۄچِیا کِہ پںجّاب وِچ پِیݨ والھا پاݨی بۄتلاں وِچ وِکیگا۔

آم پِںڈّاں واںگ ساڈے پِںڈّ وی دھڑیبںدّی پَے گئی سی۔ ’کلّے–دُکلّے پرِوار نُۄں لۄک کِسے گِݨتی ’چ نہِیں سی رکھّدے۔ میرے بھراواں نیں وی اِک دھڑا بݨا لِیا سی۔ اِہ دھڑا اِک پِںڈّ تکّ ہی سِیمت نہِیں سی۔ چار گُیاںڈھی پِںڈّاں دے ہمکھِیالی بںدِّیاں دی اِک سںسّتھا واںگ سی۔ ناں کِسے نالھ ودھِیکی کرنی تے ناں کِسے دی سہِݨی۔ لۄکاں دے لڑائیِیاں–جھگڑے نِپٹائُݨ لئی اِہ سںسّتھا راذِینامے کروائُݨ دی کۄشِش کردی سی۔ ساڈے پِںڈّ دا دُۄجا دھڑا٬ ہلکے دے اَیم. اَیل. اے دا چاپلُۄس سی۔ پر سرپںچّ سمیت پںچّائِت دے ذِیادا مَیمبر سںسّتھا نالھ جُڑے دھڑے دے سن۔ پہِلاں میرا وڈّا بھرا دۄ ٹرماں مَیمبر پںچّائِت رِہا سی تے ہُݨ لۄکاں نیں چھۄٹے بھرا نُۄں چُݨ لِیا سی۔ ساڈے باپُۄ جی پںچّائِت وِچ مُکھّ بھُۄمِکا نِبھائُںدے رہے سن۔ اگاںہ بھرا وی اُسے لِیہ ’تے چل رہے سن۔

’گُردوارا کلگِیدھر ساہِب‘ سںگّت دی ہاذری مُتابِک چھۄٹا ہۄ گِیا سی۔ بابا نِہال سِںگھّ جی نیں دلجِیت سِںگھّ تے کمیٹی دے دُۄجے مَیمبراں نُۄں٬ اُہ گُردوارا ڈھاہ کے٬ نواں بݨائُݨ لئی پْریرِیا۔ مَیٹِیرِیئل تے مائِیا نالھ کُجھ مدّد وی کر دِتّی۔ کمیٹی نُۄں اُتشاہ مِلھ گِیا… بابا جی دی اگوائی وِچ پںجّ سِںگھّاں نیں نویں گُردوارا ساہِب دی نِیںہ رکھّ دِتّی۔ ساڈے پِںڈّ اتے گواںڈھی پِںڈّاں دے پرواسِییاں-جِنہاں وِچ ساڈا کھاندان وی شامل ہَے-نیں مہتّوپُۄرن یۄگدان پائِیا۔ بِلڈِںگّ دی اُساری وِچ مِہنت-مذدُۄری دا کمّ پِںڈّ والھِیاں نیں کر دِتّا… کھُلّہا تے سُںدّر نواں ’گُردوارا کلگِیدھر ساہِب‘ بݨ گِیا۔

گلّ بِیبی دے سدِیوی وِچھۄڑے دی کر رِہا ساں۔ بھَیݨاں–بھراواں دے پرِواراں سںگّ وِچردِیاں تے اپھسۄس کرن آئُںدے لۄکاں نالھ گلّاں–باتاں کردِیاں٬ بِیبی دی یاد وِچ اُداسی مہِسُۄس نہِیں سی ہۄئی۔ پر کنیڈا نُۄں تُرن لگِّیاں اُداسی دی چھلّ اُبھّر پئی۔ بھرا–بھرجائیِیاں٬ بھَیݨاں تے سارے نِیاݨے٬ ’کلّا–’کلّا جِیء چھاتی نالھ لگّ کے جاں بگلگِیر ہۄ کے مَینُۄں مۄہ نالھ وِدا کر رِہا سی۔ پر اُنہاں وِچ مَینُۄں چھاتی نالھ لا کے اسِیساں دیݨ والھی میری ماں ہَے نہِیں سی… ڈُۄںگھا ہئُکا بھردِیاں میرِییاں اکھّاں وِچّۄں ہںجھُّۄ وہِ تُرے۔

کنیڈا پہُںچّ کے مَیں ایتھۄں دے رُٹِین ’چ پَے گِیا۔ اِک دِن کۄر دے اپرشینذ مَینیجر دا پھۄن آئِیا۔ اُس انُسار ایئرپۄرٹ ڈِٹَیچمَیںٹ وِچ وارںٹّ اپھسر دی پۄسٹ کھالی ہۄئی سی۔ پْرمۄشن دیݨ لئی اُہ میری ’ہاں‘ لَے رِہا سی۔ مَیں آکھ دِتّا کِہ مَینُۄں آپݨی پَیٹرۄلمَین دی ڈِئۄُٹی پسںدّ ہَے٬ پْرمۄشن نہِیں چاہِیدی۔

پْرمۄشن نالھ میری تنکھاہ تاں ودھݨی سی پر مَیں ایئرپۄرٹ دے رَۄݨک-میلے تۄں واںجھا ہۄ جاݨا سی۔ ڈِٹَیچمَیںٹ دا دپھتر ایئرپۄرٹ دے سُنّے جِہے بیسمَیںٹ ’چ سی٬ مَینُۄں اُتھّے بہِ کے کمّ کرنا پَیݨا سی۔ ٹرمِینلاں وِچ پَیٹرۄلِںگّ کردِیاں نالے سَیر ہۄ جاںدی سی تے نالھے انیک دیشاں دے لۄکاں نُۄں دیکھݨ-گَۄلݨ دے مَۄکے مِلھ رہے سن۔ جِس کہاݨی ’تے مَیں کمّ کر رِہا ہُںدّا٬ گھُمّدِیاں-پھِردِیاں اُس کہاݨی بارے وی سۄچ لَیںدا ساں۔

چھے سال پہِلاں چھپے کہاݨی سںگّْرہِ ’دۄ ٹاپُۄ‘ ’تے پاٹھکاں٬ وِدواناں تے لیکھکاں ولّۄں شُرُۄ ہۄئی چرچا جاری سی۔ اِہ پُستک پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڑِّیگڑھ٬ گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی امّْرِتسر تے کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی دے اَیم. اے پںجّابی دے سِلیبساں دا ہِسّا بݨ چُکّی سی۔ اِس ’تے ادھّی درجن اَیم. پھِل ہۄ چُکِّییاں سن۔

پر اِس پْرشںسّا–مُکھی چرچا نُۄں مَیں اِس ترہاں نہِیں سی لِیا کِہ مَیں کۄئی وڈّا مائرکا مار لِیا ہَے۔ سگۄں ہۄر چںگّیرا لِکھݨ دا پْرݨ کِیتا سی سمیں دے نالھ–نالھ٬ کُدرتی تَۄر ’تے ہر لیکھک دا وِکاس ہُںدّا رہِںدّا ہَے۔ میرا وی ہُںدّا رِہَے تے ہۄ رِہا ہَے۔ میرے ’چ سمرتھّا تاں ہَیگی اے پر مَیں اینا سمرّتھاوان نہِیں کِہ پہِلی لِکھت نالھ ہی پاٹھکاں دا من جِتّ لواں۔ کہاݨی نُۄں مِیاری بݨائُݨ لئی مَیں مِہنت وی کردا ہاں۔

پاݨی٬ سڑکاں٬ گُیاچے لۄک٬ ٹاورذ٬ برپھ تے درِیا کہاݨِییاں ’تے وی مَیں آپݨے رچناتمک نیماں انُسار مِہنت کِیتی سی۔ میرا تذربا ہَے کِہ وار–وار لِکھݨ–سۄدھݨ نالھ کہاݨی دی شِلپ٬ بھاشا٬ چِںتّنشِیلتا٬ سُۄکھمتا٬ گہِنتا گلّ کی کہاݨی وِچ ہر پکھّۄں نِکھار آئُںدا ہَے۔ اِہ نِکھار ہی کہاݨی نُۄں کلاتمِک بݨائُںدا ہَے۔ تے کلاتمِکتا ہی کہاݨی نُۄں چِر–ستھائی بݨائُںدی ہَے۔

پںجّاں کہاݨِییاں بارے آپݨے مِتّراں ڈا. کرمجِیت سِںگھّ تے ڈا. بلدیو سِںگھّ دھالِیوال دِییاں راواں وی لئیِیاں۔

اِہ کہاݨِییاں ’سِرجݨا‘ تے ’پْروچن‘ پرچِیاں وِچ چھپِییاں سن۔ ہر کہاݨی نُۄں بھرواں ہُںگّارا مِلھِیا سی۔

کہاݨی سںگّْرہِ ’ٹاورذ‘

اِہ کہاݨی سںگّْرہِ 2005 وِچ چھپِیا۔ میری آس مُتابِک اِس کِتاب نیں بھرپُۄر شلاگھا کھٹّی۔

اِس کِتاب دے سرورک ’تے درج ڈا. رگھبِیر سِںگھّ سِرجݨا دِییاں ستراں وِچّۄں کُجھ اںشّ:

پرواسی پںجّابی گلپکاراں وِچ جرنَیل سِںگھّ دی شمُۄلِیئت نیں پرواسی پںجّابی کہاݨی ساہِت نُۄں پْرتِشٹتا پْردان کِیتی ہَے۔ کُجھ دیر پہِلاں پْرکاشت ہۄئے اُسدے کہاݨی سںگّْرہِ ’دۄ ٹاپُۄ‘ نیں جِتھّے اِک ہساس تے سمرتھّ لیکھک وجۄں جرنَیل سِںگھّ دی پچھاݨ کروائی سی اُتھّے اُس پُستک راہِیں پرواسی انُبھو دی پیشکاری وِچ وی اِک نواں ایّام جُڑِیا سی… ہتھلی پُستک وِچ وی ’گُیاچے لۄک‘, ’پاݨی‘ اتے ’سڑکاں‘ نائۄں دِییاں کہاݨِییاں وِچّۄں اُسے ہی پدھّر دی سںوّیدنشِیلتا تے کلاتمِکتا دا آبھاس ہُںدّا ہَے… وَیسے ہُݨ جرنَیل سِںگھّ دے سرۄکاراں دا گھیرا پرواسی پںجّابِییاں دے سماچاراں تے سمسِّیاواں تکّ ہی سِیمت نہِیں رہِںدّا۔ مانووادی دْرِشٹی اتے شُبھ بھاوی چِںتّن جرنَیل سِںگھّ نُۄں کنیڈِیئن سماج اتے اُس تۄں وی اگاںہ سںسّار دے مسلِیاں نالھ جۄڑدے ہن٬ جِسدی مِسال ’ٹاورذ‘ اتے ’برپھ تے درِیا‘ نائۄں دِییاں کہاݨِییاں ہن۔

مِتّر پِیارے ڈا. کرمجِیت سِںگھّ نیں اِس کِتاب ’تے٬ کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی وِکھے سَیمِینار کوائِیا۔ اُہ پںجّابی وِبھاگ دا مُکھی سی۔ دۄستی دا گُۄڑھا رِشتا اسِیں پِچھلے 40 ورہِیاں تۄں ماݨدے آ رہے ہاں۔ ڈا. کرمجِیت سِںگھّ نیں 1981 ’چ میرے پلیٹھے کتھا سںگّْرہِ ’مَینُۄں کی‘ ’تے پرچا لِکھِیا سی۔ اُتھّۄں شُرُۄ ہۄئی سی ساڈی دۄستی۔

ادھِیاپکی دا کِتّا اُسنے اُدۄں کُ ہی آرمبھِّیا سی۔ ادھِیاپکی دے نالھ-نالھ اُسنے دُیابے دے لۄک گِیت اِکتّر کرنے شُرُۄ کر دِتّے۔ اُسدا لۄک گِیتاں دا پہِلا سںگّْرہِ ’دیس دُیابا‘1982 ’چ چھپِیا۔ سۄ تکرِیبن اِکّۄ سمیں اسِیں آپۄ-آپݨے کھیتراں ’چ پْرویش کِیتا سی۔

اُپْرۄکت سَیمِینار (2005) تکّ مَیں کہاݨی وِدھا ’چ آپݨا سِکّا منّوا چُکّا ساں تے ڈا. کرمجِیت سِںگھّ لۄکدھارا دے وِدوان وجۄں ستھاپت ہۄ چُکّا سی۔ آپݨا ادھِیاپکی دا کِتّا وی اُہ پُۄری لگن تے مِہنت نالھ نِبھا رِہا سی۔ اُہ وِدِیارتھِییاں وِچ ہرمنپِیارا پْرۄپھَیسر سی۔ اِسے کرکے ہی تاں گۄشٹی وِچ سمُۄہ وِدِیارتھِییاں نیں ہاذری بھری سی۔

کِتاب ’تے پرچے پڑھن والھے ڈا. بلدیو سِںگھّ دھالِیوال تے ڈا. سُکھپال سِںگھّ تھِںدّ وی میرے کھاس مِتّر ہن۔ اِنہاں نالھ میری دۄستی 22 ورہے لمّی ہَے۔ ڈا. دھالِیوال دی ’دۄ ٹاپُۄ‘ کہاݨی بارے وذندار ٹِپّݨی ’سِرجݨا‘ پرچے وِچ چھپی سی۔ ساڈی جاݨ-پچھاݨ اُس ٹِپّݨی راہِیں ہۄئی سی۔ پھِر اُہ میری ہر کہاݨی دا نۄٹِس لَیںدا رِہا… پںجّابی کہاݨی بابت لِکھِییاں پُستکاں وِچ اُسنے میرِییاں کہاݨِییاں/ کِتاباں دا ذِکر کِیتا ہَے۔

ڈا. تھِںدّ نالھ دۄستی دا ناتا میرے کتھا سںگّْرہِ ’دۄ ٹاپُۄ‘ راہِیں بݨِیاں۔ اِہ کِتاب اُسنے ڈا پْرِتپال سِںگھّ مہِرۄک دے ہتھّ ’چ دیکھی٬ اُس تۄں لَے کے پڑھی اتے اِک اکھبار ’چ اُسدا رِیوِئۄُ چھپوا کے کاپی مَینُۄں بھیجی۔ اُس تۄں بائد اُسنے میرے اگلے سںگّْرِہاں ’تے وی بھاوپُۄرت لیکھ لِکھے ہن۔

مَیں پاٹھکاں نالھ اِہ تتھّ ساںجھا کر رِہاں کِہ اِنہاں تِنّاں وِدواناں اتے میرِییاں کِتاباں/کہاݨِییاں ’تے لیکھ لِکھݨ والھے سارے وِدوان دۄستاں نالھ میرا سمپّرک کہاݨِییاں راہِیں ہی بݨِیاں سی۔

’ٹاورذ‘ ’تے سَیمِینار وی٬ دۄستی نُۄں مُکھ رکھّ کے نہِیں٬ کِتاب دے گُݨاں نُۄں مُکھّ رکھّ کے کروائِیا گِیا۔ کِتاب بارے ڈا. راجِںدّر سِںگھّ بھٹّی٬ ڈا. ہرسِمرن سِںگھّ رںدھّاوا ڈا. پرمجِیت کَۄر سِدھُّۄ تے پںجّابی وِبھاگ دے ہۄر پْرۄپھَیسراں نیں وی وِچار پیش کِیتے سن۔

ٹاورذ— وستُۄ٬ وِدھی تے دْرِشٹی

کِتاب دے اُچّے پدھّر نُۄں دیکھدِیاں وِدواناں نیں سَیمِینار مَۄکے ہی اِس ’تے آلۄچنا-پُستک کڈھّݨ دی سکِیم بݨا لئی سی۔

سۄ ڈا. کرمجِیت سِںگھّ تے ڈا. ہرسِمرن سِںگھّ رںدھّاوا نیں ’ٹاورذ— وستُۄ٬ وِدھی تے دْرِشٹی‘ پُستک سمپّادِت کرکے 2006 وِچ چھپوا دِتّی۔ اِس وِچ 27 وِدواناں دے لیکھ شامل ہن۔ کُجھ وِدواناں دے مہتّوپُۄرن وِچار درج کر رِہاں۔

ڈا. سُکھدیو سِںگھّ کھاہرا: ’ٹاورذ‘ سںگّْرہِ دی ہر رچنا وِچ ہی بِرتاںت دِییاں وِبھِنّ کڑِییاں نُۄں بڑی مُہارت نالھ جۄڑِیا گِیا ہَے۔ اِس لئی Association دی وِدھی اپݨائی گئی ہَے… کئی کتھانکاں نُۄں جٹِّل رُۄپ وِچ اِک–دُۄجے وِچ بُݨنا پْرَۄڈھ کلاتمِک یۄگتا دا پْرماݨ بݨدا ہَے۔ اِس پْرکار ہر رچنا اِکّۄ ویلے کئی دْرِشٹی–بِںدُّۄیاں دا سِرجݨ کر دیںدی ہَے۔ اِنہاں دْرِشٹی–بِںدُّۄیاں نُۄں اِک–دُۄجے دے سنمُکھّ اِس پْرکار کھڑھے کِیتا جاںدا ہَے کِہ جِیون دی وِوِدھ بھاںت دی جٹِّلتا بارے سںوّاد دی ستھِتی اُتپنّ ہۄ جاںدی ہَے۔ اِہ سںوّاد ہر پاتر دے من وِچ پَیدا ہۄݨ والھِییاں اںتّر–وِرۄدھی سۄچاں راہِیں وی پْرتکھّ بݨدا ہَے اتے وِبھِنّ پاتراں دے واد–وِوادی تکرار راہِیں وی… گلپی بِرتاںت وِچ ڈھلِیا اِہ سںوّاد آپݨی اِتِہاسمُکھتا٬ وِشلیشݨکاری بِرتی٬ آلۄچناتمِک سُر اتے بھوِّکھبھمُکھی مانوی دْرِشٹی کرکے سِرجݨ تے چِںتّن دا انُۄٹھا سُمیل پْرستُت کردا ہَے۔

ڈا. سُتِںدّر سِںگھّ نُۄر: ’پاݨی‘ کہاݨی یتھارتھ نُۄں بِیان کردی وی نِرۄل پرمپّرک وِدھی نالھ سمبّںدھِّت نہِیں سگۄں کئی وِدھِییاں دی چیتنا اِس کہاݨی دے بِرتاںت وِچ رلھی–مِلھی ہَے۔

ڈا. جگبِیر سِںگھّ: ’ٹاورذ‘ سںگّْرہِ دِییاں کہاݨِییاں دا کتھا–پْربںدھّ اتے سِرجِت پْروچن٬ پںجّابی کہاݨی نُۄں مانوی سںوّیدنا اتے گلۄبل چیتنا دے سمکالی پرِپیکھ نالھ جۄڑدا ہَے۔

ڈا. جسوِںدّر سِںگھّ: ’ٹاورذ‘ کہاݨی دے پاٹھ دا ادھِئَن کردِیاں مَینُۄں جرنَیل سِںگھّ دی شبد چۄݨ, شبد جڑت اتے شبد جۄڑاں دی درُست تے چیتنّ ورتۄں نیں وِشیش تَۄر ’تے مۄہِیا ہَے۔ جرنَیل سِںگھّ نُۄں بھاشا دے آںترِک٬ پْرگِیتک اتے بھاوناتمک سُرتال دی ڈُۄںگھی پکڑ ہَے… آپݨے سمُۄہ مانوی سرۄکاراں٬ بِرتاںتکی کلاتمک وِدھِییاں اتے بھاشا دِییاں وِلکھّݨتاواں سدکا ’ٹاورذ‘ پںجّابی دی اتِئںتّ مُلّوان کہاݨی ہۄݨ دا ماݨ رکھّدی ہَے۔

ڈا. بلدیو سِںگھّ دھالِیوال: سبھ تۄں اہِم گلّ اِہ ہَے کِہ جرنَیل سِںگھّ نُۄں چِںتّن اتے انُبھو نُۄں اِک ڈھُکویں انُپات وِچ گُنّہ کے پیش کرن دا ہُنر آئُںدا ہَے۔

ڈا. سُکھدیو سِںگھّ سِرسا: جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی دی سںرّچنا وِچ کِسے اِک گھٹنا جاں ورتارے بارے بہُ–نادی دھُنِییاں تے کاٹویں پْرتِ–ہُںگّارے اِک کۄلاج واںگ رمے ہُںدّے ہن۔ پْرماݨ وجۄں اُسدی کہاݨی ’ٹاورذ‘ پڑھی جا سکدی ہَے جۄ کلاتمِک سُہج دا سِکھر ہَے۔

ڈا. سربجِیت سِںگھّ: جرنَیل سِںگھّ کتھا نُۄں اجِہی وِدھی ’چ اُساردا ہَے کِہ اِکۄ سمیں بھُۄت–ورتمان–بھوِکھ آپس ’چ بجھِّیا ہۄئِیا تُردا ہَے… دْرِشٹِیکۄݨ پکھّۄں اوچیتنی تَۄر ’تے اُہ مانوی ہۄںد٬ سُہِردتا٬ سںوّیدنشِیلتا اُپّر پہِرا دیݨ والھا اجِہا کتھاکار ہَے جِس نیں پںجّابی کتھا نُۄں ستھگِت کتھا–سںرّچنا تۄں مُکت کِیتا ہَے۔

ڈا. سُکھپال سِںگھّ تھِںدّ: جرنَیل سِںگھّ دی کلاتمِکتا اِس گلّ وِچ ہَے کِہ اُہ بھارُۄ وِچاردھارا دے اُلٹ منُکھّوادی پَیںتڑے تۄں مِتھّک ٹاوراں دے اںدّرلے کھۄکھلیپݨ نُۄں چِتّر کے اسل ٹاوری چِہناں دی پہِچاݨ کروا دِںدّا ہَے۔

ڈا. لابھ سِںگھّ کھِیوا: بدیشی باہرلے تھِیم٬ بِرتاںتک–اِکائیِیاں٬ پاتر چِترݨ آدِ نالھ پںجّابی پاٹھکاں دا واہ٬ انُوادِت سۄوِیئت ساہِت راہِیں پہِلاں ہی پَے چُکّا ہَے۔ پر ’ٹاورذ‘ اتے ’برپھ تے درِیا‘ کہاݨِییاں راہِیں اِہ سبھ کُجھ مَۄلِک ساہِت وِچ پْراپت ہَے۔ اِہ کِسے بھاشا دے مَۄلِک ساہِت دی سمرّتھا دا سبُۄت ہَے۔

جسوِیر سمر: جرنَیل سِںگھّ نیں اڈۄل اتے نالھ ہی ڈۄلے ہۄئے پاتراں لئی جِہڑی بھاشا ورتی ہَے اتے جۄ بھاشا مُہاورا گھڑِیا ہَے٬ اُہ مِسالی ہَے۔ شبداں اتے واکاں دی مِردںگّ لگاتار وجّدی سُݨدی ہَے۔

ڈا. کرمجِیت سِںگھّ: کِہا جا سکدا ہَے کِہ ’ٹاورذ‘ کہاݨی سںگّْرہِ نیں اِک وار پھِر سابت کر دِتّا ہَے کِہ پںجّابی کہاݨی وِشو پدھّر دی کہاݨی نالھ ور میچ رہی ہَے٬ مانوی چِںتّاواں کرکے وی٬ مانوی دْرِشٹی کرکے وی اتے کہاݨی دی شِلپ کرکے وی۔ ہُݨ اِہ وی کِہا جا سکدا ہَے کِہ اگلِییاں کہاݨِییاں وِچ جرنَیل سِںگھّ پںجّابی کہاݨی دے ہُݨ والھے دِسہدِّیاں تۄں وی پار جاویگا۔

2005 دۄ کارناں کرکے ساڈے پرِوار لئی سُبھاگا ورہا سی۔ سال دے آرمبھّ وِچ کتھا سںگّْرہِ ’ٹاورذ‘ چھپِیا اتے 30 جُلائی 2005 نُۄں بیٹے امرپْرِیت دا وِیاہ ہۄئِیا۔ اُسدی جِیون–ساتھݨ کِرنجِیت کَۄر٬ کنیڈا دے شہِر کَیمبرِج واسی گُرچیتن سِںگھّ کھہِرا دی بیٹی ہَے۔ اُہ بَیںک ’چ جَۄب کردی ہَے۔ اُدۄں امرپْرِیت دی جَۄب کنیڈا دی نامور ٹَیلِیپھۄن کمپّنی ’بَیلّ‘ ’چ سی۔ کھہِرا پرِوار دے کاپھی رِشتیدار اِںگلَیںڈ٬ امرِیکا تے کنیڈا ’چ وسدے ہن۔ ساڈے وی کاپھی رِشتیدار تِنّاں دیشاں ’چ ہن۔ دۄناں دھِراں دے رِشتیدار وِیاہ ’چ شاملھ ہۄݨ دے چاہوان سن۔ دۄستاں–مِتّراں دی گِݨتی وی کاپھی سی۔ اسِیں دۄناں پرِواراں نیں سلاہ کرکے وڈّا بَیںکُئِٹ ہال بُکّ کر لِیا۔ سویرے گُردوارا ساہِب ’چ انںدّ کارج سمپّنّ ہۄئِیا تے شام نُۄں رِسَیپشن پارٹی دِییاں رَۄݨکاں۔ بَیںکُئِٹ ہال دے اِک کۄنے وِچ بِیئراں٬ وِسکِییاں تے کۄلڈ ڈرِںکّاں واستے بار لائی گئی۔ چاہ٬ کَۄپھی٬ سنَیکس اتے ڈِنر واستے ونّ–سُونّے پکواناں دا پْربںدھّ کِیتا گِیا۔ ڈی. جے دے سںگِّیت ’تے ادھّی رات تکّ بھںگّڑا پَیںدا رِہا۔ کھُۄب رَۄݨکاں ہۄئیِیاں۔ پارٹی دا ادھّا کھرچ لڑکی والھِیاں اتے ادھّا اسِیں کِیتا۔

گُرچیتن سِںگھّ دا پرِوار اِںگلَیںڈ تۄں آئِیا ہۄئِیا اے۔ کِرنجِیت دے ساڈے پرِوار اتے رِشتیداراں نالھ وِہار نُۄں ویکھ کے لگدا ہی نہِیں کِہ بیٹی اِںگلَیںڈ دی جمّپلھ ہَے۔ پںجّابی ساڈے واںگ ہی بۄلدی ہَے۔

2005 وِچ ’کۄر آپھ کمِشنیئرذ‘ دا ایئرپۄرٹ دے ٹرمِینلاں وِچلِییاں پۄسٹاں دا کاںٹرَیکٹ کھتم ہۄ گِیا۔ کاںٹرَیکٹ رِینِئۄُ کرن سمیں ایئرپۄرٹ دی مَینیجمَیںٹ ریٹ گھٹائُݨے چاہُںدّی سی۔ کۄر نُۄں اُہ ریٹ پْروان نہِیں سن۔ اے. اَیس. پی (A. S. P) ناں دی نوِیں کمپّنی نیں گھٹ ریٹاں ’تے کاںٹرَیکٹ لَے لِیا۔ کۄر نیں مَینُۄں ’ڈائۄُن ٹائۄُن‘ ستھِت کۄرٹاں وِچ اِک وِشیش پۄسٹ لَیݨ لئی کِہا۔ تنکھاہ تاں چںگّی سی پر پۄسٹ ’تے جاݨ–آئُݨ لئی کار دا سپھر سُۄت نہِیں سی بَیٹھدا۔ ریل اتے سٹرِیٹ کار ’تے کرائِیا کاپھی لگّݨا سی۔ اے. اَیسّ. پی کمپّنی والھے مَینُۄں تے کُجھ ہۄر کمِشنیئراں نُۄں کہِ رہے سن کِہ ساڈی کمپّنی وِچ آ جائۄ۔ سۄ مَیں اِہ کمپّنی جُیائِن کر لئی۔ سال کُ بائد میری سُݨن–شکتی گھٹ گئی۔ اِک کنّ وِچ مشِین (Hearing Aid) لائُݨی پَے گئی۔ پَیٹرۄلِںگّ دَۄران واکی–ٹاکی ریڈِیئۄ ’تے مَیسیج سُݨ تاں لَیںدا ساں پر سپشّٹتا گھٹ گئی سی۔ مَیں کمپّنی دے اپریشنذ مَینیجر نالھ گلّ کِیتی۔ اُسنے مَینُۄں ایئرپۄرٹ دے باہروار اِک ٹْرَیپھِک-گیٹ ’تے لا دِتّا۔ ایئرپۄرٹ دے چار–چُپھیرے کئی ٹْرَیپھِک-گیٹ ہن٬ جِنّاں راہِیں ایئرلائیِناں دے ٹَیکنِیکل سٹاپھ دِییاں گڈِّییاں٬ جہاذاں ’تے بھۄجن لۄڈ کرن والھے ٹرکّاں٬ گھاہ کٹّݨ اتے رنوییاں–ٹَیکسِیوییاں تۄں برپھ ہٹائُݨ والھِییاں مشِیناں تے ہۄر انیک واہناں ایئرپۄرٹ اںدّر جاںدِییاں–آئُںدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ ہر گیٹ ’تے سکِئُرٹی کرمچاری لئی بُۄتھ بݨی ہۄئی ہَے جِس وِچ واشرُۄم٬ سردِییاں ’چ ہِیٹر٬ گرمِییاں ’چ پکھّا٬ ٹَیلِیپھۄن٬ مائیِکرۄویو٬ ریڈِیئۄ وگَیرا دِییاں سہُۄلتاں سن۔ سکِئُرٹی کرمچاری٬ واہناں دے سٹِّکر٬ اتے واہناں وِچ سوار کرمچارِییاں دے پاس چَیکّ کرکے ہی بَیرِیئر کھۄلہدے سن۔

ساڈے دۄناں پُتّاں–نُۄںہاں دی اِکّۄ گھر وِچ ٹھِیک نِبھ رہی سی۔ گھر کھلّہا سی٬ پںجّ بَیڈّرُۄم سن۔ پر مَیں تے کُلوںتّ اِہ وی جاݨدے ساں کِہ لمّا سماں اِکٹھّے رہِݨ نالھ اُنہاں دا آپسی پِیار پھِکّا پَے سکدا سی۔ 2009 وِچ اسِیں اُہ گھر ویچ دِتّا۔ ہرپْرِیت تے رِکبال نیں برَیمپٹن ’چ کھرِید لِیا٬ امرپْرِیت تے کِرن نیں جارجٹائۄُن ’چ۔ اِہ گھر اُنہاں دِییاں جَۄباں تۄں لاگے پَیںدے سن۔ مَیں تے کُلوںتّ پہِلاں ہرپْرِیت نالھ رہے تے ہُݨ امرپْرِیت نالھ ہاں۔ کدی–کدی ہرپْرِیت ولّ وی گیڑا لگدا رہِںدّا ہَے۔

رِٹائِرمَیںٹ

کنیڈا وِچ رِٹائِرمَیںٹ اُمر 65 سال ہَے۔ مَیں 2009 وِچ 65 سالاں دا ہۄ گِیا ساں۔ پر آپݨے آپ نُۄں بُڈھّا نہِیں سی سمجھدا۔ کمپّنی دا اپریشنذ مَینیجر کہِݨ لگّا کِہ تیرا کمّ ودھِییا ہَے تے سِہت وی ٹھِیک ہَے٬ جَۄب کری جا۔ پر پتنی تے بچّے کہِݨ لگّے کِہ بتھیری کر لئی ہَے (15 سال ایئرپھۄرس ’چ٬ 11 سال بَیںک تے 20 سال کنیڈا ’چ) رِٹائِرمَیںٹ لَے لئۄ۔ مَیں وی ایہی ٹھِیک سمجھِیا۔ مَیں دِن دی شِپھٹ کردا سی اتے 71 سال دا گۄرا جۄء والس رات دی۔ اُہ دۄ پَینشناں لَیںدا سی٬ اِک پہِلی نَۄکری دی تے دُۄجی بُڈھاپے دی۔ سی ’کلّا–کارا۔ جَۄب کرن دا کارن اُہ اِہ دسّدا سی کِہ گھر وِچ اِکلّے دا ٹائیِم پاس نہِیں ہُںدّا تے رات نُۄں نِیںد نہِیں سی آئُںدی۔ اُسنے مَینُۄں پچھِّیا کِہ رِٹائِر ہۄ کے ٹائیِم کِدّاں پاس کریںگا۔ مَیں آکھِیا کِہ میرے کۄلھ اِک ہۄر جَۄب ہَیگی اے۔ کہِںدّا کِہڑی؟ مَیں دسِّیا کِہ ساہِت لِکھݨ–پڑھن دا کارج میرے لئی کمّ واںگ ہَے٬ نِٹھّ کے کرن والھا کمّ۔

پتنی تے بچِّیاں نیں گُپت تَۄر ’تے رِٹائِرمَیںٹ پارٹی لئی بَیںکُئِٹ ہال بُکّ کر لِیا۔ سرپرائیِذ دیݨ دے مکسد نالھ مَیتھۄں لُکۄء رکھِّیا۔ رِشتیداراں دے پھۄن نمبّر تاں اِنہاں کۄلھ ہَیگے ہی سن۔ لیکھک ساتھِییاں دے میری ڈائِری وِچّۄں لبھّ لئے۔ اے. اَیسّ. پی کمپّنی تے ’کمِشنیئرذ‘ دے نذدِیکی ساتھِییاں–جِنہاں وِچ کُجھ گۄرے وی سن–دے پھۄن نمبّر میری جَۄب والھی نۄٹ- بُکّ ’چ سن۔ اُہ اِنہاں نُۄں لبھّی ناں۔ سرپرائیِذ رکھّݨ لئی مَیتھۄں پُچھّ ناں سکے۔ پارٹی بارے مَینُۄں کہِںدّے رہے کِہ کِرن دے بھرا دی جنم دِن پارٹی ہَے۔ کنیڈا پھیری ’تے آئِیا ڈا. گُرپال سِںگھّ سںدھُّۄ اُنہِیں دِنِیں میرے کۄلھ سی۔ مَیں اُسنُۄں وی نالھ لَے گِیا۔ ہال دے درواذے ’تے پہُںچّ کے اسلی کہاݨی دا پتا لگّا۔

جَۄب دے سمیں دَۄران٬ اِںڈِییا دا گیڑا چار کُ سال بائد ہی لگدا سی۔ ہُݨ اسِیں (مَیں تے کُلوںتّ) ہریک سال جاںدے ہاں۔ اۄتھے ساڈی رِہائِش بھراواں سںگّ ہُںدّی ہَے۔ دۄویں بھرا اِکّۄ گھر وِچ رہِںدّے ہن۔ کھیتی ساںجھی٬ رۄٹی آپۄ آپݨی۔

باپُۄ جی تے بِیبی تۄں مِلھی سِکھِّیا دے اسر ہیٹھ٬ ساڈا تِنّاں بھراواں تے دۄناں بھَیݨاں دا آپسی مۄہ-پِیار پہِلاں واںگ ہی برکرار ہَے۔ کدی-کدی گُسّے-گِلے وی ہۄ جاںدے ہن۔ پر اسِیں دِلاں ’چ نہِیں رکھّدے٬ کڈھّ لَیںدے ہاں۔

ساڈے واںگ ہی ساڈے پُتّاں-دھِییاں تے اگاںہ اُنہاں دے نِیاݨِیاں وِچ وی مۄہ-پِیار بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ بھراواں تے بھَیݨاں دے ادھّے کُ بچّے اِںڈِییا ’چ اتے ادھّے کُ کنیڈا ’چ ہن۔ میرے دۄناں بھراواں دے بیٹے منجِیت سِںگھّ تے گُردیو سِںگھّ وَینکُۄور وسدے ہن۔ اُنہاں نالھ میل-مِلاپ دے مَۄکے بݨدے رہِںدّے ہن۔ دۄناں بھَیݨاں دے بیٹے جسپال سِںگھّ تے تجِںدّر سِںگھّ٬ بھَیݨ گُردِیش کَۄر دِییاں بیٹِییاں جسوِںدّر کَۄر٬ راجوِںدّر کَۄر اتے اِںڈِییا رہِںدّے بھاݨجے اِکبال دی بیٹی جۄتی ایتھے ٹراںٹۄ ’چ ہن۔ سورگی جِیجا جی پھُۄلا سِںگھّ دے دۄست چَیںچل سِںگھّ ڈھِلّۄں دا بیٹا سُکھدیو سِںگھّ وی میرے لئی سکے بھاݨجِیاں واںگ ہَے۔ ستّاں پروِاراں دے وڈّے-چھۄٹے سارے جِیء مۄہ-پِیار دِییاں تںدّاں راہِیں آپس وِچ جُڑے ہۄئے ہن۔ سارے اِک-دُۄجے دے کمّ آئُںدے ہن۔ ساڈے کُجھ پرِواراں نیں تِنّ-تِنّ وار گھر بدلی کِیتے ہن۔ اِہ کمّ بہُت کٹھِن ہُںدّا ہَے۔ پر آپݨِیاں دی مدّد نالھ سُکھالھا ہۄ جاںدا ہَے۔ دُکھّاں-اَۄکڑاں سمیں اِک-دُۄجے دے نالھ کھڑھدے ہاں۔ سُبھاگے مَۄکِیاں ’تے رلھمِلھ کے منائیِیاں کھُشِییاں دُۄݨ-سوائیِیاں ہۄ جاںدِییاں ہن۔

اسِیں ہر تِیجے-چَۄتھے مہِینے کِسے اِک پروِار دے گھر مِلھ بَیٹھݨ دا پْرَۄگرام بݨا لَیںدے ہاں۔ وِیک اَیںڈاں دے اِہ پْرۄگرام شام تۄں شُرُۄ ہۄ کے ادھّی-ادھّی رات تکّ چلدے ہن۔ گلّاں-باتاں دے نالھ-نالھ کھاݨ-پِیݨ وی چلدا رہِںدّا ہَے۔ ہاسا-مذاک وی کر لَیںدے ہاں۔

میپل دے رںگّ

(کنیڈِین پںجّابی کہاݨی)

’ٹاورذ‘ کتھا سںگّْرہِ تۄں بائد مَیں دۄ کہاݨِییاں لِکھ لئیِیاں سن۔ تِیجی شُرُۄ کرن لئی سۄچ رِہاں ساں کِہ ساڈے ایتھۄں دے کہاݨِیکاراں دی٬ کنیڈِیئن پںجّابی کہاݨی نُۄں کِتابی رُۄپ دیݨ دی سلاہ بݨ گئی۔ سلاہ وذندار سی۔ ایتھۄں دی کہاݨی دے وِکاس تے مِیار نُۄں دیکھدِیاں اِسنُۄں کِتابی رُۄپ دیݨا بݨدا سی۔ ساتھِییاں نیں ذِمّواری میرے ’تے پا دِتّی۔ آپݨی رچناکاری ٹھپّ کرکے مَیں اِس کارج وِچ جُٹّ گِیا۔

کنیڈا وِچ پںجّابی ساہِت دی رچنا بھاویں کَیلگری٬ اَیڈمںٹّن تے اۄٹوا وِچ وی ہۄ رہی ہَے پر اِسدے مُکھّ کیںدر ٹراںٹۄ تے وَینکُۄور ہن۔ وَیسے تاں ہر ساہِتک رچنا لیکھک دی آپݨی گھالݨا ہُںدّی ہَے پر جے ڈھکّواں ساہِتک ماہَۄل ہۄوے تاں لِکھݨ لئی پْریرنا بݨی رہِںدّی ہَے۔ گریٹر ٹراںٹۄ دے لیکھکاں لئی اِہ ماہَۄل ’کلماں دا کاپھلا‘ تے اِسدی شاکھا ’کہاݨی مںچّ ٹراںٹۄ‘ نیں بݨائِیا ہۄئِیا ہَے۔ نو-پْرکاشِت پُستکاں ’تے وِچار گۄشٹِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ ساہِت دِییا وکھ-وکھ وِدھاواں ’تے سَیمِینار کروائے جاںدے ہن۔ اِسے تراں وَینکُۄور دے لیکھکاں لئی ڈھُکّواں ساہِتک ماہَۄل اۄتھۄں دی ساہِت سبھا ’پںجّابی لیکھک مںچّ‘ نیں بݨائِیا۔

اِنہاں دۄناں کیںدراں دے لیکھکاں ولّۄں کہاݨِییا٬ کوِتاواں٬ ناٹک٬ وارتک اتے ناول لِکھے جا رہے ہن۔ ذِیادا رچناوی کارج کہاݨی وِدھا ’چ ہۄ رِہا ہَے۔ کنیڈِیئن پںجّابی کہاݨی دی اُمر 44 کُ سال بݨدی ہَے۔ روی روِںدّر کنیڈا دا پہِلا کہاݨِیکار ہَے۔ اُسدا کتھا سںگّْرہِ ’جِتھّے دِیواراں نہِیں‘ 1978 ’چ چھپِیا۔ 1980 وِچ امرجِیت چاہل نیں آپݨا کتھا سںگّْرہِ ’باہرۄں آئِیا آدمی‘ پیش کِیتا۔ اگلے دۄ–چار سالاں وِچ سادھُۄ بِنِںگّ٬ اوتار گِلّ٬ ہربھجن پوار٬ تیج سںدھُّۄ سمادھوی آدِ آپۄ آپݨے کتھا سںگّْرہِ لَے کے ہاذر ہۄئے۔

وِیہوِیں سدی دے آکھری دہاکے وِچ ڈیڈھ درجن دے کرِیب کتھاکاراں نیں کنیڈِیئن پںجّابی بھئیِچارے دے سماچاراں٬ تے مسلِیاں–مسَۄدِیاں نُۄں کہاݨِییاں وِچ ڈھالھِیا۔ اگلے سالاں وِچ کہاݨی دی سرگرمی ہۄر ودھی کہاݨِیکاراں نیں گِݨاتمک اتے گُݨاتمک دۄناں پکھّاں تۄں ایتھۄں دی کہاݨی نُۄں وِشالتا اتے گہِنتا پْردان کِیتی… 2010 تکّ کنیڈِیئن پںجّابی کہاݨی نیں آپݨِییاں وِشیگت٬ کلاگت اتے دْرِشٹِیگت وِشیشتاواں سدکا آپݨی وکھّری پچھاݨ سِرج لئی سی۔

وکھّری پچھاݨ والھی اِس کہاݨی نُۄں دستاویذی رُۄپ دیݨ لئی مَیں 2011 وِچ ’میپل دے رںگّ‘ پُستک سمپّادِت کِیتی۔ اِس وِچ روِںدّر روی٬ جرنَیل سِںگھّ گرچا٬ مِنّی گریوال٬ اِکبال ارپن٬ سادھُۄ سِںگھّ٬ بلبِیر کَۄر سںگھّیڑا٬ اوتار گِلّ٬ سادھُۄ بِنِںگّ٬ امرجِیت چاہل٬ امنپال سارا٬ میجر ماںگٹ٬ کُلجِیت مان٬ ہرپْرِیت سیکھا اتے جرنَیل سِںگھّ دِییاں پْرتِنِدھ کہاݨِییاں شامل ہن۔

اِنہاں کہاݨِییاں دے پاتر اِںڈِییا نُۄں یاد کر–کر اۄدردے نہِیں٬ سگۄں کنیڈا وِچ ہی آپݨِییاں جڑھاں پکِّییاں کردے ہن۔ اِنہاں پاتراں وِچ پْرسپر ٹاکرواں وِرۄدھ وی ہَے پر نالھ–نالھ اپݨتّ اتے مۄہ وی۔ پاتراں وِچ پںجّابِییاں دے نالھ–نالھ کنیڈا–امرِیکا دے گۄرے پاتر وی شامل ہن۔ کُجھ کہاݨِییاں وِچ پںجّابِییاں دِییاں گۄرِیاں نالھ پَے رہِییاں ساںجھا–دۄستِییاں اتے وِیاہاں دے رِشتِیاں دا ورنݨ وی ہَے۔ ناری پاتراں وِئکتِیگت اتے آرتھِک سُتںتّرتا دے ماہَۄل وِچ آپݨی آذاد ہستی پْرتی چیتن نذر آئُدِییاں ہن۔

وِیاہِییاں اَۄرتاں اںدّر آپݨی آذادی دِییاں اُمںگّاں–ترںگّاں ہی نہِیں٬ بچِّیاں پْرتی پھِکرمںدّی وی ہَے 2011 تۄں بائد کنیڈِیئن پںجّابی کہاݨی دا وِکاس نِرںتّر جاری ہَے۔ ایتھۄں دے کتھاکار کنیڈا–امرِیکا دے سبھِیاچارک٬ آرتھِک تے راجنِیتک کھیتراں وِچ واپردِییاں تبدِیلِییاں نُۄں شِدّت نالھ پیش کر رہے ہن۔ وِشوی سرۄکاراں نُۄں گلپی رُۄپ دیݨ والھِییاں میرِییاں کہاݨِییاں نیں پںجّابی کہاݨی دے کَینوس نُۄں وِشالتا پْردان کِیتی ہَے۔

نِرسںدّیہ٬ کنیڈِیئن پںجّابی کہاݨی نیں٬ سمُچّی پںجّابی کہاݨی دی شان ہۄر ودھائی ہَے۔

2012 وِچ بھاشا وِبھاگ٬ پںجّاب ولّۄں 2010 تے 2011 دے شْرۄمݨی ساہِتکار اَیوارڈ اَیلانے گئے۔ دۄناں سالاں دے بدیشی شْرۄمݨی ساہِتکار اَیوارڈ کہاݨی وِدھا نیں ہاسل کِیتے۔ 2010 دا اِنام اِںگلَیںڈ دی کہاݨِیکار وِینا ورما دے ناں تے 2011 دا میرے ناں۔

بائد وِچ پتا لگّا سی کِہ میرا ناں ڈا. سُرجِیت سِںگھّ بھٹّی نیں تجوِیذ کِیتا سی۔ اُہ مَینُۄں گھٹّ پر میرِییاں کہاݨِییاں نُۄں ودھّ جاݨدا سی۔ بۄرڈ دے کِسے وی مَیمبر نیں وِرۄدھ نہِیں سی کِیتا۔

دۄناں اِناماں نالھ پرواسی پںجّابی کہاݨی دا ماݨ ودھِیا سی۔ ایتھے اِہ دسّݨا بݨدا ہَے کِہ 2012 تۄں بائد دی پرواسی کہاݨی دا پدھّر ہۄر وی اُچّا ہۄئِیا ہَے۔ جِویں مُکھّ دھارا دی ساری پںجّابی کہاݨی اُچّے پدھّر دی نہِیں اِویں ہی ساری پرواسی کہاݨی دا پدھّر وی اُچّا نہِیں۔ پر کُجھ پرواسی کہاݨِییاں دے آدھار ’تے جے اِہ کہِ لِیا جاوے کِہ پرواسی کہاݨی مُکھّ دھارا دی کہاݨی نُۄں اگاںہ لَے کے گئی ہَے تاں اِہ اتِکتھنی نہِیں ہۄویگی۔

سمرتھّ کہاݨِیکار امنپال سارا دی گُمنامی

امنپال سارا نالھ میرا سمپّرک کہاݨی ’جںگّ بنام جںگّ‘ راہِیں بݨِیا سی۔ اسنے پھۄن کرکے کہاݨی دی سِپھت کِیتی سی۔ پھِر جدۄں اُہ اِک سبھِیاچارک پْرۄگرام دے سمبّںدھّ وِچ ٹراںٹۄ آئِیا تاں آپݨے پلیٹھے کتھا–سںگّْرہِ ’سرد رِشتے‘ ’تے گۄشٹی کرائُݨ دی اِچھّا پْرگٹائی۔ مَیں پرچا لِکھِیا۔ سںگّْرہِ دِییاں بہُتِییاں کہاݨِییاں پْرواسی جِیون بارے سن۔ اُہ کہاݨِییاں سن تاں اِکہِّری پرت دِییاں پر اُنہاں وِچ ’گلّ‘ ہَیگی سی۔ گۄشٹی سپھل رہی۔ اُس گۄشٹی وِچ سُرجن جِیروی تے نوتیج بھارتی نالھ مُلاکات ہۄئی۔ امنپال میرِییاں کہاݨِییاں پڑھنا چاہُںدّا سی۔ مَیں اُسنُۄ ’سمیں دے ہاݨی‘ سںگّْرہِ دِتّا۔ کہاݨِییاں تۄں پْربھاوِت ہۄ کے اُسنے پھۄن کِیتا تے آکھِیا کِہ اُہ وی لمّی کہاݨی لِکھݨ دی کۄشِش کریگا۔ ڈیڈھ کُ سال بائد اُسنے آپݨی نوِیں کہاݨی ’وِیہاں دا نۄٹ‘ میری رائ جاݨن لئی بھیجی۔ پڑھ کے ہَیرانی بھری کھُشی ہۄئی۔ اُہ ’سرد رِشتے‘ کتھا سںگّْرِہ دِییاں کہاݨِییاں تۄں کاپھی اگّے نِکلھ گِیا سی۔ کہاݨی دی سِپھت کردِیاں مَیں اُسنُۄں ودھائی دِتّی۔ ’سِرجݨا‘ ’چ چھپی اِس کہاݨی دی کھُۄب چرچا ہۄئی۔ اِس کہاݨی نیں اُسنُۄں سمرتھّ کہاݨِیکار بݨا دِتّا۔ اُتشاہِت ہۄ کے اُہ رچناکاری دے کارج وِچ جُٹّ گِیا…اُسدے دۄ کہاݨی–سںگّْرِہاں ’وِیہاں دا نۄٹ‘ تے ’ڈائِمںڈّ رِںگّ‘ نُۄں پاٹھکاں تے وِدواناں ولّۄں بھرپُۄر ہُںگّارا مِلِیا… پھِر اُہ چُپّ ہۄ گِیا۔ کئی مہِینِیاں بائد آئی اُسدی چِٹھّی نیں مَینُۄں اُداس کر دِتّا۔ اُہ پارکِنسن دی بِماری نالھ پِیڑت سی۔ اُسدا اپریشن ہۄئِیا پر کۄئی پھرک ناں پِیا۔ بِماری ودھدی گئی تے اُس نالھ سمپّرک ٹُٹّ گِیا۔ مَیں کئی پھۄن کِیتے پر کۄئی ہُںگّارا ناں مِلِیا۔ 2012 وِچ مَیں آپݨے رِشتیداراں نُۄں مِلݨ اَیبسپھۄرڈ تے سری گِیا۔ آپݨے اِک لیکھک نُۄں امنپال بارے پُچھِّیا۔ اُسنے دسِّیا کِہ اُہ کِسے ’کیئر سَیںٹر‘ ’چ سی۔ ’کیئر سَیںٹر‘ دے اَیڈرس بارے اُسنُۄں جاݨکاری نہِیں سی۔ اِک ہۄر لیکھک نُۄں پُچھِّیا اُسنُۄں وی پتا نہِیں سی۔ نامُراد بِماری نیں ساڈے سمرتھّ کہاݨِیکار نُۄں گُمنامی دے ہنہیرے وِچ دھکیل دِتّا ہَے۔

وِشوی مسلِیاں دا گلپِیکرن

’ٹاورذ‘ اتے ’برپھ تے درِیا‘ وِچ مَیں نواں تجربا کِیتا سی— اںتّرراشٹری مسلِیاں نُۄں گلپ وِچ ڈھالݨ دا تجربا۔ اِنہاں دۄ کہاݨِییاں ’تے پرواسی جِیون والھِییاں کہاݨِییاں تۄں وی ودھّ چرچا ہۄئی۔ میرا اُتشاہ ودھِیا۔ اگلِییاں کہاݨِییاں لئی مَیں اںتّرراشٹری وِشے لبھّݨے شُرُۄ کر دِتّے۔ سِیاݨِیاں نیں ٹھِیک ہی آکھِئَے٬ ’جِتھّے چاہ اُتھّے راہ‘ میری تلاش دے نالھ–نالھ کُدرتی سببّ وی بݨدے گئے۔ 2010 تکّ مَیں اِس کِسم دِییاں دۄ کہاݨِییاں لِکھ چُکّا ساں۔ اگلِییاں دۄ ’میپل دے رںگّ‘ کِتاب تۄں بائد لِکھِییاں۔ ( پںجّوِیں کہاݨی دا سمبّںدھّ وِشوی مسلے نالھ نہِیں ) اِنہاں کہاݨِییاں دے سببّ اتے رچناوی کارج بارے ویروے:

کہاݨی ’پتِّیاں نالھ ڈھکے جِسم‘

اِس کہاݨی وِچ مَیں باذار دے اِک اہِم اتے پْربھاوی اںگّ ’پھَیشن جگت‘ دی باہری چمک–دمک ہیٹھ چھُپے کُہجاں نُۄں بیپرد کِیتا ہَے۔ پُۄںجِیوادی وپار تںتّر وستاں دی وِکّری ودھائُݨ لئی٬ اَۄرت تۄں اُسدی دیہ دی پْردرشنی کروائُںدا ہَے۔

اِس کہاݨی دا مُڈھّ اںگّْریذی مَیگذِین ’مکلینذ‘ (Macleans) وِچ چھپے اِک کِتاب دے رِوِیئۄُ نُۄں پڑھ کے بجھّا۔ کِتاب دا ناں ہَے ‘ پھِیمیل شۄونِسٹ پِگذ: وِمَینّ اَیںڈ دا رائیِذ اَۄپھ رَۄںچ کلچر۔ اِسدی لیکھِکا ہَے ایرِیئل لَیوی۔ اِہ امرِیکن اَۄرت٬ ’دا نِئۄُ یَۄرکر‘ مَیگذِین دی سٹاپھ رائیِٹر ہَے۔

رَۄںچ امرِیکن اںگّْریذی دا شبد ہَے٬ جِسدا ارتھ ہَے لچرتا تے کام بھڑکاہٹ۔ ایرِیئل نیں پچھّم دِییاں اَۄرتاں وِچ آذادی اتے پھَیشن دے ناں ’تے نگنتا تے کام اُکسائۄُ پہِراوے نُۄں نارِیتو دی تھِڑھکݨ تے نِگھار آکھِیا ہَے۔ اُسنے رَۄںچِینَیسّ پھَیلا رہے وڈّے–وڈّے پھَیشن شۄیاں٬ وپار٬ پھِلماں تے مِیڈِییا دے ہر پکھّ دا گہِرائی ’چ وِشلیشݨ کِیتا ہَے۔ ایرِیئل انُسار رَۄںچ کلچر وِچ کھچِت اَۄرتاں٬ اَۄرت جاتی دے مرد نالھ برابری دے ہکّاں دی لڑائی نُۄں سابۄتاج کر رہِییاں ہن۔

اِس کہاݨی دی مُکھّ پاتر منِیشا ملہۄترا کلاتمِک رُچِییاں والھی مُٹِیار ہَے۔ ڈِذائیِنِںگّ دی پڑھائی دے نالھ–نالھ اُہ ٹراںٹۄ دے بھارتی کپڑا–سٹۄراں دِییاں اَیڈاں واستے ماڈلِںگّ وی کردی ہَے۔ ڈِگری کۄرس پُۄرا ہۄݨ ’تے اُہ اِک کمپّنی وِچ اسِسٹَیںٹ ڈِذائیِنر دی جَۄب کرن لگدی ہَے… اُہ ڈِذائیِنر دی پْرمۄشن واستے ہکّدار ہَے۔ پر پْرمۄشن دُۄجی اسِسٹَیںٹ ڈِذائیِنر جَینیٹ نُۄں مِلھ جاںدی ہَے۔ پھِر اُہی جَینیٹ منِیشا دِییاں سُہج تے مِہنت نالھ ڈِذائیِن کِیتِییاں لیڈِیذ-جَیکٹ تے ٹۄپی نُۄں ساجِشی ڈھںگّ نالھ٬ اُتپادن واستے رِجَیکٹ کروا دِںدّی ہَے۔ آپݨی ڈِذائیِنِںگّ–کلا دی بیکدری تۄں کھپھا ہۄئی منِیشا جَینیٹ دی جھاڑ–جھمبّ کرکے جَۄب تۄں استِیپھا دے دیںدی ہَے۔

کلا دے ذۄر ’تے بُلںدِّییاں چھُہݨ دی اِچھُک منِیشا پھَیشن ماڈلِںگّ کرن دا من بݨا لَیںدی ہَے۔ اُسدا پتی سُدھِیر کھنّا٬ جۄ سِینِیئر سَیکںڈّری سکُۄل ٹِیچر ہَے٬ وِرۄدھ کردا ہَے۔ اُس انُسار پھَیشن ماڈلِںگّ وِچ جِسم دی پْردرشنی سماجک کدراں–کِیمتاں دا نُکسان کر رہی ہَے۔ اُہ ماڈلِںگّ نُۄں سداچار وِہُۄݨا کِتّا آکھدا ہَے۔ پر منِیشا لئی ماڈلِںگّ آرٹپھُلّ جَۄب ہَے۔ اُہ اِس وڈّے کھیتر وِچ پْرسِدھّ ہۄݨ دے سُپنے دیکھ رہی ہَے۔ اِسے ٹکراء وِچ اُسدا سُدھِیر نالھ تلاک ہۄ جاںدا ہَے۔ منِیشا دا ڈَیڈ وی ماڈلِںگّ نُۄں نکاردا ہۄئِیا٬ اُس نالھۄں ناتا تۄڑ لَیںدا ہَے۔

ٹراںٹۄ دے وڈّے پھَیشن شۄء وِچ پہِلی پیشکاری سمیں ہی منِیشا آپݨے اُجّلے–چمکدے ہُسن٬ سُہج٬ نارِیتو دی چھبّ تے نذاکت دے گُݨاں سدکا پھَیشن ماہِراں دا دھِیان کھِچّ لَیںدی ہَے۔ ٹراںٹۄ دی اِک اکھبار دا کالم نوِیس آپݨی آرٹِیکل وِچ اُسنُۄں ‘An Angel On Earth’ (آکاشۄں اُتّری پری) کرار دیںدا ہَے۔

تے پھِر ہر پھَیشن شۄء وِچ اُسدی ماڈلِںگّ کلا تے پْرسِدھّی دا گراپھ اُتاںہ جاںدا ہَے۔ وۄگ٬ ٹچ٬ شیپ٬ کور گرل آدِ اںگّْریذی مَیگذِیناں وِچ اُسدِییاں تسوِیراں تے آرٹِیکل چھپدِییاں ہن۔ پْرسِدھّ کمپّنِییاں ’لۄرِیئَل‘ تے ’رَیولۄن‘ آپݨے اُتپادن دِییاں کُجھ میک–اپّ چِیذاں دی مشہُۄری٬ منِیشا دِییاں تسوِیراں راہِیں کردِییاں ہن۔

سُہجمئی ماڈلِںگّ ’تے پہِرا دے رہی منِیشا ’وۄگ‘ مَیگذِین دے پھۄٹۄ–شُۄٹ وِچ بِکنِییاں پا تاں لَیںدی ہَے پر کامُک اداواں والھے پۄذ دیݨ تۄں اِنکار کر دیںدی ہَے۔ جدۄں کِہ ٹَۄپ–ماڈل لئی اُسدی مُکابلیدار سِںڈّی کارلٹن اجِہے پۄذ کھُش ہۄ کے دیںدی ہَے۔ منِیشا دا پھَیشن ڈِذائیِنر وین پھِلِپ اُسنُۄں بدلاو دا سُجھاء دیںدا آکھدا ہَے٬ “منِیشا! ذمانا نگن تے کام–اُکسائۄُ ماڈلِںگّ دا آ گِیا اے… ۔”

“پر وین آکھر ٹِکݨا تاں کلا نیں ہی اےَ۔” منِیشا نُۄں آپݨی کلا ’تے گَۄرو ہَے۔

پْرںتُّۄ جدۄں سِںڈّی ’پلیبُیائ‘ مَیگذِین ’چ نگن تسوِیراں دے کے ٹَۄپ–ماڈل دا ٹائیِٹل جھپٹ لَیںدی ہَے تاں منِیشا دے کلا–گَۄرو ’تے سٹّ وجّدی ہَے۔ کھَیر بھوِّکھ ’تے ٹیک رکھّدِیاں اُہ سۄچدی ہَے کِہ اگلی وار سہی۔

اگلی وار ٹَۄپ–ماڈل دا پھَیسلا لاس اَیںجلس دے پھَیشن شۄء وِچ ہۄݨا ہَے۔ اُسدا مُکابلا پھراںسِیسی مُۄل دی٬ ’سُپر سَیکسی بِئۄُٹی‘ وجۄں جاݨی جاںدی٬ مِشَیل لاپھنٹین نالھ ہَے۔ کلا دے پکھّ تۄں منِیشا مِشَیل تۄں اُتّے ہَے۔ اُسنُۄں پُۄری آس ہَے کِہ جِتّ اُسدی ہۄویگی۔

پر شۄء دی پھائیِنل تے اہِم آئیِٹم بارے سُݨ کے اُہ پْریشان ہۄ جاںدی ہَے۔ شۄء دے سپاںسر تے پْرۄڈِئۄُسر اِہ چاہُںدّے ہن کِہ اُس آئیِٹم وِچ ماڈلاں ڈرَیسّ پہِن کے نہِیں٬ اںگّاں ’تے اِک–اِک پتا لٹکا کے پیش ہۄݨ۔ منِیشا دُبِدھا ’چ پَے جاںدی ہَے۔ جے اُہ اِس آئیِٹم نُۄں کردی ہَے تاں نگن ہۄݨ والھی گلّ ہَے۔ جے نہِیں کردی تاں کرِیئر دِییاں سِکھراں چھُہݨ یانِ ٹاپ–ماڈل بݨن دے سُپنے بِکھردے ہن۔ سُپنا ساکار کرن لئی اُہ سمجھَۄتا کردی ہَے۔ مَیرُۄیانا نشے دا سہارا لَے کے اُہ اِہ آئیِٹم کر دیںدی ہَے۔ پر سُپنا پھِر وی ادھُۄرا رہِ جاںدا ہَے۔

اُسدی مُکابلیدار مِشَیل٬ پھَیسلا کرن والھی جِئۄُری دے چیئرپرسن رَۄبِن جلویگر نالھ دیہی–جشن منا کے ٹَۄپ ماڈل دا ٹائیِٹل بٹۄر لَیںدی ہَے۔

پھَیشن اِںڈسٹری پُۄںجِیواد دا مکڑجالھ ہَے۔ پُۄںجِیواد دا سرۄکار اَۄرت دی ماڈلِںگّ–کلا نالھ نہِیں٬ اُسدی دیہ نالھ ہَے جِسدی پْردرشنی راہِیں اُسنے وستاں دی وِکّری ودھائُݨی ہَے۔

منِیشا دی ہمجماتݨ جَینِیپھر ہۄوَیل٬ منِیشا دی سُہجمئی ماڈلِںگّ نُۄں پسںدّ کردی ہَے۔ ’پھَیشن اَیںڈ دا رَۄںچ کلچر‘ وِشے ’تے پی. اَیچ. ڈی کرن اُپْرںتّ اُہ ’سٹَۄپ رَۄںچِینَیسّ سںسّتھا‘ دی اگوائی کر رہی ہَے۔

کہاݨی وِچّۄں اُسدا اِک ڈائِلاگ پاٹھکاں نالھ ساںجھا کر رِہاں٬ “آذادی دا ہۄکا دے رہِییاں ماڈلاں٬ پھِلمی اَیکٹرَیسّاں اتے رَۄک سٹاراں سُںدّرتا نہِیں کامُکتا پیش کر رہِییاں ہن۔ اُنہاں دی دیکھا–دیکھی آم اَۄرتاں نیں کام–اُکسائۄُ پھَیشن اپݨا لِیا اے۔ پہِلاں اَۄرتاں سُہݨِییاں لگّݨ لئی پھَیشن کردِییاں سن پر ہُݨ ’ہَۄٹ‘ لگّݨ لئی کردِییاں ہن۔ اِس ترہاں سُںدّرتا تے آذادی دا ہۄکا دے کے رَۄںچِینَیسّ پھَیلائی جا رہی اے۔ وپار تے مِیڈِییا رَۄںچِینَیسّ نُۄں گھر–گھر پہُںچّا رہے ہن… ۔”

منِیشا دے پاتر دا مُۄل بھارتی مُۄل دی اَۄرت دِیپِکا ہَے۔ اُہ ایئرپۄرٹ ’تے ’گرُپّ-4 سکِئُرٹی کمپّنی‘ ’چ جَۄب کردی سی۔ پڑھی–لِکھی تے سُۄجھوان دِیپِکا دی وِشیش پچھاݨ اُسدی کلاتمِکتا سی۔ اُسدی بۄلچال٬ کپّڑِیاں٬ گہِݨِیاں تے پھرنِیچر دی ڈِذائیِنِںگّ٬ گھر تے بگِیچی دی سَیٹِںگّ— گلّ کی اُسدے سمُچّے کاج–وِہار وِچّۄں کلا جھلکدی سی۔ دُۄجِییاں ماڈلاں دا مُۄل٬ پھَیشن نالھ سمبّںدھِّت مَیگذِیناں تے پُستکاں وِچّۄں ڈھُۄںڈِیا ہَے۔

کہاݨی ’مُہاذ‘

اِس کہاݨی وِچ دۄ بِرتاںت ہن۔ دۄویں بِرتاںت جںگّاں تۄں اُپجے٬ پھَۄجِییاں تے اُنہاں دے پرِواراں دے دُکھاںتاں بارے ہن۔ اِک دا سمبّںدھّ امرِیکی سامراج ولّۄں چھیڑِییاں اپھگانِستان–اِراک دِییاں جںگّاں نالھ ہَے تے دُۄجے دا سمبّںدھّ 1971 دی بھارت–پاکِستن جںگّ نالھ۔ دۄناں بِرتاںتاں دِییاں لڑِییاں سںگھّݨی بُݨتی راہِیں آپس وِچ گُںدِّییاں ہۄئیِیاں ہن۔ کہاݨی دا بِرتاںتکار بھارتی ہوائی سَینا دا سابکا پھَۄجی سُکھدیو سِںگھّ کںگّ ہَے۔ کنیڈا وِچ اُہ نامور سکِئُرٹی کمپّنی ’کمِشنیئرج‘ وِچ ماسٹر وارںٹّ اپھسر ہَے۔ ’کنیڈِیئن پھۄرسذ بیس‘ ٹراںٹۄ ’چ تائِنات اِس کمپّنی دی ڈِٹَیچمَیںٹ دا اُہ ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر ہَے۔ بۄلچال وِچ سارے اُسنُۄں ڈیو سددّے ہن۔

کہاݨی دا بِیج–رُۄپ کنیڈِیئن پھَۄج دے سارجَیںٹ ہَیری پھَۄسٹر دی Funeral (اںتِّم رسم) ہَے۔ اپھگانِستان دی جںگّ نِگلھ گئی سی اُسنُۄں۔ ہَیری پھَۄسٹر دی یُۄنِٹ ’کنیڈِیئن پھۄرسذ بیس ٹراںٹۄ‘ دا اںگّ سی۔ آپݨی سکِئُرٹی کمپّنی کمِشنیئرذ ولّۄں مَیں تے پھرَیڈّ کرنیگی٬ ہَیری پھَۄسٹر دی پھِئۄُنرل ’تے گئے ساں۔ پھَۄجی پادری٬ ٹراںٹۄ دے میئر٬ ہَیری پھَۄسٹر دے ماپِیاں اتے ہَیری دے دۄستاں دے شردھاںجلی–شبداں تۄں بائد یُۄنِٹ دے کماںڈِںگّ اپھسر نیں ہَیری دی کُربانی ’تے پھکھر مہِسُۄسدِیاں آپݨی یُۄنِٹ سمیت بیس دِییاں سارِییاں یُۄنِٹاں دے پھَۄجِییاں دی بہادری٬ ہِمّت تے وِئُںتبںدّی دی شلاگھا کِیتی سی۔ اُسدے بۄل سُݨدِیاں میرے من وِچ 1971 دی بھارت-پاکِہ جںگّ سمیں آپݨے سُکیاڈرن دے ایئرمَین پون شرما دی مَۄت دی گھٹنا اُبھّر پئی سی۔ پون دے سسکار تۄں پہِلاں ساڈے سُکیاڈرن کماںڈر نیں وی ہَیری دی یُۄنِٹ دے کماںڈِںگّ اپھسر واںگ آپݨے سُکیاڈرن دے سَینِکاں دی بہادری٬ ہَۄسلے تے نِپُنّتا بارے ماݨ–پھکھر دِییاں گلّاں کِیتِییاں سن۔ اُسدا بھاشݨ سُݨدِیاں مَیں سجّے–کھبّے کھلۄتے ساتھی سَینِکاں ولّ تکِّیا سی۔ اُنہاں دے چِہرِیاں ’تے بہادری دی شیڈ وِچ اِک ہۄر شیڈ وی دِکھائی دِتّی سی— ادھِینگی دی شیڈ۔ اُویں ہی ہَیری دی پھِئۄُنرل ’تے اُسدے کماںڈِںگّ اپھسر دا بھاشݨ سُݨ رہے کنیڈِیئن سَینِکاں دے چِہرِیاں ’تے بہادری دے ہاو–بھاواں ہیٹھ٬ مَینُۄں پر–وسّ دے چِنّہ نذر آئے سن۔

تے پھِر پۄڈِیئم ’تے ہَیری دی پتنی کارلا آئی سی۔ اُسنے کالھا سُۄٹ پہِنِیا ہۄئِیا سی۔ سۄگ وِچ اُسدا چِہرا کُملھائِیا ہۄئِیا سی پر آواذ وِچ دھِیرج سی۔ آپݨے باراں سال دے دمپّتی–جِیون دے کُجھ وِشیش مَۄکے یاد کردِیاں دۄ–تِنّ وار اُسدِییاں اکھّاں چھلک پئیِیاں سن۔ اُسنے سوَے ’تے کابُۄ رکھّدِیاں چِہرا پاسے کرکے ہںجھُّۄ پُۄںجھ لئے سن۔ کُجھ مہِینے پہِلاں ہَیری دی یُۄنِٹ دی اَینِورسری سمیں مَیں کارلا نُۄں پہِلی وار مِلھِیا ساں۔ اُنہاں دے دۄ بچّے وی نالھ سن۔ اُہ کِسے کمپّنی وِچ دپھتری جَۄب کردی سی۔ گلّاں کردِیاں اُسنے دسِّیا سی کِہ اُنہاں دا پرِوار اِںگلَیںڈ تۄں کنیڈا آئِیا سی۔ اُسدا پھَۄجی بابا اںگّْریذاں دے راج سمیں کُجھ ورہے بھارت ’چ رِہا سی۔ اُس کۄلھۄں سِکھّ پھَۄجِییاں دی بہادری تے سِدک دِییاں سُݨِییاں گلّاں٬ کارلا نیں میرے نالھ ساںجھِییاں کِیتِییاں سن۔ مَینُۄں آپݨے پُرکھِیاں دی سِپھت چںگّی لگّی سی۔ تے پھِر اُسنے میرے ’تے پْرشن کِیتا سی٬ “تَینُۄں کنیڈا کِدّاں لگدَے؟” “ودھِییا” مَیں کِہا سی۔ “یاء٬ اِٹ’س نائیِس کںٹّری۔” اُسنے ماݨ نال آکھِیا سی۔ تے ہُݨ اُسدے سۄگی بۄل سُݨدِیاں مَینُۄں آپݨے اںدّرۄں اِہ شبد سُݨائی دِتّے سن٬ ’دیش ودھِییا ہۄوے جاں گھٹِییا٬ پھَۄجِییاں دی ذِںدّگی ہر دیش وِچ کٹھپُتلِییاں ورگی ہُںدّی ہَے۔ ہاکم جدۄں چاہُݨ اُنہاں نُۄں جںگّ دی بھٹھّی وِچ جھۄک دِںدّے ہن۔‘

ہَیری دی پھِئۄُنرل دی اُہ گھٹنا میرے من ’چ ڈُۄںگھی اُتّر گئی۔ پھَۄجی جِیون نالھ سمبّںدھِّت میرِییاں دۄ کہاݨِییاں ’سُیاہ دی ڈھیری‘ تے ’جںگّ بنام جںگّ‘ پون شرما دی مَۄت دی واستوِک گھٹنا ’تے آدھارِت ہن۔ ہُݨ امرِیکا–کنیڈا وِچ جںگّاں بارے کُجھ نویں تتھّ ایتھۄں دِییاں اکھباراں ’چ چھپ رہے سن۔ اُنہاں اݨچھُہے تتھّاں نُۄں گلپی رُۄپ دیݨ لئی میرے اںدّر کہاݨی دا تاݨا–باݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔

ہَیری وِچّۄں مَیں کہاݨی دا پاتر سٹاپھ سارجَیںٹ سٹِیو برٹن اُسار لِیا۔ بیس وِچ سپلائی ڈِپّۄ دے لَیپھٹِینَیںٹ آرٹِنۄ ڈمِٹری نالھ میری کُجھ نیڑتا سی۔ اُسنُۄں سٹِیو دا دۄست سٹاپھ سرجَیںٹ ڈمِٹری تھِئۄڈۄر بݨا لِیا۔ کہاݨی وِچ مَیں پاتر (بِرتاںتکار) دی ڈمِٹری تھِئۄڈۄر نالھ کاپھی نیڑتا ہَے۔ اُس راںہی مَیں پاتر دی سٹِیو نالھ نیڑتا بݨ جاںدی ہَے۔ کارلا وِچّۄں سٹِیو دی پتنی نَینسی برٹن دا پاتر اُسار لِیا۔ کہاݨی وِچ نَینسی دا رَیںک وارںٹّ اپھسر ہَے۔ اُہ بیس دی اسِسٹَیںٹ اَیڈمِن اپھسر ہَے۔ مَیں پاتر دا اُس نالھ ہر ویلے دا واہ ہَے۔

پون نُۄں آدھار بݨا کے کارپۄرل (Corporal) نوتیج دا پاتر سِرج لِیا۔ نوتیج٬ بھارتی ہوائی سَینا وِچ مَیں پاتر دا دۄست ہَے۔ نوتیج نُۄں شادی–شُدا دِکھا کے اُسدی پتنی منجِیت (جِیتاں) راہِیں بھارتی پھَۄجی–وِدھواواں دے دُکھّاں–کشٹاں نُۄں پیش کِیتا۔

امرِیکا–کنیڈا دے پْرسںگّاں وِچ جںگّاں سمبّںدھّی نویں تتھّاں نُۄں نوِیں پِیڑھی دی سۄچ راہِیں اُبھارن لئی مَیں سٹِیو تے نَینسی دے 16–17 سال دے پُتّر ٹِمّ دا پاتر سِرج لِیا۔ اِہ پاتر نِرۄل کالپنِک ہَے۔

کہاݨی وِچ سٹِیو دی مَۄت پِچھّۄں اُسدی پتنی نَینسی تاں سمبھّل جاںدی ہَے پر پُتّر ٹِمّ ڈَیڈ دی مَۄت بارے سۄچ–سۄچ منۄرۄگی ہۄ جاںدا ہَے۔ اُہ آپݨی مَۄم نَینسی نُۄں پُچھّدا ہَے کِہ ڈَیڈ اپھگانِستان کِئۄں گِیا؟ اُہ دسّدی ہَے کِہ اُپّرۄں آرڈر ہۄئِیا سی۔ ٹِمّ آکھدا ہَے ڈَیڈ ناںہ کر دیںدا۔ نَینسی سمجھائُںدی ہَے کِہ پھَۄجی ناںہ نہِیں کر سکدا۔ اُہ سوال کردا ہَے٬“جِس جَۄب وِچ بںدّے دی اِںڈِوِیُئَلِٹی (نِجّی ہۄںد) ہَے نہی تُۄں تے ڈَیڈ اُس جَۄب وِچ کِئۄں گئے”?

اُہ مَۄم نُۄں اِہ وی پچھّدَے کِہ جد کنیڈِیئن پھَۄجِییاں کۄلھ ودھِییا ہتھِیار ہن٬ اُہ اپھگانِستان ’چ سپھل کِئۄں نہِیں ہۄ رہے۔ اُہ دسّدی ہَے کِہ تالِبان دُۄجے دیشاں تۄں ودھِییا ہتھِیار کھرِیددے ہن۔ کْرۄدھ ’چ بھکھدا ٹِمّ آکھدا ہَے٬ “اِسدا متلب ڈَیڈ نُۄں مارن والھے ’کلّے تالِبان نہِیں٬ ہتھِیاراں دے وپاری وی ہن… آئی ڈۄںٹ اںڈّرسٹَیںڈ دِس بُلشِٹ۔”

اُنہاں ہی دِناں وِچ اکھباراں ’چ کھبراں چھپدِییاں ہن کِہ کُجھ امرِیکی سَینِکاں نیں٬ جِنہاں نُۄں اِراک–جںگّ ’چ جاݨ دے آرڈر ہۄئے سن٬ کنیڈا آ کے رپھِئۄُجی کیس کر دِتّے ہن۔ رپھِئۄُجی بۄرڈ دی کۄرٹ وِچ اُنہاں دا اہِم پْرشن اِہ ہَے کِہ نَیتِکتا دے آدھار ’تے جِس جںگّ دی کۄئی اُچِتتا ہی نہِیں٬ اُسنُۄں جِسمانی ہَۄسلے نالھ کِویں لڑِیا جا سکدا ہَے؟ ٹِمّ نُۄں امرِیکی پھَۄجِییاں دی نَیتِک ہَۄسلے والھی گلّ ٹھِیک لگدی ہَے۔ اُہ مَۄم نُۄں آکھدا ہَے کِہ ڈَیڈ نُۄں وی نَیتِک ہَۄسلا دِکھائُݨا چاہِیدا سی۔

پتی دی مَۄت نَینسی واستے بہُت وڈّی سٹّ سی جۄ اُسنے سہِ لئی ہَے… ہُݨ اُہ اِہ نہِیں چاہُںدّی کِہ اُسے گھٹناوی چکّر ’چ اُسدا پُتّر مانسِک تَۄر ’تے اُکھّڑِیا رہے۔ اُہ پھَۄج تۄں ڈِسچارج لَیݨ دا پھَیسلا کر لَیںدی ہَے۔

کہاݨی دا دُۄجا بِرتاںت نوتیج تے اُسدی پتنی منجِیت (جِیتاں) بارے ہَے۔ نوتیج اِںڈِیئن ایئر پھۄرس دا ایئرمَین ہَے۔ پھَۄج دی کٹھپُتلِییاں ورگی جِںدّگی اُسنُۄں پسںدّ نہِیں۔ اپھسراں تے ہیٹھلے رَیںکاں وِچلے پاڑے تۄں وی اُسنُۄں چِڑ ہَے۔ نَۄکری دے نالھ–نالھ پڑھائی کرکے اُسنے اَیم. اے کر لئی ہَے۔ 9 سال بائد ایئر پھۄرس چھڈّ کے اُہ کالج–لَیکچرار بݨنا چاہُںدّا ہَے۔ جِیتاں نیں بی. اے کِیتی ہۄئی اے۔ اُہ ودھِییا سِتار–وادک وی ہَے۔ اُسنے بی. اَیڈّ کرکے ٹِیچر بݨن دی سۄچی ہۄئی ہَے۔ نوتیج دی نَۄکری دے 9 سال پُۄرے ہۄݨ والھے ہی ہن کِہ جںگّ شُرُۄ ہۄ جاںدی ہَے۔ پھَۄج وِچّۄں ڈِسچارج بںدّ ہۄ جاںدے ہن۔ اِک مںدّبھاگے دِن اُنہاں دے ایئر پھۄرس سٹیشن ’تے ہۄئے ہوائی ہملے دَۄران نوتیج دی مَۄت ہۄ جاںدی ہَے۔ جِیتاں دے سُپنِیاں دی بھری–بھرائی پھسل تباہ ہۄ جاںدی ہَے۔ اُسدا دِئُر اُس نالھ رۄہب نالھ گلّ کردا ہَے۔ دراݨی گھر دا سارا کمّ اُس ’تے سُٹّ دِںدّی ہَے۔ دیر–دراݨی تۄں دُکھی ہۄ کے اُہ پیکِیں چلی جاںدی ہَے۔ سںگِّیت دی سِکھِّیا لَے کے اُہ سںگِّیت-ادھِیاپکا دی نَۄکری کر لَیںدی ہَے۔ بھراواں–بھرجائیِیاں دی ہمدردی وی چھیتی پھِکّی پَے جاںدی ہَے۔ اُہ اُسدی پَینشن تے تنکھاہ ولّ جھاکݨ لگّ جاںدے ہن۔ نوتیج دا دۄست مَیں پاتر جِیتاں نُۄں دُکھّاں–کشٹاں ’چۄں کڈھّݨ لئی اُس نالھ وِیاہ کرن دا من بݨائُںدا ہَے۔ پر اُسدے ماں–پِئۄ اُسنُۄں وِدھوا نالھ وِیاہُݨ دے ہکّ وِچ نہِیں… ۔

بِرتاںتکار نیں دۄناں دیشاں دے پھَۄجی–پْربںدھّاں بارے وی گلّ کِیتی ہَے۔ کنیڈا دے سارے پھَۄجِییاں نُۄں کھاݨا اِکّۄ جِہا مِلھدا ہَے۔ پر بھارتی پھَۄج وِچ اپھسراں تے ہیٹھلے رَیںکاں دے کھاݨِیاں وِچ پھرک رکھِّیا جاںدا ہَے۔

کنیڈِیئن پھَۄجی وِدھواواں دے مُکابلے٬ بھارتی پھَۄجی وِدھواواں دی ذِںدّگی ذِیادا اَۄکڑاں والھی ہَے۔ نَینسی دی وِدھوا پَینشن چۄکھی ہَے۔ پھَۄج تۄں ڈِسچارج لَیݨ بائد اُسنُۄں ہۄر جَۄب مِلھ جاݨی ہَے۔ اُسنُۄں پرِوار تے سماج ولّۄں کۄئی پْریشانی نہِیں۔ جِیتاں دی پَینشن تھۄڑھی ہَے۔ پرِوار تے سماج اُسدِییاں اَۄکڑاں گھٹا نہِیں٬ ودھا رہے ہن۔

جِیتاں دے پتی نوتیج نُۄں مارن والھی جںگّ سِرپھ دۄ ہپھتے چلّی سی۔ پر جِیتاں دی جںگّ اُسدی ذِںدّگی دے اںتّ تکّ چلّیگی۔ اِس جںگّ وِچ٬ پتا نہِیں اُسنُۄں کِنّی وار مرنا پئیگا۔

کہاݨی ’کالھے ورکے‘

کنیڈا دے نیٹِواں نالھ گۄرے بستِیوادِییاں ولّۄں ہۄئے اݨمنُکھّی وِہار بارے کہاݨی لِکھݨ دی اِچھّا تاں سی پر اِنہاں دا اِتِہاس کھِلّرواں جِہا ہۄݨ کرکے سمجھ نہِیں سی آ رہی کِہ اِتِہاس دا کِہڑا ادھِیائ ودھیرے ڈھُکواں ہۄویگا۔ میری نیٹِواں تکّ پہُںچّ وی نہِیں سی بݨی۔ اُنٹیرِیئۄ دے اِک بَیںڈ (کبِیلے) وِچ گِیا تاں ساں پر اُتھّے کِسے نالھ نِٹھّ کے گلّ ناں ہۄ سکی۔

کُلوںتّ دے تائے دی پۄتری پِکُّۄ مُلتانی پہِلاں ایتھے کاںئۄُںسلِںگّ دی جَۄب کردی سی۔ پھِر اُسدا پرِوار بْرِٹِش کۄلمبِّییا دے شہِر کَیملُۄپس چلا گِیا۔ اُتھّے اُسنے کُجھ ارسا گھریلُۄ جھگڑِیاں اتے تلاک نالھ سمبّںدھِّت اَۄرتاں دی کاںئۄُںسلِںگّ کِیتی۔ تے پھِر اُسدی ڈِئۄُٹی نیٹِو بھائیِچارے دے پِیڑت وِئکتِییاں دی کاںئۄُںسلِںگّ ’تے لگّ گئی۔ مَیں آپݨی اِچھّا بارے اُسنُۄں پھۄن کِیتا۔ اُسنے ’اِںڈِیئن رَیذِیڈَیںشِئل سکُۄلاں‘ (Indian Residential Schools) دے ادھِیائ دا سُجھاء دِتّا۔

کنیڈا وِچ لائِبریرِییاں دا سِسٹم ودھِییا ہَے۔ تُسِیں مذمُۄن دسّۄ۔ اُہ کمپِّئۄُٹر وِچّۄں کِتاباں دے ناں لبھّ کے تُہانُۄں رَیک نمبّر دسّ دیݨگے۔ جے سہائِتا مںگّۄ تاں رَیکاں تۄں کِتاباں چُکّ کے لِیا وی دِںدّے ہن۔ سۄ مَیں سمبّںدھِّت کِتاباں اِشُۄ کروا کے پڑھن ’چ رُجھ گِیا۔ اُنہاں کِتاباں وِچ اُپْرۄکت سکُۄلاں دے سابکا وِدِیارتھِییاں دِییاں لُۄں کھڑھے کرن والھِییاں انیک دُکھاںتِک گھٹناواں درج سن۔ کنیڈا دے اِتِہاس دے اُس کالھے ادھِیائ دا سار اںشّ:

اںگّْریذ بستِیوادِییاں ولّۄں کنیڈا دے نیٹِو لۄکاں نُۄں یُۄرپِین–کنیڈِیئن جِیون شَیلی ’چ ڈھالݨ لئی سارے کنیڈا وِچ 130 ’اِںڈِیئن رَیذِیڈَیںشِیئل سکُۄل‘ کھۄلہے گئے۔ ہر نیٹِو بچّے دا اُنہاں سکُۄلاں وِچ داکھل ہۄݨا لاذمی سی۔ ہۄسٹلاں والھے اُنہاں سکُۄلاں واستے پَیسا کنیڈا سرکار مُہئیِّیا کردی سی۔ سکُۄلاں دا پْربںدھّ اتے پڑھائُݨ دا کارج کَیتھۄلِک چرچ اتے اَیںگلِیکن چرچ دِییاں سںسّتھاواں کردِییاں سن۔ اِس پِچھّے مںتّو نیٹِواں نُۄں اِیسائی بݨائُݨا سی۔ بچِّیاں نُۄں 10 مہِینے سکُۄلاں ’چ سکھت ڈسِپلِن ہیٹھ رکھِّیا جاںدا سی۔ سِرپھ دۄ مہِینے اُہ آپݨے ماپِیاں کۄلھ جا سکدے سن۔ سکُۄلاں دے نِئم اتی کٹھۄر سن۔ بچّے آپݨی بھاشا وِچ گل نہِیں سن کر سکدے۔ آپس وِچ وی اُنہاں نُۄں اںگّْریذی ’چ ہی گلّ کرنی پَیںدی سی۔ اُہ آپݨے ڈھںگّ دی پُشاک نہِیں سی پا سکدے۔ آپݨے سبھِیاچار تے رِیتی–رِواذاں نالھ کۄئی سمبّںدھّ نہِیں سن رکھّ سکدے۔ سکُۄلاں دی بچِّیاں دے ماپِیاں نالھ کھتۄکھِتابت اںگّْریذی وِچ ہی ہُںدّی سی۔ پر اُہ اںگّْریذی جاݨدے نہِیں سن۔

نیٹِواں دی بھاشا٬ سبھِیاچار تے کدراں–کِیمتاں نُۄں تہِس–نہِس کرن والھا اِہ دہِشت بھرِیا دَۄر 100 سال تۄں ودھّ سمیں تکّ چلدا رِہا۔ پہِلا سکُۄل 1876 وِچ کھُلّہِیا سی تے آکھری سکُۄل 1996 وِچ بںدّ ہۄئِیا۔

اِنہاں سکُۄلاں ’چ پڑھدے لڑکے–لڑکِییاں نالھ اݨگِݨت بیئِنساپھِییاں٬ ہیٹھِییاں تے بدسلُۄکِییاں ہۄئیِیاں۔ اُنہاں دا سرِیرک٬ مانسِک تے جِنسی سۄشݨ کِیتا گِیا۔ اُس اݨمنُکھّی وِوہار دِییاں دبِّییاں–گھٹِّییاں شِکائِتاں آکھر لاوے واںگ پھُٹّ پئیِیاں۔ اِںکُیائِرِییاں٬ پڑتالاں ہۄئیِیاں۔ آکھر سارے سکُۄل بںدّ کر دِتّے گئے۔

پِیڑت سابکا وِدِیارتھِییاں نُۄں مُیاوذا دیݨ دا اَیلان ہۄ گِیا۔

2008 وِچ کنیڈا دے تتکالی پْردھان مںتّری سٹِیپھن ہارپر نیں پارلِیمَیںٹ وِچ نیٹِو بھائیِچارے تۄں مُیاپھی مںگّی۔

اُپْرۄکت سکُۄلاں بارے وِستھارت جاݨکاری ہاسل کرن تۄں بائد میرا اگلا یتن کِسے سابکا وِدِیارتھی نُۄں مِلݨا سی۔ 2011 وِچ سببّ بݨ گِیا۔ ساہِت سبھا کَیلگری نیں وِشو پںجّابی کانپھرںسّ کروائی۔ سبھا نیں اُس سال دے ’اِکبال ارپن یادگاری اَیوارڈ؛ واستے مَینُۄں چُݨِیاں۔ اِںڈِییا٬ امرِیکا تے کنیڈا دے ہۄر شہِراں دے ساہِتکاراں تۄں اِلاوا وَینکُۄور تۄں سادھُۄ بِنِںگّ٬ جرنَیل سِںگھّ سیکھا٬ جرنَیل سِںگھّ آرٹِسٹ وی شامل ہۄئے۔ اِنہاں سجّݨاں نیں واپسی ’تے کَیملُۄپس وِچِّیں لںگھّݨا سی۔ اُنہاں دی وَین وِچ مَینُۄں وی رائیِڈ مِلھ گئی۔ تے مں پِکُّۄ مُلتانی ہُراں کۄلھ پہُںچّ گِیا۔ کَیملُۄپس وِچ ساہِتکار دۄست سُرِںدّر دھںجّل نالھ وی مُلاکات ہۄئی۔

پہِلاں ہی بݨائے پْرۄگرام انُسار پِکُّۄ مَینُۄں اِک بَیںڈ ’چ ’اِںڈِیئن رَیذِڈَیںشِئل سکُۄل‘ دے سابکا وِدِیارتھی دے گھر لَے گئی۔ پِکُّۄ نیں میرے بارے اُسنُۄں پہِلاں ہی دسِّیا ہۄئِیا سی۔ 55 کُ سال دے اُس نیٹِو نیں گلّ شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں آکھِیا کِہ اُسدے تے اُنہاں دے بَیںڈ دے ناں کہاݨی وِچ نہِیں ورتے جاݨے چاہِیدے۔

مَیں کِہا٬ “کِسے وارتا تے اُس نالھ سمبّںدھِّت وِئکتِییاں دی ہُۄ ب ہُۄ لِکھت کہاݨی نہِیں ہُںدّی۔ مَینُۄں تاں سِرپھ کہاݨی دے مُکھّ پاتر دا آدھار چاہِیدَے۔ تُہاڈی وارتا دے وی کُجھ کُ اںشّ ہی ورتاںگا٬ مَیں جۄ کِتاباں ’چ پڑھِیا تے جۄ ہُݨ تُہاتھۄں سُݨنا ہَے اُس سارے کُجھ نُۄں نویں رُۄپ ’چ پیش کرنا ہَے۔”

نسلکُشی دا شِکار ہۄئے اس پِیڑت دے رُۄہ–نپِیڑویں انُبھو سُݨن سمیں مَیں اُس اںدّرلے ذکھماں دی پِیڑ دے اکس وی اُسدے چِہرے ’تے ویکھݨے چاہُںدّا ساں۔

پاٹھکاں دی سہُۄلت واستے اُس نیٹِو دا ناں پارکر رکھّ لَیںدے ہاں۔ پارکر نیں سکُۄل وِچ آپݨے نالھ ہۄئیِیاں بیئِنساپھِییاں٬ ہتکاں–ہیٹھِییاں اتے اِک ادھِیاپک ولّۄں کِیتی بدپھَیلی بارے دسِّیا۔ اُسنے آپݨے وڈّے بھرا تے چچیری بھَیݨ دے دُکھاںت وی پھۄلے۔ اُسدا وڈّا بھرا نرک ورگی ذِںدّگی تۄں دُکھی ہۄ کے سکُۄلۄں بھجّ اُٹھِّیا سی۔ اُسنُۄں کابُۄ کرکے پْرِںسِّیپل نیں اُسنُۄں بیرہِمی نالھ کُٹِّیا تے اُس دی کھُراک گھٹا دِتّی… ۔ گلّاں کردِیاں اُہ کئی وار کْرۄدھِت وی ہۄئِیا تے بھاوُک وی۔ چچیری بھَیݨ بارے دسدِیاں اُسدِییاں اکھّاں کئی وار چھلکِییاں۔ اُنہاں وِچ سکے بھَیݨ–بھراواں ورگا پِیار سی۔ اُسدے چاچے دی اِکّۄ–اِکّ سںتّان سی اُہ۔ اُسدا اسلی ناں تاں ہۄر سی پر سُنکھّی ہۄݨ کرکے دادی نیں اُسدا ناں آپݨے کبِیلے دی نیٹِو بھاشا وِچ ’اپۄنی‘ (تِتلی) رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ اپۄنی دے پْرِںسِّیپل نیں اُسدا جِنسی سۄشݨ کِیتا۔ اپۄنی نیں وِیاہ تاں کروا لِیا پر من ’چ پئیِیاں٬ جلالت اتے دُرگت دِییاں٬ گُںجھّلاں کارن وِیاہُتا ذِدںگّی ڈاواںڈۄل ہۄ گئی۔ جھۄرے وِچ گۄتے کھاںدِیا اُسنے آتمہتِّیا کر لئی۔ اُنہاں دے پرِوار لئی بہُت گہِرا سدما سی اِہ۔ اپۄنی دے سںتّاپ دی گاتھا سُݨدِیاں میرِییاں تے پِکُّۄ دِییاں اکھّاں نم ہۄ گئیِیاں۔

پِکُّۄ کھاݨ–پِیݨ لئی ’ٹِم ہَۄرٹن کَۄپھی ہائۄُس‘ تۄں کُجھ چِیذا لَے گئی سی۔ پر ماہَۄل اینا گمرِین بݨ گِیا کِہ ساڈا تِنّاں دا کھاݨ نُۄں دِل ہی ناں کِیتا٬ بسّ کَۄپھی ہی پی سکے۔ پِکُّۄ نُۄں تاں پارکر دے کیس بارے پہِلاں ہی پتا سی۔ مَیں وی کِتاباں وِچ اِس ترہاں دِییاں تْراسدِییاں پڑھِییاں ہۄئیِیاں سن۔ پر ہُݨ پارکر تے اُسدے پرِوار دی بربادی دی رُۄہ–کمبّائۄُ تْراسدی سُݨدِیاں اتے اُسدے چِہرے ’تے پْرتِیبِمبّت ہُںدّی اںدّرلی پِیڑ نُۄں ویکھدِیاں مَیں اُداسی وِچ ڈُبّ گِیا۔ دِلی ہمدردی دا اِذہار کردِیاں اسِیں اُسدا دھنّواد کِیتا اتے اُٹھّ پئے۔ کار ’چ بَیٹھݨ لگِّیاں میرے اںدّرۄں ہیج دا اُچھالھا وجّا تے مَیں اُسنُۄں جپھّی پا لئی۔ اُسدِییاں باہاں وی میرے دُیالھے لِپٹ گئیِیاں… ۔

کَیملُۄپس دا ٹرِپّ میری آس تۄں ودھّ لاہیوںدّ ہۄئِیا۔ اِک پاتر دا آدھار لبھّݨ گِیا ساں۔ تِنّ پاتراں دے آدھار مِلھ گئے۔

اگلے دِن مَیں بسّ پھڑی اتے اَیبسپھۄرڈ شہِر ’چ آپݨے بھتِیجے منجِیت سِںگھّ دے گھر پہُںچّ گِیا۔ دُۄجا بھتِیجا گُردیو سِںگھّ (وڈّے بھرا دا بیٹا) سری ’چ سی۔ سری ’چ ہۄر وی رِشتیدار سن۔ کُجھ دِن سارِیاں نالھ میلے–گیلے کرکے ٹراںٹۄ پرت آٔئِ۔

کُجھ ارسے بائد جدۄں کہاݨی من ’چ پکّ گئی تاں لِکھݨ وِچ کھُبھّ گِیا۔ پارکر وِچّۄں مائیِکل٬ اپۄنی وِچّۄں رۄذَین تے پارکر دے بھرا وِچّۄں ڈِکّ دے پاتر اُسار لئے۔ کہاݨی وِچ ڈِکّ دا مائیِکل نالھ کۄئی رِشتا نہِیں۔

مائیِکل کہاݨی دا مُکھّ پاتر ہَے تے رۄذَین اُسدی سکی بھَیݨ۔ سرکاری ہُکماں انُسار اُنہاں دے ڈَیڈ–مَۄم اُنہاں نُۄں اِک اِںڈِیئن رَیذِیڈَیںشِئل سکُۄل ’چ بھیج دِںدّے ہن۔ مَۄم–ڈَیڈ دے مناں وِچ اُداسی وی ہَے تے بچِّیاں دے بِہتر بھوِّکھ دا سُپنا وی۔

آپݨے اِلاکے وِچ جھِیلاں٬ درِیاواں٬ جںگّلاں٬ پںچھِّییاں تے جانوراں دے اِرد–گِرد بیپْرواہ ذِںدّگی ماݨدے بچِّیاں لئی ذِہل ورگی ذِںدّگی شُرُۄ ہۄ جاںدی ہَے۔ اتِ کٹھۄر ڈسِپلِن وِچ سکُۄل دے سارے بچّے آپݨی بھاشا٬ کلچر٬ کھُراک تے پہِراوے تۄں وںچِّت ہۄ جاںدے ہن۔ اُنہاں تے اِیسائی دھرم دِییاں پْرارتھناواں ٹھۄسِییاں جاںدِییاں ہن۔

اِکّ دِن جدۄں مائیِکل تے اُسدا دۄست ارنی پھۄرٹِیئر سکُۄل دی مَیسّ دے ٹھںڈھّے آلُۄیاں٬ سُکّے جِہے بیلجّت مِیٹ٬ ڈھیر سارے پاݨی ’چ رِنّہی مچھّی٬ پھِکلِییاں سبذِییاں تے پائۄُڈر دُدھّ دی نُکتاچِینی کر رہے ہن تاں کھیڈاں دا ادھِیاپک البرٹ سُݨ لَیںدا ہَے۔ تلکھ ہۄ کے اُہ آکھدا ہَے٬ “تُسِیں دۄ کسُۄر کِیتے ہن— مَیسّ دے کھاݨِیاں دی نُکتاچِینی اتے آپݨی بھاشا وِچ گلّاں۔ اُہ دۄناں بچِّیاں نُۄں چمڑے دے پٹے نالھ اینا کُٹّدا ہَے کِہ اُہ وِچارے کئی راتاں برڑا–برڑا اُٹھّدے رہے۔ ادھِیاپکاں دے ذالمانا وِہار دے کُجھ ہۄر واکِیا وی کہاݨی وِچ پیش ہن۔

ڈِکّ دا سمبّںدھّ کِسے ہۄر کبِیلے تے ہۄر سکُۄل نالھ ہَے۔ اُہ نرک ورگی ذِںدّگی تۄں دُکھی ہۄ کے سکُۄلۄں بھجّ اُٹھّدا ہَے۔ پُلِس اُسنُۄں پھڑ کے سکُۄل دے ہوالے کر دیںدی ہَے۔ پْرِںسِّیپل اُسنُۄں بُری ترہاں کُٹّدا ہَے تے اُسدی کھُراک گھٹا دیںدا ہَے۔ رجّوِیں رۄٹی ناں مِلݨ دی سذا اُسدے ہِردے وِچ کھُݨی جاںدی ہَے۔ ’اُہ سذا نہِیں ذُلم سی۔‘ ہر دم ہِردے نُۄں وِنہدی اِس رںجّش کارن اُسدی تھۄڑھی اُمر ’چ ہی مَۄت ہۄ جاںدی ہَے۔ اُسدی وِدھوا برَیںڈا٬ مائیِکل نالھ سمبّںدھّ بݨائُںدی ہَے۔ پر اُہ سمبّںدھّ تھۄڑھ–چِرا ہی ہَے۔

مائیِکل آپݨے کاںئۄُںسلر نُۄں دسّدا ہَے٬ “سکُۄل وِچ نِتّ دے کمّ پْریرنا نالھ نہِیں ہُکم نالھ کروائے جاںدے سن٬ جِس کرکے اسِیں پہِل- کدمی٬ اُدّم تے اُتشاہ ورگے کۄئی وی گُݨ گْرہِݨ ناں کر سکے۔”

بچّے آپݨے نالھ ہُںدّے اݨمنُکھّی وِہار بابت ماپِیاں نُۄں دسّدے ہن۔ پر اُہ سِدھّے–سادے پْراݨی سکُۄلاں وِچ کرائی جا رہی پڑھائی نُۄں آپݨے ’تے اہِسان سمجھدے ہن۔

کھیڈاں دا ادھِیاپک البرٹ وِلِیئم نالھ بدپھَیلی کردا ہَے۔ رۄذَین دا دُراچاری پْرِںسِّیپل اُسدا جِنسی سۄشݨ کردا ہَے۔ اُہ پْرِںسِّیپل جدۄں رۄذَین دی سہیلی کلَیرا ’تے کامُک ہملا کردا ہَے تاں اُہ ڈٹواں وِرۄدھ کردی ہَے۔ پْرِںسِّیپل اُس اُپّر ڈسِپلِن بھںگّ کرن دا دۄش لا کے اُسنُۄں سکُۄلۄں کڈھّ دیںدا ہَے۔ کِسے ہۄر سکُۄل دا نیک پْرِسِیپل اُسنُۄں آپݨے سکُۄل وِچ داکھل کر لَیںدا ہَے۔

کلَیرا تے مائیِکل دی دۄستی ہَے۔ اُہ مائیِکل نالھ وِیاہ کرنا چاہُںدّی ہَے۔ پر اُہ ٹالھ–مٹۄل کردا ہَے۔ کارن؟ اُہ کلَیرا دے مُکابلے آپݨے آپ نُۄں ہِیݨا سمجھدا ہَے۔ اُہ ادھِیاپک البرٹ دِییاں کامُک بدپھَیلِییاں سالاں–بدھّی سہِںدّا رِہا٬ ذلِیل ہُںدّا رِہا سی تے کلَیرا کامُک ہملا کرن والھے پْرِںسِّیپل ’تے شیرنی بݨ کے جھپٹ پئی سی۔

رۄذَین دا دۄ واری وِیاہ ہۄئِیا۔ پر مانسِک تے بھاوناتمِک کلیش کارن دۄویں وِیاہ ٹُٹّ جاںدے ہن۔ جھُۄردی–ٹُٹّدی اُہ ڈِپرَیشن دا شِکار ہۄ جاںدی ہَے… تے ڈِپرَیشن وِچ پِںجّ ہُںدّی آکھر آتمہتِّیا کر لَیںدی ہَے۔

ذلالت تے ہِیݨتا دا جھمبِّیا مائیِکل ڈُۄںگھے منۄ–سںتّاپ دا شِکار ہۄ جاںدا ہَے۔

دھی دی آتمہتِّیا تے پُتّ دی سںتّاپی ذِںدّگی اُنہاں دے ماپِیاں نُۄں ادھمۄئے کر دِںدّی ہَے۔ مائیِکل دا ڈَیڈ شراب ’چ ڈُبّ کے کھتم ہۄ جاںدا ہَے۔ سدمِیاں دی بھنّی ہۄئی ماں دا دِماگ ہِل جاںدا ہَے… اُسدی جِیون-لِیلہا وی کھتم ہۄ جاںدی ہَے۔

ہۄر سابکا وِدِیارتھِییاں واںگ مائیِکل نُۄں وی سمبّںدھِّت مہِکمے ولّۄں مُیاوذا کلیم کرن لئی پھۄن آئُںدا ہَے۔ پرِوار دی گھۄر تْراسدی نالھ وِیاکُل ہۄئِیا مائیِکل چںگِّیاڑے چھڑّدی آواذ ’چ آکھدا ہَے٬ “ساڈے ذکھم بہُت ڈُۄںگھے ہن۔ مُیاوذے نالھ نہِیں بھرے جاݨے۔ اِہ تاں نیٹِواں دِییاں رُۄہاں ’تے سدِییاں تکّ رِسدے رہِݨگے۔”

بہُت ذِیادا اپسَیٹّ ہۄݨ کرکے اُسدی کاںئۄُںسلِںگّ کروائُݨ دی تجوِیذ بݨدی ہَے۔ پںجّابی مُۄل دا کاںئۄُںسلر گُرباذ سِںگھّ سہۄتا (باذ) مائیِکل دا چُݨَۄتی بھرِیا کیس لَے لَیںدا ہَے۔ کُجھ سَیشناں بائد مائیِکل کاںئۄُںسلِںگّ لَیݨ تۄں ناںہ کر دیںدا ہَے۔ پر گُرباذ اُسدی لِیہۄں لتھّی ذِںدّگی نُۄں مُڑ لِیہ ’تے پائُݨ لئی دْرِڑ ہَے۔ کائۄُںسلِںگّ دے نِئم دی اُلںگھّݨا کردا ہۄئِیا اُہ مائیِکل نالھ دۄستی پائُںدا ہَے۔ گۄرے بستِیوادِییاں ولّۄں بھارتی گدری بابِیاں٬ چِینِیاں٬ جاپانِییاں تے اپھرِیکناں نالھ ہۄئے نسلواد دِییاں گلّاں کردِیاں اُہ مائیِکل نُۄں آکھدا ہَے٬ “اِتِہاس دے کالھے ورکِیاں وِچ اُلجھے رہِݨا ٹھِیک نہِیں٬ لۄڑ نویں ورکے پلٹݨ دی ہَے… لۄڑ اگاںہ ٹُرن دی ہَے… جِہڑِییاں بیئِنساپھِییاں بارے سۄچ–سۄچ تُۄں مںدّے ہالِیں ہۄئِیا پِئَں٬ اُنہاں نُۄں باہر کڈھّ دے… جدۄں تُۄں آپݨے دُکھّ-درد میرے کۄلھ پھۄلیںگا٬ تیرا من ہلکا ہۄ جائیگا… ۔”

گُرباذ دی اپݨت اتے اِس ترہاں دے بۄلاں تۄں پْریرِت ہۄ کے مائیِکل آپݨے پرِوار دی گھۄر تْراسدی نُۄں بِیان کر دیںدا ہَے۔

مائیِکل دے پرِوار دی بربادی راہِیں٬ مَیں نیٹِواں دے ہذاراں پرِواراں دی بربادی نُۄں پیش کرن دا یتن کِیتا ہَے۔ کاںئۄُںسلِںگّ دَۄران مائیِکل گُرباذ نُۄں دسّدا ہَے٬ “اِںڈِیئن رَیذِیڈَیںشِئل سکُۄلاں ’چ نیٹِواں دے ہذاراں پُتّاں–دھِییاں دا سرِیرک٬ مانسِک٬ بھاوناتمِک تے جِنسی سۄشݨ ہۄئِیا۔ ساڈے پرِوار واںگ انیکاں پرِوار دُکھّاں–کلھیشاں اتے آتمہتِّیاواں دا سںتّاپ بھۄگ رہے ہن۔”

کہاݨی نُۄں بِیان گُرباذ سِںگھّ سہۄتا کردا ہَے۔ کاںئۄُںسلر ہۄݨ دے ناتے اُسنُۄں مائیِکل تے اُسدے پرِوار نالھ ہۄئیِیاں–بِیتِییاں بارے سبھ پتا ہَے۔ اِںڈِیئن رَیذِیڈَیشِئل سکُۄلاں بارے وی اُہ جاݨدا ہَے۔

گُرباذ دا کلَیرا نالھ وی سمپّرک ہَے۔ کہاݨی دے اکھِیر وِچ اُس راہِیں کلَیرا تے مائیِکل دا ناتا جُڑن دی سمبھّاونا اُجاگر ہۄ جاںدی ہَے۔

کہاݨی ’ہڑھ‘

اِس کہاݨی وِچ مَیں وِکسِت پُۄںجِیواد دے مانوتا دۄکھی پہِلُۄیاں— پدارتھواد٬ اُپبھۄگتا تے مُناپھاکھۄری نُۄں پیش کِیتا ہَے۔ ہڑھ دے بہُئرتھی پْرتِیک راہِیں اِنہاں پہِلُۄیاں نُۄں گلپ وِچ ڈھالݨ دے نالھ–نالھ منُکھّی رِشتِیاں دے بدلدے سرُۄپ نُۄں وی اُجاگر کِیتا ہَے۔

کہاݨی دا بِرتاںت مُکھّ تَۄر ’تے٬ ہرِیکین کَیٹرِینا ناں دے بھِیانک تُۄپھان نالھ امرِیکا دی سٹیٹ لُۄئیِذِییانا دے شہِر نِئۄُ اۄرلِیئنذ دی بربادی نالھ سمبّںدھّت ہَے۔ اگست 2005 وِچ ’گلپھ آپھ مَیکسِیکۄ‘ وِچّۄں اُٹھّے ہڑھ نیں٬ پاںچاٹرین جھِیل وِچِّیں ہۄ کے اِس شہِر دا ادھّے تۄں ودھّ ہِسّا 20 پھُٹّ پاݨی وِچ ڈۄب دِتّا سی۔ اِس تباہکُنّ ہڑھ ’چ 1800 لۄکاں دِییاں جاناں گئیِیاں۔ 17 لکھّ گھر تباہ ہۄئے۔

اُنہِیں دِنِیں اسِیں ’ٹراںٹۄ سٹار‘ اکھبار لُیائی ہۄئی سی۔ اُس وِچ تسوِیراں سمیت بربادی دِییاں کھبراں اتے وِشلیشݨی لیکھ چھپ رہے سن۔ مَیں لگاتار پڑھ رِہا ساں۔ اِہ ہڑھ نِری کُدرتی آپھت نہِیں سی٬ اِسدے سمبّںدھّ وِچ امرِیکن سرکار اتے پُۄںجِیوادی ادارِیاں ’تے وی دۄش لگدے سن۔

اُنہاں دۄشاں دا سار–اںشّ: ادھّا نِئۄُ اۄرلِیئنذ شہِر سمُںدّر دی ستہ تۄں تھلّے ہۄݨ اتے وِشال پاݨِییاں دی نیڑتا ہۄݨ کرکے ہڑھاں دی آپھت ایتھے اکسر ہی واپردی رہِںدّی ہَے۔ شہِر دی سُرکھِّیا لئی ذرُۄری تھاواں ’تے بنّہ لائے ہۄئے ہن۔ بنّہاں دی دیکھ–بھالھ امرِیکی پھَۄج دی ’کۄر آپھ اِںجنِیئرذ‘ کردی ہَے۔ بنّہ کمذۄر پَے چُکّے سن۔ بنّہاں دی مُرمّت اتے اُنہاں نُۄں ہۄر اُچّے کرن لئی٬ کۄر نیں پھَیڈرل سرکار تۄں پھںڈّ مںگّے۔ پر تتکالی راشٹرپتی جارذ بُش دی سۄچ وِچ اِہ کمّ جرُۄری نہِیں سی۔ اُسدا سارا دھِیان اِراک وِچ امرِیکا دی پُذِیشن نُۄں مذبُۄت کرن ’تے لگّا ہۄئِیا سی۔ بھِیانک ہڑھ نیں کمذۄر بنّہ تۄڑ دِتّے اتے نِیوِیاں دے اُتّۄں دی وگ گِیا۔ ہڑ ’چ ڈُبّے نِئۄُ اۄرلِیئنذ دے لۄکاں نُۄں پھَۄری تَۄر ’تے راہت ناں مِلھی۔ شہِر دی 60 پْرتِیشت وسّۄں کالھے لۄکاں دی ہَے۔ اُہ دۄش لا رہے سن کِہ بہُتی آبادی اُنہاں (کالھِیاں) دی ہۄݨ کرکے سرکار نیں بچائۄ–اَیکشناں وِچ جاݨ–بُجھ کے ڈھِلّ کِیتی سی۔

نِئۄُ اۄرلِیئنذ دی دھرت ہیٹھ اتے سمُںدّری تٹ ’تے تیل اتے گَیس دے وِشال بھںڈّار ہن۔ تیل کمپّنِییاں نیں دھرتی ہیٹھ پائیِپاں دا جالھ وِچھا کے دھرتی کھۄکھلی کر چھڈّی سی۔ اِسے وجہا کرکے کئی بنّہ وی کمذۄر پَے گئے سن۔ چھۄٹے–چھۄٹے ٹاپُۄ تے کِنارِیاں تے پسرے چھمبھّ٬ ہڑھاں نُۄں ٹھلّہ پائُݨ لئی کُدرتی رُکاوٹاں سن۔ تیل کمپّنِییاں ولّۄں ہۄ رہی بیتہاشا ڈرِلِںگّ اُنہاں نُۄں وی کھتم کری جا رہی سی۔

کُدرت دے نکشاں دی تۄڑ–بھنّ شِپِںگّ کمپّنِییاں نیں وی کِیتی سی۔ اُنہاں نیں سمُںدّری جہاذاں دی واٹ گھٹائُݨ لئی٬ کُدرتی جل–مارگاں دی ردّۄ–بدل کرکے سِدھّے مارگ بݨا لئے سن۔

تیل٬ گَیس اتے شِپِںگّ کمپّنِییاں٬ نِرسںدّیہ لۄکاں دی رۄذی–رۄٹی دے سادھن ہن۔ پر کمپّنِییاں دے مُناپھاکھۄری دے ہڑھ نیں شہِر نُۄں بربادی دے ہڑھ وِچ ڈۄب دِتّا سی۔

ہرِیکین کَیٹرِینا نالھ سمبّںدھِّت اکھباراں دے پنّے مَیں سامبھ کے رکھّ لئے۔ کہاݨی دا کچّا مال مِلھ گِیا سی۔ کتھاکاری دے آپݨے ڈھںگّ انُسار مَینُۄں کہاݨی رچݨ دی کاہلھ نہِیں سی۔ ڈیڈھ کُ سال بائد کہاݨی من وِچ چلّ پئی پر پںجّابی مُکھّ پاتر دے اُسار وِچ سُبھاوِکتا نہِیں سی بݨ رہی۔ مَیں کہاݨی ادھّ–وِچالھے ٹھپّ کر دِتّی۔

اِکّ سال ہۄر بِیت گِیا۔ پھِر کُدرتی سببّ بݨ گِیا۔ اے. اَیس. پی سکِئُرٹی کمپّنی دے گُرنام سِںگھّ اَۄلکھ دے بیٹے دا وِیاہ سی۔ مَیں وی سمیت پرِوار شامل ساں۔ ایتھے لۄک وِیاہاں دے مَۄکِیاں ’تے رِشتیداراں تے لاگلے پرِواراں دے مِلھ–بَیٹھݨ لئی٬ دۄ–چار دِناں واستے گھر دے بَیکیارڈ ’چ ٹَیںٹ لگوا لَیںدے ہن۔ وِیاہ تۄں اِک دِن پہِلاں گھر دے اںدّر اَۄرتاں ولّۄں ماںئیِںئیں دی رسم چلّ رہی سی۔ مرد بَیکیارڈ ’چ بَیٹھے کَۄڑے پاݨی دے گھُٹّ لا رہے سن۔ گُرنام دا اِک رِشتیدار امرِیکا دی سٹیٹ ٹَیکساذ دے شہِر ہِئۄُسٹن تۄں آئِیا ہۄئِیا سی۔ ٹَیکساذ تے لُۄئیِذِییانا گواںڈھی سٹیٹاں ہن۔ ہرِیکین نالھ جِنہاں دے گھر–گھاٹ تباہ ہۄئے٬ اُنہاں وِچّۄں بہُتے لۄک ٹَیمپریری تَۄر تے ہِئۄُسٹن جا ٹِکے سن۔ پھِر اُنہاں وِچّۄں کئی پکّے تَۄر ’تے ہِئۄُسٹن ’چ وس گئے۔ سۄ مَیں اُس رِشتیدار نالھ ہرِیکین کَیٹرِینا دی گلّ چھیڑ لئی۔ “کِسے کہاݨی دا چکّر لگدَے۔” گُرنام نیں کِہا۔ “ہاں ایداں ہی سمجھ لَے۔” مَیں آکھِیا۔ “مَینُۄں بہُتا نہِیں پتا۔ سویرے میرے کذن نیں آ جاݨَے۔ اُس تُۄپھان ’چ اُہ اۄتھے سی۔ دُکھی ہۄئے نیں اُہ شہِر چھڈّ دِتّا سی۔ ہُݨ اُہ پکّے تَۄر ’تے ہِئۄُسٹن ’چ ہی رہِںدَّے۔” اُس رِشتیدار نیں دسِّیا۔

اگلے دِن آنںدّ کارج تۄں بائد اُسنے آپݨے کذن ہربھجن سِںگھّ نالھ مِلھائِیا۔ اُس نالھ لمّی گلّ–بات ہۄئی۔ اُسنے دسِّیا کِہ اُہ دۄ–تِنّ دیشاں تۄں ہُںدّا ہۄئِیا نِئۄُ اۄرلِیئنذ پہُںچِّیا سی۔ اُسنے دۄ جَۄباں کِیتِییاں٬ اِک پِیذا سٹۄر ’تے اتے دُۄجی ’کَیںٹکّی پھرائیِڈ چِکن‘ سٹۄر ’تے۔ سپَینِش مُۄل دی اِک ہمدرد کُڑی نیں تھۄڑھے کُ ڈالر لَے کے اُس نالھ کچّا وِیاہ کر لِیا۔ پکّا ہۄ کے اُسنے کمّ دے گھںٹّے ہۄر ودھا لئے… تے پھِر پِیذا سٹۄر کھۄلہ لِیا۔ وِیاہ تۄں بائد اُسدی پتنی وی اُہدے نالھ سٹۄر ’چ جُٹّ گئی۔ چںگّی آمدن ہۄ رہی سی۔

ہرِیکین کَیٹرِینا تۄں پہِلاں اُسنے پتنی تے نِیاݨے ٹَیکساذ ’چ آپݨے رِشتیدار کۄلھ بھیج دِتّے تے آپ سٹۄر کھۄلہ لِیا… گْراہک تاں کی آئُݨے سن تباہکُنّ ہڑھ پہُںچّ گِیا۔ لاگے ٹرکّ-یارڈ سی۔ اُہ اِک ٹرکّ دی چھتّ ’تے چڑھ گِیا۔ کُجھ چِر لئی تاں بچاء ہۄ گِیا پر جان نُۄں ہر پل کھترا سی۔ اُسدی چںگّی کِسمت نُۄں اُتھّۄں ’پھَیڈرل اَیمرجَیںسی مَینیجمَیںٹ‘ دی کِشتی لںگھّ رہی سی۔ اُنہاں اُسنُۄں پناہگاہ بݨے ’سُپرڈۄم ’چ پہُںچّا دِتّا۔ آپݨے تے ہڑھ بارے جاݨکاری دیݨ لئی مَے ہربھجن سِںگھّ دا دھنّواد کِیتا۔

ہربھجن سِںگھّ وِچّۄں مَیں کہاݨی دے مُکھّ پاتر سُکھپال نُۄں اُسار لِیا۔ اُسنُۄں پکّا کروائُݨ والھی سپَینِش مُۄل دی کُڑی وِچۄں اَیرِکا دا پاتر سِرج لِیا۔ تے کہاݨی لِکھݨ وِچ جٹّ گِیا۔

کہاݨی دا مُکھّ پاتر سُکھپال٬ ٹبّر نُۄں آرتھِک مںدّہالی ’چۄں کڈھّݨ لئی امرِیکا پہُںچّدا ہَے۔ ’کَیںٹکّی پھرائیِڈ چِکن‘ تے پِیذے دِییاں دۄ جَۄباں دی کرڑی کمائی کرکے ٹبّر نُۄں پَیراں سِر کردا ہَے۔

اُسدے نالھ والھے اپارٹمَیںٹ ’چ رہِںدّی گۄری مُٹِیار اَیرِکا نالھ اُسدی دۄستی پَے جاںدی ہَے۔ اَیرِکا دی مَۄم 9/ 11 دی بھِیانک تْراسدی وِچ کھتم ہۄ چُکّی ہَے۔ اَیرِکا اُسدی اِکلَۄتی اَۄلاد ہَے۔ ہۄر پِیڑت پرِواراں واںگ اَیرِکا نُۄں وی وِتی سہائِتا مِلھدی ہَے۔ 21 لکھّ ڈالر دی راشی نالھ امِیر ہۄئی اَیرِکا رجّ کے اَیش کرنا چاہُںدّی ہَے٬ پر سُکھپال اُسنُۄں بِذنِس کرن لئی پْریردا ہَے۔ اُسدی سلاہ نالھ اَیرِکا ’کَیںٹکّی پھرائیِڈ چِکن‘ (کے. اَیپھ. سی) سٹۄر کھرِید لَیںدی ہَے۔ بہُتا کمّ٬ سُکھپال آپݨے سِر لَے لَیںدا ہَے۔ چۄکھی کمائی ہۄݨ لگدی ہَے۔ سُکھپال دی مِہنت٬ اِیمانداری تے بھرۄسییۄگتا تۄں پْربھاوِت ہۄئی اَیرِکا اُس نالھ وِیاہ کر لَیںدی ہَے۔ اُہ جَیکجِیت (جیجی) ناں دے پُتّر نُۄں جنم دِںدّی ہَے۔ بِذنِس ودھائُݨ لئی اُہ کے. اَیپھ. سی دا اِک ہۄر سٹۄر کھۄلہ لَیںدے ہن۔ سُکھپال مدّد واستے چھۄٹے بھرا جِںدّر نُۄں وی امرِیکا سدّ لَیںدا ہَے۔

پںجّاب وِچ لۄکاں دِییاں پھۄکِییاں شاناں اتے دِکھاوے دی رِیسے٬ سُکھپال دا شیکھِیکھۄر ڈَیڈی پِںڈّ وِچ ودھِییا کۄٹھی بݨوا رِہا ہَے اتے دھی دے وِیاہ ’تے بیہِسابا کھرچ کرن لئی تُلِیا ہۄئِیا ہَے۔ ٹبّر دے دۄویں کارج سِرے چاڑھن لئی٬ جِںدّر دے نالھ سُکھپال وی ستّے دِن کمّ ’چ رُجھ جاںدا ہَے۔

“پَۄل! پںجّ دِن دی ہڈّ–تۄڑوِیں مِہنت بائد مساں ہی تاں وِیک–اَیںڈ آئُںدَے۔ آپاں کِتے گھُمّݨ–پھِرن جاݨا ہُںدَّے٬ کۄئی پھنّ کرنا ہُںدَّے۔” اَیرِکا پتی نُۄں ٹۄکدی ہَے۔ پر اُہ آپݨے پھَیسلے ’تے دْرِڑ ہَے۔

بۄرِیئت مہِسُۄسدی اَیرِکا کَیںٹکّی کمپّنی دے مارکِیٹِںگّ مَینیجر جَیپھری نالھ سمبّںدھّ بݨا لَیںدی ہَے۔

کھترناک ہرِیکین کَیٹرِینا بارے چِتاونِییاں سُݨ اَیرِکا پُتّ جیجی نُۄں لَے کے اِک سُرکھِّئت ہۄٹل نُۄں چلّ پَیںدی ہَے۔ اُسدی تے جَیپھری دی ہۄٹل ’چ اِکٹھّے رہِݨ دی پلان ہَے۔ سُکھپال ودھیرے کمائی دے لالچ وِچ سٹۄر کھۄلہ لَیںدا ہَے۔

تباہکُنّ ہڑھ نالھ سُکھپال دا سٹۄر تہِس–نہِس ہۄ جاںدا ہَے۔ مَۄت دے مُۄںہ ’چۄں نِکّلھ اُہ پناہگاہ سُپرڈۄم ’چ پہُںچّ جاںدا ہَے۔ اِہ پتا لگّݨ ’تے کِہ اَیرِکا اِک ہسپتال ’چ داکھل ہَے٬ سُکھپال اۄتھے پہُںچّدا ہَے۔ سرِیرک تے مانسِک دُکھّاں دی جھمبّی ہۄئی اَیرِکا تۄں پتا لگدا ہَے کِہ ہۄٹل نُۄں جاںدِیاں اُہ تے جَیپھری ہڑھ وِچ گھِر گئے سن۔ بیئیِمان جَیپھری نیں آپݨے پُتّر نُۄں بچا لِیا تے جیجی نُۄں رُڑھ جاݨ لئی چھڈّ دِتّا۔

“جیجی ناں مردا تُۄں مر جاںدی۔” پتنی دی بیوپھائی ’تے لۄہا–لاکھا ہۄئِیا سُکھپال آکھدا ہَے۔

اَیرِکا گُناہ کبُۄلدی ہَے٬ مُیاپھی مںگّدی ہَے… نویں سِرِئۄں ذِںدّگی شُرُۄ کرن لئی کہِںدّی ہَے۔

“نہِیں٬ ہۄر نہِیں۔ میرے لئی تُۄں مر گئی۔ تیرے لئی مَیں مر گِیا۔” پتنی نُۄں پھِٹکاردا سُکھپال اُس کۄلۄں اُٹھّ پَیںدا ہَے۔

اَیرِکا دا سوَیماݨ جھںجّۄڑِیا جاںدا ہَے۔ اُہ آکھدی ہَے٬ “تُۄں سارا دۄش مَینُۄں دےئی جانَے٬ آپݨے اںدّر جھاتی نہِیں مار رِہا۔… تیرِییاں ناں مُکّݨ والھِییاں سکِیماں دا ہشر ہَے اِہ۔ ڈالراں دی دَۄڑ وِچ پَے کے جے تُۄں مَینُۄں اِکلّی ناں چھڈّدا تاں اِہ دُکھاںت نہِیں سی واپرنا… ہُݨ جے تُۄں تۄڑ–وِچھۄڑا ہی کرنَے٬ تیری مرجی”۔

گُسّے اتے گم ’چ بھُجّدا–تڑپدا سُکھپال پتنی نُۄں چھڈّ کے ہسپتال ’چۄں نِکّلھ جاںدا ہَے۔

کہاݨی دی آکھری ستر٬ ’تُرے جاںدِیاں اُس نُۄں اِںج لگّا جِویں کِسے نیں پِچھِّئۄں آواذ ماری ہۄوے‘ راہِیں مَیں اِہ کہِݨ دی کۄشِش کِیتی ہَے کِہ پتی–پتنی دے رِشتے دِییاں تںدّاں بہُت بارِیک تے پِیڈِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ شائِد سُکھپال اںدّرلی اجِہی کۄئی تںدّ ہی اُسدی توکّۄ بݨ گئی ہۄوے— پتنی دی ’پَۄل کمّ بَیک‘ (پال واپس آ جا) آکھدی آواذ سُݨن دی توکّۄ۔

تباہی مچا رہے ’ہرِیکین کَیٹرِینا‘ ہڑھ دے نالھ–نالھ٬ مَیں ہڑھ دے پْرتِیک نُۄں کہاݨی وِچلے ہۄر پْرسںگّاں نالھ وی جۄڑِیا ہَے جِویں ڈالراں دا ہڑھ٬ پھۄکِییاں شاناں تے دِکھاوے دا ہڑھ٬ دُکھّاں دا ہڑھ٬ مُناپھاکھۄری دا ہڑھ تے چِیذاں دا ہڑھ …۔

جدۄں ہڑھ–پِیڑت٬ تیل کمپّنِییاں دی الۄچنا کر رہے ہن کِہ اُنہاں نیں مُناپھاکھۄری دے ہڑھ وِچ نِئۄُ اۄرلِیئنذ دی دھرتی کھۄکھلھی کر چھڈّی اے تے بنّہ وی کمذۄر کِیتے ہن تاں اِک کھامۄش جِہا بںدّا آکھدا ہَے٬ “تیل٬ پَیٹرۄل٬ گَیس اتے ہۄر بݨدِییاں–وِکدِییاں بیشُمار چِیذاں کھرِیددا کَۄݨ ہَے؟ اسِیں۔ لۄڑ تۄں کِتے ودھّ۔ ساڈی چِیذاں دی ودھدی بھُکھّ دا پھائِدا اُٹھا کے وپارک ادارِیاں نیں چِیذاں دا ہڑھ وگا دِتَّے تے اسِیں اُس ہڑھ وِچ رُڑھ گئے ہاں۔”

اِہ کہاݨی بھارتی ساہِتء اکادمی دِلّی ولّں ہِںدّی ’چ انُواد کروا کے آپݨے پرچے ’بھارتِیء ساہِت‘ وِچ چھاپی گئی۔

کہاݨی ’ندِین‘

اِس کہݨی وِچ مَیں پںجّابِییاں دی٬ ہر جائِذ–ناجائِذ ترِیکا ورت کے بدیشِیں پہُںچّݨ دی انّہی لالسا نُۄں پیش کِیتا ہَے۔ پںجّابِییاں نیں آپݨے پُتّاں–دھِییاں نُۄں بدیشاں وِچ بھیجݨ تے پکّے کروائُݨ دے چکّراں وِچ آپݨی اِذت٬ اݨکھ تے مریادا نُۄں مِٹّی وِچ رۄلھ دِتّا ہَے۔

کنیڈا دے اِمِیگْریشن سِسٹم دی آپݨے وِیاہُتا ساتھی–ساتھݨ اتے پرِوار دی سپاںسرشِپ پْرݨالی راہِیں پںجّاب دے لکھّاں لۄک کنیڈا آئے ہۄئے ہن۔ اُدۄں اُہ لۄک کنیڈا دِییاں ایئرپۄرٹاں ’تے پہُںچّدِیاں ہی ایتھۄں دے پکّے اِمِیگْراںٹ بݨ جاںدے سن۔ شُرُۄ وِچ لۄک اِس پْرݨالی نُۄں سہی ڈھںگّ نالھ ورتدے رہے پر سماں پا کے دُرورتۄں شُرُۄ ہۄ گئی۔ بھَیݨ–بھراواں نیں اِک –دُۄجے نُۄں وِیاہُتا ساتھی درسا کے رِشتِیاں نُۄں کلںکِّت کِیتا۔ کنیڈا وسدے کُجھ لڑکے–لڑکِییاں نیں اِس پْرݨالی نُۄں وپار بݨا لِیا۔ اِںڈِییا دے لڑکِییاں–لڑکِیاں نالھ جائلی وِیاہ کروا کے تکڑِییاں رکماں بٹۄرِییاں٬ سَۄدیباذِییاں نالھ وٹّے سٹّے وی چلدے رہے۔ تے پھِر اِہ پْرݨالی انارکی دا رُۄپ دھار گئی۔ کنیڈا دے جِہڑے پرِوار آپݨے دھِییاں–پُتّاں دا اِںڈِییا جا کے وِیاہ کردے٬ اُنہاں نالھ ہیراپھیرِییاں تے دھۄکھیباذِییاں ہۄݨ لگّ پئیِیاں۔ کنیڈا تۄں گئے پرِواراں نالھ اِںڈِییا ’چ بݨے رِشتیدار بہُت ہی ہلِیمی تے پِیار–ستِکار نالھ ورتدے۔ نو–وِیاہے لڑکے–لڑکِییاں کنیڈا پرت کے آپݨے ساتھِییاں نُۄں سپاںسر کر دیںدے۔ پر اُہی ساتھی تے ساتھݨاں کنیڈا پہُںچّ کے٬ پلان کِیتِییاں دھۄکھیباذِییاں ورت کے ایئرپۄرٹاں جاں سہُرا-پرِواراں دے گھراں تۄں گائِب ہۄ جاںدے۔ اِس ورتارے نالھ مِلھدی–جُلدی اِک کہاݨی ساڈے نالھ وی واپر گئی… بھرا سُہیل سِںگھّ تے دۄویں بھَیݨاں دے ادھّے کُ بچّے کنیڈا آ چُکّے سن۔ بھرا دلجِیت سِںگھّ دے دۄ بچّے ہن۔ بیٹی آپݨے سہُرے-گھر وسدی ہَے۔ بیٹا گُردیو کنیڈا آٔݨا چاہُںدّا سی۔ اسِیں سکِیم بݨائی… دلجِیت سِںگھّ نیں آپݨی ساںجھ والھے اِک بںدّے دے دۄست دی لڑکی نالھ گُردیو دا رِشتا پکّا کر لِیا۔ بھائیِچارے وِچ کۄئی رسم ناں کِیتی۔ اسِیں اُس لڑکی نُۄں کنیڈا سدّ لِیا۔ ڈھائی سال آپݨے گھر رکھِّیا۔ آپݨِییاں نُۄںہاں دے برابر سمجھِیا۔ کۄئی کھرچا نہِیں لِیا۔

اِمِیگریشن مِلݨ ’تے اُس لڑکی نُۄں پر نِکلھ آئے۔ رِشتا پکّا کرن سمیں اُس لڑکی نیں گُردیو نُۄں کِہا سی٬ “جی مَیں آپݨے آپ نُۄں لکّی سمجھدی آں جِہڑا تُسِیں مَینُۄں پسںدّ کر لِیا۔” ہُݨ اُہی گُردیو اُسنُۄں پچھڑِیا جِہا لگّݨ لگّ پِیا۔ آپݨی پسںدّ دے لڑکے نالھ وِیاہ کرن دی نِیئت سی اُسدی۔ اُسدے ماپے اُسدی چال نالھ سہِمت سن۔ اُہ اِک پھرنِیچر پھَیکٹری ’چ جَۄب کردی سی۔ آپݨے پیکا پرِوار دی سپاںسرشِپ واستے مدّد لَیݨ لئی اُسنے پھَیکٹری دے مالک نالھ اوَیدھ سمبّںدھّ بݨا لئے۔ میرے بھراواں نیں وِچۄلے نُۄں تُݨکِیا اتے اُس راہِیں لڑکی دے باپ نُۄں سُنیہا بھیج دِتّا کِہ دھۄکھیباذی تَینُۄں مہِںگّی پئیگی… ساڈا لڑکا کنیڈا پہُںچّݨا چاہِیدَے۔ لڑکی دے باپ نُۄں آسِئۄں–پاسِئۄں میرے بھراواں دے لۄکاں وِچ اسر–رسُۄکھ دا پتا لگّ گِیا۔ اُسنے لڑکی نُۄں اِںڈِییا سدّ کے وِیاہ کر دِتّا۔ لڑکی نیں کنیڈا آ کے گُردیو نُۄں سپاںسر تاں کر دِتّا پر ساڈے گھرۄں پترا واچ گئی۔ ساڈے لئی اِہ ہَیرانی والھی گلّ نہِیں سی۔ سانُۄں اُسدی چال دا پتا سی۔

گُردیو کنیڈا آ گِیا۔ اُس لڑکی دے تلاک تۄں بِناں اُہ دُبارا وِیاہ نہِیں سی کر سکدا۔ لڑکی دا بَیںک کھاتا میری پتنی نالھ ساںجھا سی۔ کھاتے وِچ اِکّی ہجار ڈالر جمہاں سی۔ پتنی نیں بَیںک نُۄں لِکھ کے دے دِتّا کِہ اُسدی سہِمتی تۄں بِناں اُس لڑکی نُۄں کۄئی رکم ناں دِتّی جاوے۔ آکھر اسِیں اُس لڑکی نالھ گلّ نِبیڑی۔ اُسنے آپݨے ولّۄں گُردیو نُۄں تلاک لِکھ دِتّا تے اسِیں اکائۄُںٹ دی ساری رکم اُسنُۄں چھڈّ دِتّی۔

میرا مںتّو تاں سِرپھ بھرا دی مدّد کرنا ہی سی پر اِس ماملے وِچ مَینُۄں تے میرے پرِوار نُۄں بہُت ٹَینشن جھلّݨی پئی۔

’ندِین‘ کہاݨی دے کُجھ ویروے اُپّر لِکھّی کمِینگی بھری گاتھا والھے ہن اتے باکی میری کلپنا وِچّۄں اُپجے ہن۔ کہاݨی تِنّ بھراواں جواہر سِںگھّ٬ رتن سِںگھّ تے سُچّا سِںگھّ دے سںکھّیپ جِیون–ویروِیاں نالھ آرمبھّ ہُںدّی ہَے۔ جواہر سِںگھّ کھیتی کردا ہَے٬ رتن سِںگھّ اِیماندار وݨ ریںج اپھسر ہَے تے سُچّا سِںگھّ سچّا–سُچّا تھاݨیدار۔ سُچّا سِںگھّ ولّۄں اتِوادِییاں نُۄں جھُۄٹھے پُلِس مُکابلِیاں ’چ مارن تۄں ناںہ کرن ’تے مہِکما اُسنُۄں تںگّ کرن لگّ جاںدا ہَے۔ سچائی–اِیمانداری بدلے مِلھی کھجّل–کھُیاری تۄں اکّ کے اُہ کُجھ اتِوادِییاں لئی بدیش بھجّݨ دا راہ پدھّرا کردا ہَے تے چںگّے ہتھّ رںگّ کے نَۄکری نُۄں لتّ مار دیںدا ہَے۔ راجنِیتی اتے سرکاری مہِکمِیاں ’چ لِںکّ بݨا کے اُہ چلدا–پُرجا وِئکتی بݨ جاںدا ہَے۔

رتن سِںگھّ سادھارن ذِںدّگی بسر کرنی چاہُںدّا ہَے پر اُسدا پرِوار سُچّا سِںگھّ دے کارۄبار تے پدارتھک سُکھّ–سہُۄلتاں ولّ دیکھ کے پدارتھک چکاچَۄںدھ دا شِکار ہۄ جاںدا ہَے۔ بچِّیاں دِییاں لالساواں پُۄرِییاں کرن لئی اُہ پُیائِںٹ سِسٹم ’تے اِمِیگریشن لَے کے پرِوار نُۄں کنیڈا لَے آئُںدا ہَے۔

جواہر سِگھ آپݨی کھیتی دے سِر ’تے سادی تے سںتُّشٹ ذِںدّگی جِئۄ رِہا ہَے۔ پر اُسدے پُتّ ہرجاپ نیں باہر آئُݨ دی ذِد پھڑی ہۄئی اے۔ رتن سِںگھّ دا پُتّر گُرنیک آپݨے دۄ بچِّیاں واستے نِیتُۄ ناں دی کُڑی نُۄں نَینی وجۄں کنیڈا سدّ لَیںدا ہَے۔ رتن سِںگھّ دا پرِوار نِیتُۄ نُۄں آپݨا اںگّ سمجھدا ہَے۔ نِیتُۄ دا وِہار وی اُنہاں نالھ ٹھِیک ہَے۔ پر اِمِیگریشن مِلݨ بائد اُسدے تَۄر-ترِیکے بدل جاںدے ہن۔ پہِلاں اُہ پھۄن ’تے ہرجاپ نالھ٬ پِیار نالھ گلّ کردی سی پر ہُݨ رۄہب نالھ کردی ہَے۔ رتن سِںگھّ دے پرِوار نالھ وی اُسدا وِہار پہِلاں والھا نہِیں رہِںدّا۔ اُہ نِیتُۄ ’چ آئے بدلاو نُۄں سمجھدے تاں ہن پر سکھتی نہِیں کر سکدے۔ اجِہا کرن نالھ نِیتُۄ نُۄں اُڈاری مارن دا بہانا مِلھ جاݨا سی۔ پر نِیتُۄ نیں اُڈاری مارن دی سکِیم پکّی کِیتی ہۄئی اے۔ اُسدی جَۄب بیکری ’چ ہَے۔ اُہ بیکری دے مالک جَیدیو سِںگھّ نالھ جِسمانی سمبّںدھّ بݨا لَیںدی ہَے۔ اُسدے پیکا پرِوار نُۄں سپاںسر کرن لئی جَیدیو سِںگھّ نیں لۄڑِیںدی آمدن بݨا دیݨی ہَے۔ ہُݨ آکھری سٹَیپّ رتن سِںگھّ دے گھرۄں اُڈاری مارن دا ہَے۔ اُسدا ڈَیڈی شِںگّارا سِںگھّ اُسدی سکِیم نُۄں چِٹھّی راہِیں پُشٹ کردا ہَے۔ چِٹھّی گُرنیک دے ہتھّ آ جاںدی ہَے۔ اُہ کْرۄدھ ’چ بلھ اُٹھّدا ہَے۔ رتن سِںگھّ دا وِچار ہَے کِہ جواہر سِںگھّ پںجّ-ستّ پںچّائِتی اِکٹھّے کرکے شِںگّارا سِںگھّ نُۄں وچن پُۄرا کرن لئی کہے۔ ہرکھِیا ہۄئِیا گُرنیک آکھدا ہَے٬ “ڈَیڈی! وچناں-وُچناں دی کَۄݨ پرواہ کردَے۔ لۄکِیں کِسے وی کِیمت ’تے اِمِیگْریشن ہتھِیائُݨی چاہُںدّے آ۔ اِمِیگْریشن کھاتر ذبان تۄں مُکّرنا٬ رِشتے تۄڑنے٬ اِذتاں داء ’تے لائُݨِییاں مامُۄلی گلّاں ہن۔ اِستۄں وی اگاںہ لۄکاں نیں اِمِیگْریشن نُۄں وپار بݨا لِئَے…۔” نِیتُۄ دی اُڈاری مارن دی سکِیم نُۄں پھیلہ کرن لئی اُہ آپݨے چلّدے-پُرجے چاچے سُچّا سِںگھّ نُۄں پھۄن کردا ہَے۔ سُچّا سِںگھّ ولّۄں ڈاںٹݨ ’تے شِںگّارا سِںگھّ دھی نُۄں اِںڈِییا سدّ کے ہرجاپ نالھ وِیاہ دیںدا ہَے۔

ہرجاپ کنیڈا پہُںچّ جاںدا ہَے۔ اُہ نِیتُۄ نُۄں پِیار کردا ہَے۔ پر ہرجاپ دے پرِوار ولّۄں دھکّے نالھ کِیتا وِیاہ نِیتُۄ نُۄں منذُۄر نہِیں۔ اُسدی تے اُسدے ڈَیڈی دی سۄچ انُسار کنیڈا دی اِمِیگریشن ہتھِیائُݨ لئی اُنہاں دِییاں چلاکِییاں تے ہیراپھیرِییاں ذائِذ ہن۔

اُہ جَیدیو سِںگھّ نالھ سمبّںدھّ بݨائی رکھّدی ہَے۔ اِک بچّے نُۄں جنم دِںدّی ہَے۔ پر اُسدا وِہار اینا شکّی ہۄ جاںدا ہَے کِہ ہرجاپ نُۄں جاپدا ہَے کِہ بچّا اُسدا کھُۄن نہِیں۔ نَۄبت بچّے دا ڈی. اَین. اے کروائُݨ تکّ پہُںچّ جاںدی ہَے۔ ڈی. اَین. اے دی رِپۄرٹ ہرجاپ دی شکّ نُۄں سہی سابت کردی ہَے۔ کہاݨی دے اکھِیر وِچ گُرنیک ہرجاپ نُۄں جپھّی ’چ لَے کے گڑھکوِیں آواذ وِچ آکھدا ہَے٬ “بیئیِمانی٬ دھۄکھیباذی دا مُۄںہ کالھا۔”

اُپْرۄکت پںجّ کہاݨِییاں وِچّۄں تِنّ کہاݨِییاں ’پتِّیاں نالھ ڈھکے’مُہاذ‘ تے ’کالے ورکے‘ مَیں ’پںجّابی کہاݨی مںچّ‘ دِییاں بَیٹھکاں وِچ پڑھِییاں۔ اگلِییاں دۄ میرے پِیارے دۄست پرمِںدّر دِل دے گھر پڑھِییاں۔ پرمِںدّر دِل پںجّابی تے ہِںدّی ساہِت دا سُلھجھِیا پاٹھک ہَے۔ اِںڈِییا ’چ اُسدا سبںدھّ دِلّی نالھ ہَے۔ اُس نُۄں میرے بارے دِلّی دے ساہِتکار اِکبالدِیپ نیں دسِّیا سی۔ اُس نالھ پہِلی مُلاکات ’پںجّابی کلماں دا کاپھلا‘ دی اِک مِیٹِںگّ ’چ ہۄئی۔ اُسدے بۄلاں وِچ سنیہ سی۔ ہال–چال پُچھّݨ–دسّݨ بائد اُسنے میرِییاں سارِییاں کہاݨِییاں پڑھن دی اِچھا پْرگٹائی۔ تے نالھ اِہ وی آکھِیا کِہ اُہ کِتاباں مُپھت نہِیں لئیگا… اُسنے میرے پہِلے کتھا سںگّْرہِ ’مَینُۄں کی‘ دی پہِلی کہاݨی تۄں لَے کے پںجّویں سںگّْرہِ ’ٹاورذ‘ دی آکھری کہاݨی تکّ٬ سارِییاں کہاݨِییاں نِٹھّ کے پڑھِییاں۔ تے پھِر میرے ہر نویں سںگّْرہِ دِییاں کہاݨِییاں وِچ پہِلِییاں کہاݨِییاں نالۄں نذر آئُںدی بِہتری بارے بھاوپُۄرت ٹِپّݨِییاں کِیتِییاں۔ ٹِپّݨِییاں دے اکھِیر وِچ اُسدے اِہ شبد٬ “تُہاڈی اگلی کہاݨی پڑھن–وِچارن دا پْرۄگرام میرے گھر ہۄئیگا” سُݨدِیاں مَیں سمجھ گِیا کِہ کہاݨِییاں نیں ساڈے وِچ دۄستی بݨا دِتّی سی۔

“ناں پرمِںدّر جی٬ تُہانُۄں اینی تکلِیپھ نہِیں دیݨی۔” مَیں آکھِیا۔

’تکلِیپھ نہِیں٬ مَینُۄں کھُشی ہۄئیگی۔”

اِہ اُسدا گُۄڑھا سنیہ ہی سی کِہ پہِلاں اُسنے کہاݨی ’ندِین‘ تے پھِر ڈیڈھ کُ سال بائد ’ہڑھ‘ کہاݨی ’تے پْرۄگرام کروائے۔ دۄناں کہاݨِییاں ’تے ڈھُکوِیں چرچا ہۄئی۔ پرمِںدّر دِل دے پرِوار نیں دۄناں پْرۄگراماں وِچ شامل ساہِتکاراں لئی کھاݨ-پِیݨ دا ودھِییا پْربںدھّ کِیتا۔

کہاݨی سںگّْرہِ ’کالھے ورکے‘

10 سال پہِلاں چھپِیا کتھا سںگّْرہِ ’ٹاورذ‘ نِرںتّر چرچا وِچ سی۔ اِہ کِتاب پںجّاب یُۄنِیورسٹی چںڈِّیگڑھ٬ گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی امّْرِتسر٬ کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسٹی کُرُۄکشیتر وِچ اَیم. اے پںجّابی دے وِدِیارتھِییاں نُۄں پڑھائی جا رہی سی۔ کُجھ وِدِیارتھِییاں نیں اِس کِتاب ’تے اَیم. پھِل وی کِیتِییاں سن۔

’دۄ ٹاپُۄ‘ سںگّْرہِ وی کُجھ پْرائیِویٹ یُۄنِیورسِٹِییاں دے سِلیبساں ’چ سی۔

دۄناں کِتاباں دی لمّیری چرچا میرے لئی وڈّیرے ماݨ تے اُتشاہ والھی گلّ سی۔ اِہ ماݨ ’تے اُتشاہ رچناوی پدھّر ہۄر اُچّا کرن لئی میری اُۄرجا بݨ گئے۔ اںتّرراشٹری وِشِیاں بارے بھرپُۄر جاݨکاری ہاسل کرنی تے اُنہاں نُۄں گلپ وِچ ڈھالݨا چُݨَۄتِیپُۄرن کارج سی۔ پر چُݨَۄتِییاں ہی تاں ساڈی سمرتھا ودھائُںدِییاں ہن۔

اُپْرۄکت کہاݨِییاں نُۄں سمپُّۄرن کرن لئی 10 سال لگّے۔ ہریک کہاݨی نُۄں وار–وار سۄدھِیا تے سںوّارِیا۔ ڈا. کرمجِیت سِںگھّ تے ڈاکٹر بلدیو سِںگھّ دھالِیوال تۄں راواں وی لئیِیاں۔ کہاݨِییاں ’سِرجݨا‘ تے ’ہُݨ’ پرچِیاں وِچ چھپِییاں۔ ہر کہاݨی بارے ہاں–پکھّی پْرتِیکرم آئے۔ پرچِیاں ’چ چھپݨ تۄں بائد اتے کِتاب چھپݨ سمیں پرُۄپھ پڑھدِیاں وی سۄدھاں کردا رِہا۔ 2015 دے شُرُۄ وِچ ’لۄک گِیت پْرکاشن‘ نیں ’کالے ورکے‘ کِتاب چھاپ دِتّی۔ پہِلِییاں کِتاباں واںگ٬ اِس کِتاب ’تے وی٬ چھپدِیاں ہی چرچا شُرُۄ ہۄ گئی۔

ڈا. رگھبِیر سِںگھّ سِرجݨا ولّۄں سرورک ’تے لِکھے شبداں وِچّۄں کُجھ اںشّ… ۔

’ہتھلے سںگّْرہِ دِییاں سارِییاں ہی کہاݨِییاں مُناپھے نُۄں پرنائے آدرش–وِہُۄݨے پُۄںجِیوادی مُلّ–وِدھان نُۄں نکاردِییاں ہن۔ پُۄںجِیواد دی بیلگام چڑھت دے دَۄر وِچ اِس ترہاں دِییاں ارتھ بھرپُۄر کہاݨِییاں لِکھݨ لئی جرنَیل سِںگھّ ودھائی دا ہکّدار ہَے۔”

ڈھاہاں ساہِت اِنام

’کالھے ورکے‘ پُستک ’اںتّرراشٹری ڈھاہاں ساہِت اِنام‘ واستے بھیجی ہۄئی سی۔ ستمبّر 2016 ’چ اِس سںسّتھا دی اہُدیدار ہرِںدّر کَۄر ہُراں دا پھۄن آئِیا۔ کہِݨ لگّے٬ “تُسِیں جۄ کِتاب اِنام لئی بھیجی ہۄئی اے اُس سمبّںدھّ ’چ آپݨے تے آپݨِییاں کہاݨِییاں بارے سںکھّیپ جاݨکاری بھیجۄ۔” اُنہاں اِہ ناں دسّیا کِہ اِنام پہِلا ہَے جاں دُۄجے دۄںہ وِچّۄں اِک۔ مَیں وی پُچھّݨا ٹھِیک ناں سمجھِیا۔

دۄ کُ ہپھتِیاں بائد ڈا. رگھبِیر سِںگھّ ہُراں دا پھۄن آئِیا۔ اُہ سںسّتھا دے کۄیارڈِینیٹر سن۔ اُنہاں دسِّیا کِہ ’کالھے ورکے‘ کتھا سںگّْرہِ پہِلے اِنام (25 ہجار ڈالر) لئی چُݨِیاں گِیا ہَے۔ کھُشکھبری سُݨدِیاں میرا من 23 سال پِچھاںہ چلا گِیا… 1993 وِچ کنیڈا ’چ لِکھی پہِلی کہاݨی ’دۄ ٹاپُۄ‘ ’سِرجݨا‘ پرچے نُۄں بھیجی سی۔ کہاݨی دی پہُںچّ بارے لِکھی چِٹھّی وِچ ڈا. رگھبِیر سِںگھّ نیں کہاݨی دی سِپھت کِیتی سی تے نالھ اِہ وی لِکھِیا سی٬ “مَیں کۄئی رِیائِت نہِیں دے رِہا۔” اُس تۄں بائد میرِییاں بہُتِییاں کہاݨِییاں ’سِرجݨا‘ وِچ ہی چھپِییاں۔ ہر کہاݨی نُۄں اُتشاہی ہُںگّارا مِلھِیا۔ وِدواناں ولّۄں کہاݨِییاں دے گُݨاں بابت لیکھ لِکھے گئے۔ کہاݨِییاں راہِیں ہی ڈا. ساہِب نالھ دۄستی بݨ گئی۔ جِہڑا پرچا میری کہاݨی-کلا نُۄں اُجاگر کرن تے نِکھارن ’چ سہائی ہۄئِیا اجّ اُسے پرچے دے سمپّادک تے پںجّابی ساہِت دے پْرَۄڑ وِدوان مَینُۄں وڈّے اِنام دی کھُشکھبری دے رہے سن۔ پر مَیں اِہ وی جاݨدا ساں کِہ اُنہاں دا رِیائِتاں ناں دیݨ دا اسُۄل اجّ وی کائِم سی۔ اِسے کرکے ہی تاں ’ڈھاہاں اِنام سںسّتھا‘ نیں اُنہاں نُۄں سلاہکار کمیٹی دا چیئرمَین بݨائِیا ہۄئِیا سی۔ اُنہاں نُۄں آکھے دھنّوادی شبد میرے دھُر اںدّرۄں نِکلھے سن۔

کُجھّ دِناں بائد اِس اِنام دے سںسّتھاپک برج ڈھاہاں ہُراں کال کِیتا۔ ودھائی دیںدِیاں اُنہاں کھُشی پْرگٹائی کِہ ’ڈھاہاں ساہِت اِنام‘ دے پدھّر دا ساہِت کنیڈا وِچ وی رچِیا جا رِہا ہَے۔ اُنہاں ولۄں پںجّابی ساہِت لئی کِیتے جا رہ وڈّے پرئُپکار دی مَیں شلاگھا کِیتی اتے تہِ دِلۄں اُنہاں دا دھنّواد کِیتا۔ اُنہاں دسِّیا کِہ سنمان سمارۄہ 29 اکتُۄبر شام نُۄں ہۄویگا۔ دُۄجے اِنام دے جیتُۄ سِمرن دھالِیوال تے پاکِستان تۄں ذاہِد ہسن سن۔

سمارۄہ دے پْرۄگرام انُسار مَیں 26 اکتُۄبر نُۄں وَینکُۄور پہُںچّ گِیا۔ کُلوںتّ تے دۄنۄں بیٹے 27 نُۄں پہُںچّے۔ نُۄںہاں تے بچِّیاں دا جاݨا سمبھّو نہِیں سی۔

دُۄجے اِنام جیتُۄیاں وِچّۄں سِمرن دھالِیوال ہی پہُںچِّیا۔ 27 اکتُبر نُۄں ’اۄمنی ٹی وی‘ والھِیاں میری تے سِمرن دی اِںٹروِئۄُ رِکارڈ کِیتی۔ 28 اکتُۄبر نُۄں ’یُۄنِیورسِٹی آپھ بْرِٹِش کۄلمبِّییا‘ دے سائۄُتھ ایشِیئن سٹڈِّیذ وِبھاگ وِچ پںجّابی ساہِت دے وِدِیارتھِییاں نالھ ساڈا رُۄ ب رُۄ کروائِیا گِیا۔

سنمان سمارۄہ دا ستھان اُپْرۄکت یُۄنِیورسِٹی دا کھُۄبسُۄرت ہال سی۔ بْرِٹِش کۄلمبِّییا سُۄبے دی مُکھّ دھارا دے اتے اُتھّۄں دی پںجّابی کمِئۄُنِٹی دے پتوںتّے سجّݨ, ساڈے پںجّابی ساہِتکار٬ یُۄنِیورسِٹی دے کئی پْرۄپھَیسر پرِواراں سمیت شامل ہۄئے۔ سری تے اَیبسپھۄرڈ رہِںدّے میرے بھتِیجے منجِیت تے گُردیو٬ چھۄٹا بھرا سُہیل سِںگھّ٬ ساڈی ماسی دا جوائی بھجن سِںگھّ٬ اُسدے کُڑم٬ امرِیکا تۄں کُلوںتّ دی بھرجائی سُرِںدّر کَۄر٬ اُسدے دۄویں بیٹے ڈا. بھُپِںدّر سِںگھّ تے کُلوِںدّر سِںگھّ٬ نُۄںہ رُپِںدّر٬ میری بھتِیجی کُلوِیر دا دِئُر بِٹُّۄ٬ امرپْرِیت دا دۄست ہرجِیت تے ہۄر کئی رِشتیدار شامل ہۄئے۔

آپݨِیاں دی شمُۄلِیئت نالھ اِنام دی کھُشی دُۄݨ–سوائی ہۄ گئی۔ پر سنمان–چِنّہ لَیݨ سمیں جدۄں مَیں سٹیج تۄں٬ ساہمݨے ہال وِچ بَیٹھے سرۄتِیاں ولّ تکِّیا٬ مَینُۄں اُہ سارے ہی آپݨے لگّے۔ سمارۄہ دا مُۄںہ–متھّا کھالی کُرسِییاں نالھ نہِیں٬ کُرسِییاں تے بَیٹھے سرۄتِیاں نالھ بݨِیاں سی۔ گلّ سِرپھ اُنہاں دی ہاذری دی ہی نہِیں سی۔ جِنہاں کہاݨِییاں لئی مَینُۄں سنمانِت کِیتا جا رِہا سی٬ اُہ کہاݨِییاں اُنہاں اتے اُنہاں ورگے لۄکاں بارے ہی تاں سن۔ آپݨے بھاشݨ دے اکھِیر وِچ ’ڈھاہاں پُرسکار سںسّتھا‘ دا دھنّواد کرن بائد مَیں ہال وِچ ہاذر سارِیاں دا دھنّواد کِیتا۔

کالھے ورکے: وستُۄ٬ بِرتاںت تے سںرّچنا

2018 وِچ ڈا. کرمجِیت سِںگھّ ولّۄں سمپّادِت اِس آلۄچنا پُستک وِچ 17 ناموار وِدواناں دے لیکھ شامل ہن۔ کُجھ وِدواناں دے وِشیش وِچار پیش ہن:

ڈا. سربجِیت سِںگھّ: جرنَیل سِںگھّ دی اںتّر–سبھِیاچارک بھاشا بہُت دھِیان کھِچّدی ہَے… اِنہاں کہاݨِییاں وِچ اُسنے سماجک اتے سبھِیاچارک وِہار وِچّۄں جِویں وِکست پُۄںجِیواد دی جِیون دْرِشٹی اتے اوچیتن نُۄں سمجھِیا اتے کُشل شِلپکاری وِچ رُپاںترِت کِیتا ہَے٬ اُس نالھ پںجّابی کہاݨی بَۄدھِک اتے چِںتّن دے کھیتر وِچ پْرویش کردی ہَے۔

ڈا. بلدیو سِںگھّ دھالِیوال: اِہ کہاݨِییاں مُکابلتن آپݨی پْرَۄڈھ بِرتاںتک سںرّچنا اتے مانو–پکھّی اُتّر–بستِیوادی دْرِشٹی نالھ پںجّابی کتھا–چِںتّن نُۄں ہۄر پرِپکّ بݨائُںدِییاں ہن۔

ڈا. سُکھپال سِںگھّ تھِںدّ: جرنَیل سِںگھّ دی کتھاکاری چِںتّن اتے رچناتمِکتا دے ڈھُکویں سُمیل دی کہاݨی ہَے۔ جد منُکھّی ورتارِیاں پْرتی چِںتّن ہۄویگا تاں اِنہاں ورتارِیاں پِچھلِییاں راجنِیتک پیچِیدگِییاں دا ہںگھّال ہۄݨا تَیء ہَے۔ اِہ ہںگھّالݨ دی پْرکِرِیا اُسدِییاں کہاݨِییاں دا اُہ بَۄدھِک جلَۄء ہَے جۄ اِسنُۄں انُۄٹھے رںگّ نالھ بھردا ہَے… جرنَیل سِںگھّ کہاݨی دے کلاتمِک پکھّ ’تے بہُت مِہنت کردا ہَے۔

ڈا. گُرپال سِںگھّ سںدھُّۄ: کالھے ورکے کہاݨِییاں سمکالی پرواسی اتے پںجّابی کہاݨی دے نویں دْرِشاں دی سِرجݨا کردِییاں ہن۔ اِہ دْرِش پرواس نُۄں وی نویں سںدّربھ وِچ پیش کردے ہن اتے پںجّابی کہاݨی نُۄں وی۔

ڈا. کُلدِیپ سِںگھّ دھِیر: ’کالھے ورکے‘ دِییاں بہُپرتی٬ بہُدِشاوی٬ بھاشائی٬ چِہناتمک٬ کلاتمک مہتّو والھِییاں کہاݨِییاں دی سُر اُتّر–آدھُنِک ہَے جِس وِچ دُۄجے لئی سپیس ہَے۔ اِنہاں دِییاں تھِیماں دُہراء مُکت ہن اتے کتھا جُگتاں بہُبھاںتی۔

ڈا. جے. بی. سیکھۄں: اِنہاں کہاݨِییاں نیں پرواسی جِیون دے نویں سرۄکاراں تے چُݨَۄتِییاں نُۄں پیش کرن دے نالھ–نالھ وِشو وِیاپی مہتّتا والھے وِشِیاں نُۄں آدھار بݨا کے پںجّابی کہاݨی دا کَینوس وِستْرِت کِیتا ہَے۔ اجِہی کہاݨی دی سِرجݨا جرنَیل سِںگھّ دے وِشو–چِںتّن دی ٹۄہ دِںدّی ہَے۔

ڈا. پرمجِیت کَۄر سِدھُّۄ: اِس کہاݨی سںگّْرہِ راہِیں جرنَیل سِںگھّ نیں اںتّرراشٹری اتے گلۄبل وِشِیاں نُۄں پںجّابی مانسِکتا اتے جِیون شَیلی دے سںدّربھ وِچ رُپاںترِت کرکے پںجّابی کہاݨی نُۄں بہُسبھِیاچارک وِلِینتا اتے پار–راشٹری٬ پار–سبھِیاچارک مُہاںدرا پْردان کِیتا ہَے۔

ڈا. ستِںدّر سِںگھّ رَیبی: اِس کتھا سںگّْرہِ راہِیں پْرَۄڈھ کہاݨِیکار جرنَیل سِںگھّ٬ آپݨی اںتّرراشٹری سرۄکاراں پْرتی سُۄجھ–سمجھ٬ راجسی تے اِتِہاسک چیتنا اتے مانو سںوّیدنا دے گُݨاں سدکا آپݨے مِیار نُۄں ہۄر اُچائی ’تے لَے گِیا ہَے۔

ڈا. بلوِںدّر سِںگھّ تھِںدّ: جرنَیل سِںگھّ دِییاں کہاݨِییاں دے کلاتمک پکھّ ’تے نذر مارِیئے تاں اِہ گل سپشّٹ ہۄ جاںدی ہَے کِہ اُس کۄلھ کہاݨی نُۄں بِیان کرن دا بھرپُۄر ہُنر ہَے۔

ڈا. کرمجِیت سِںگھّ: ’کالے ورکے‘ سںگّْرہِ دِییاں کہاݨِییاں دا ادھِئَن درسائُںدا ہَے کِہ جرنَیل سِںگھّ دی مِہنت اُسنُۄں ’ٹاورذ‘ دے پڑاء تۄں ہۄر اگاںہ لَے آئی ہَے۔ جِتھّے اُہ پہُںچّ گِیا ہَے٬ اُتھّے بھاویں سمپُّۄرݨتا دا اہِساس ہُںدّا ہَے۔ آس ہَے کِہ لیکھک دا اگلا کدم ہۄر اگاںہ ودھیگا٬ پاٹھکاں نُۄں اِسدا اِںتذار رہیگا۔

میری رچنا پْرکِرِیا

میرے وِچار انُسار رچنا پْرکِرِیا نُۄں ہُۄ ب ہُۄ بِیان نہِیں کِیتا جا سکدا کِئُںکِہ اِہ امل کِسے نِشچِت پَیٹرن جاں گِݨتِییاں–مِݨتِییاں وِچ بجھّ کے نہِیں اُسردا۔ اِس وِچ رہسّمئی اںشّ وی ہُںدّے ہن۔ کھَیر آپݨے انُبھو انُسار اِس امل نُۄں بِیان کر رِہاں۔

جدۄں کۄئی گھٹنا٬ مُدّا جاں وِچار میرے سںوّیدنشِیل من نُۄں ٹُمبّدے ہن تاں مَیں اُنہاں نُۄں آپݨے من دِییاں ڈُۄگھائیِیاں اںدّر سُٹّ لَیںدا ہاں۔ اںدّر سُٹّی ہۄئی اُہ گلّ کدی ہپھتِیاں٬ کدی مہِینِیاں تے کدی سالاں بائد٬ مُڑ میرے من دی اُپّرلی ستہ ’تے آ جاںدی ہَے۔ اِہ گلّ جِئۄں–جِئۄں وجُۄد پھڑن لگدی ہَے٬ مَینُۄں آپݨے من اںدّر انۄکھی جِہی ہلچل مہِسُۄس ہُںدّی ہَے— اِدھّر–اُدھّر تارِییاں لا رہے مچھّی دے پُۄںگ نالھ پاݨی وِچ پَیدا ہۄݨ والی ہلکی جِہی ہلچل ورگی۔ رُۄہ اںدّر اِک ہُلارے جِہے دا اہِساس ہۄݨ لگدا ہَے۔ آپݨی کلپنا راہِیں مَیں رچنا دے اِس مُڈھلے آکار نُۄں٬ اِسدے اںگّاں٬ رںگّاں تے پْرسںگّاں نُۄں پاسارن–اُسارن لگّ جاںدا ہاں۔ پر کلپنا دے آکاشِیں اُڈّدا ہۄئِیا وی مَے دھرتی نُۄں مُکھاتِب ہُںدّا ہاں۔

آپݨے ساہِتک سپھر دے مُڈھّلے سالاں وِچ مَیں اِکہِری کہاݨی لِکھدا ساں۔ میرے پہِلے کتھا سںگّْرہِ ’مَینُۄں کی‘ (1981) دِییاں کہاݨِییاں 4 تۄں 6 سپھے دِییاں ہن۔ دُۄجے کتھا سںگّْرہِ ’منُکھّ تے منُکھّ‘ (1983) ’چ کہاݨِییاں دی لمبّائی 8 تۄں لَے کے 13 سپھے دی ہۄ گئی۔ اتے تِیجے کتھا سںگّْرہِ ’سمیں دے ہاݨی‘ (1987) تکّ اپّڑدِیاں اِہ لمبّائی 20–25 سپھے تکّ پہُںچّ گئی۔ اگلے سںگّْرِہاں دِییاں کہاݨِییاں 30–32 سپھے دِییاں ہن۔ سۄ سمیں دے نالھ–نالھ اِکہِرا بِرتاںت جٹِّل ہُںدّا گِیا۔

اِکہِری پرت دِییاں کہاݨِییاں مَیں دۄ–تِنّ بَیٹھکاں ’چ مُکا لَیںدا ساں۔ پر ہُݨ والھِییاں جٹِّل کہاݨِییاں کئی–کئی مہِینے لا کے مُکّدِییاں ہن۔ لِکھݨ لئی اِکلّتا ذرُۄری ہَے۔ من ’چ کۄئی کشٹ جاں جھںجّٹ نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔

پہِلے تِنّ سںگّْرِہاں دِییاں کہاݨِییاں کِسانی تے پھَۄجی جِیون بارے ہن۔ اِنہاں دۄناں کھیتراں دے وستُۄ–یتھارتھ بارے مَینُۄں نیڑلا انُبھو سی۔ سمبّںدھِّت مسلِیاں بارے ہر ترہاں دی جاݨجاری سی۔ اِںڈِییاں ’چ لِکھݨ دا سماں تڑکے دا سی۔

پر کنیڈا آ کے میرا کہاݨی تے کمّ کرن دا ڈھںگّ تے رُٹِین بدل گِیا۔ ایتھۄں دا لائیِپھ–سٹائیِل بھارت نالھۄں وکھرا ہَے۔ تڑکے اُٹھّ کے لِکھݨا سمبھّو نہِیں سی۔ سویرے–ساجھرے جَۄب ’تے جاݨا ہُںدّا سی۔

رِٹائِر ہۄݨ بائد وی تڑکسار لِکھݨ والھی گلّ سمبھّو نہِیں ۔ میرے اُٹھّݨ نال نُۄںہاں–پُتّاں دی نِیںد کھراب ہۄ سکدی ہَے۔

کنیڈِیئن جِیون نالھ سمبّںدھِّت وِشا–وستُۄ وی گُںجھّلدار ہن۔ ایتھۄں دے جِیون–ورتارِیاں دِییاں جڑھاں تکّ جاݨ لئی کاپھی گھۄکھ–پڑتال کرنی پَیںدی ہَے۔ سۄ ہُݨ میرے کہاݨی تے کمّ کرن دِییاں دۄ سٹیجاں ہن۔ پہِلی سٹیج ’تے مَیں سمبّںدھِّت وِشے بارے ودھّ تۄں ودھّ جاݨکاری اِکٹھّی کردا ہاں۔ لۄڑ انُسار نۄٹس وی بݨائُںدا ہاں۔

جاݨکاری ہاسل کرکے سمبّںدھِّت وِشے ’تے میری پُۄری پکڑ بݨ جاںدی ہَے۔ کہاݨِییاں دے جھئُلے رُۄپ وِچّۄں پاتر اتے ستھِتِّییاں اُگھّڑ پَیںدے ہن۔ مَیں کہاݨی دے مکھّ پاتر دا آدھار لبھّݨ دی کۄشِش وی کردا ہاں۔

دُۄجی سٹیج ’تے مَیں تے کہاݨی اِک–دُۄجے نالھ اِکمِکّ ہۄ چُکّے ہُںدّے ہاں۔ بہِںدِّیاں–اُٹھّدِیاں٬ کھاںدِیاں–پِیںدِیاں٬ کُدرت دے اںگّ–سںگّ سَیر کردِیاں من اںدّر کہاݨی دا امل چلّ رِہا ہُںدّا ہَے۔ ستھِتِییاں انُسار مَیں آپݨے پاتراں سںگّ کدی مُسکرا رِہا ہُںدّا ہاں٬ کدی ہئُکے بھر رِہا تے کدی ہںجھُّۄ وہا رِہا ہُںدّا ہاں۔

تے جدۄں کہاݨی من وِچ پُۄری ترہاں پکّ جاںدی ہَے٬ اِکاںت ’چ بَیٹھ مَیں کہاݨی نُۄں کاگجاں ’تے اُتارن لگّ جاںدا ہاں۔ کہاݨی لِکھدِیاں مَیں گھٹنا نُۄں گھٹنا دے تَۄر ’تے نہِیں بِیاندا۔ گھٹناواں ستھِتِّییا ’چ ڈھلھ جاںدِییاں ہن۔

پاتراں دے تݨائۄ٬ ٹکرائۄ اتے دوںدّ گُںجھّلدار ستھِتِییاں وِچّۄں ہی اُپجدے ہن۔ کہاݨی لمّی ہۄݨ کرکے اِسدا پہِلا رُۄپ لِکھݨ نُۄں کئی مہِینے لگّ جاںدے ہن۔ تے پھِر شُرُۄ ہُںدّا ہَے کہاݨی نُۄں کاںٹ–چھاںٹ٬ گُںدّݨ–ترتِیبݨ اتے اِس نُۄں سںگّٹھِت بݨائُݨ دا کارج۔ اِس کارج دَۄران میرے اںدّرلا آلۄچک آپݨے آپ ہی سرگرم ہۄ جاںدا ہَے۔

چھاںٹ–سںوّار کے لِکھی کہاݨی مَیں آپݨے کھاس مِتّراں نُۄں پڑھائُںدا ہاں۔ اُنہاں دے وِچاراں دی ناپ–تۄل کرکے ہی کۄئی تبدِیلی کردا ہاں۔ جدۄں تک میری تسلّی نہِیں ہُںدّی کہاݨی نُۄں وار–وار لِکھدا ہاں۔

پھلَیش بَیک٬ پْرتِیکِیکرن٬ کہاݨی نُۄں پڑھن دے نالھ–نالھ دِکھائُݨ, وارتالاپ راہِیں کہاݨی دے اہِم پہِلُۄیاں ’تے پھۄکس کرن اتے کتھا–چِںتّن دِییاں جُگتاں٬ میرِییاں کہاݨِییاں نُۄں کلاتمِکتا تے سُۄکھمتا پْردان کردِییاں ہن۔

گرمی اتے پتجھڑ دے مَۄسماں وِچ مَیں ہر رۄذ لمّی سَیر کردا ہاں۔ سَیر دَۄران آکاش دی وِشالتا نُۄں وی نِہاردا ہاں۔ سردِییاں دے اتِ ٹھںڈھّے دِنِیں گھر دے بیسمَیںٹ وِچ گیڑا بنّہ لَیںدا ہاں۔

سَیر٬ سِہت دے نالھ–نالھ میرِییاں کہاݨِییاں لئی وی پھائِدیمںدّ ہَے۔ کہاݨی لِکھدِیاں جے کدی رُکاوٹ پَے جائے جاں بِرتاںت دی ٹھُکّ ناں بݨے تاں سَیر دَۄران اُس ہِسّے نُۄں سۄچ وِچ گھُمائُںدا ہاں…

کنیڈا دی پُۄرب تۄں پچھّم تکّ یاترا

البرٹا سُۄبے ’چ ستھِت کنیڈا دے سبھ تۄں پُراݨے تے پْرسِدھّ ’بَیمپھ نَیشنل پارک‘ نُۄں دیکھݨ لئی اسِیں دۄ وار پْرۄگرام اُلِیکے پر سِرے ناں چڑھ سکے۔ جے جہاذ ’چ جاݨا ہُںدّا٬ تاں آپݨی سُوِدھا انُسار پْرۄگرام بݨا کے جا سکدے ساں۔ پر اسِیں آپݨے سُۄبے تے اِس تۄں اگلے تِنّ سُۄبِیاں دی پْرکِرتک سُںدّرتا نُۄں ویکھݨ–ماݨن لئی کاراں ’چ جاݨا چاہُںدّے ساں۔ 2015 وِچ جدۄں کِرن دے بھرا سنّی دے وِیاہ ’تے کَیلگری گئے٬ امرپْرِیت آپݨی پھَیمِلی نالھ اۄتھۄں بَیمپھ پارک دیکھ آئِیا سی۔

ہُݨ ساڈے ادھّے پرِوار دا پْرۄگرام سِرے ناں چڑھن دا کارن اِہ وی سی کِہ اسِیں میلا دیکھݨ واںگ ڈھاݨی بݨا کے جاݨا چاہُںدّے ساں٬ جِس واستے کُجھ ہۄر پرِواراں دے ساتھ دی لۄڑ سی۔ ٹُۄر–پْرۄگرام 10 دِن دا سی۔ دۄویں بھاݨجے جسپال سِںگھّ٬ تجِںدّر سِںگھّ تے بھاݨجی جسوِںدّر کَۄر دے پرِوار کۄشِش تاں کر رہے سن پر پرِواراں دے مُکھّ مَیمبراں نُۄں اینے دِناں لئی کمّاں تۄں چھُٹّی نہِیں سی مِلھ رہی۔ کھَیر دُۄجی بھاݨجی راجوِںدّر کَۄر تے اُسدے پتی نُۄں چھُٹّی مِلھ گئی۔

سۄ مَیں تے کُلوںتّ کَۄر٬ ہرپْرِیت سِںگھّ تے رِکبال کَۄر٬ اُنہاں دِییاں بیٹِییاں بھولِین٬ ہرلِین٬ بھاݨجی تے بھاݨج-جُیائی راجوِںدّر کَۄر–

راجوِںدّر سِںگھّ٬ اُنہاں دِییاں بیٹِییاں اونِیت٬ نودِیپ٬ بیٹا ساہِب اتے جسپال سِںگھّ دی بیٹی سِمرن نیں تِیارِییاں کسّ لئیِیاں۔

14 جُلائی 2017: سویرے ساجھرے ہی اسِیں برَیمپٹن تۄں اُنٹیرِیئۄ سُۄبے دے اُتّر ولّ نُۄں دۄ وڈِّییاں کاراں وِچ چالے پا دِتّے۔ اِس سُۄبے دا 80% ایرِییا اُتّر وِچ پَیںدا ہَے۔ پَیری سائۄُںڈ٬ سڈبری آدِ کسبِیاں وِچِّیں ہُںدّے ہۄئے٬ پتھرِیلِییاں تے ہرِییاں–بھرِییاں مدھرِییاں پہاڑِییاں٬ جںگّلاں٬ درِیاواں اتے ہیُۄرۄن جھِیل دے منمۄہک دْرِشاں نُۄں ماݨدِیاں ہائیِویء-17 ’تے پَے گئے۔ اگلا سپھر ڈاڈھا ہی سُہاوݨا سی۔ ہائیِویء دے سجّے پاسے اُچِّییاں–اُچِّییاں ہرِیالی لدِّییاں پہاڑِییاں سن تے کھبّے پاسے اکھّاں نُۄں کُۄلھے–کُۄلھے لگدے پاݨی دی٬ اُتّری امرِیکا دی سبھ تۄں وڈّی ’سُپِیرِیئر‘ ناں دی جھِیل۔ دُمیل تکّ پسرے اِسدے پاݨی نُۄں نیڑِئۄں دیکھݨ–ماݨن لئی اسِیں تِنّ تھائیِں اِسدے کِنارِیاں ’تے گھُمّیں۔ ہائیِویء نیں سڈبری تۄں ہی پچھّم دی دِشا دا رُکھ کر لِیا سی۔ رات اسِیں مَیراتھن پِںڈّ دے اِک مۄٹل ’چ بِتائی۔

15 جُلائی: سویرے پھِر ہائیِویء–17 نالھ دۄستی پا لئی۔ 560 کِلۄمِیٹر لمّی٬ 257 کِلۄمِیٹر چَۄڑی اتے اَۄستن 483 پھُٹّ ڈُۄںگھی سُپِیرِیئر جھِیل٬ تھںڈّربیء شہِر تکّ بہُت سماں ساڈے نالھ–نالھ ہی رہی۔ اُچِّییاں–اُچِییاں گھݨی ہرِیاول والھِییاں پہاڑِییاں تے جھِیل دے کھُۄبسُۄرت نذارِیاں نُۄں ماݨدِیاں٬ ساڈے دِلاں ’چۄں آپمُہارے ہی “کمال اےَ٬ کمال اےَ” دے شبد اُبھّردے رہے۔

تھںڈّربیء شہِر تۄں باہر اسِیں کنیڈا دے مہان سپُۄت ٹَیری پھَۄکس دی یادگار ’تے آپݨی شردھا دے پھُلّ بھیٹ کِیتے۔ کَیںسر دی بِماری کارن ٹَیری دی سجّی لتّ کٹّ گئی سی۔ بُلںدّ جیرے تے اسِیم دْرِڑتا نالھ پہِلاں اُہ کَیںسر نالھ جُۄجھِیا تے پھِر سجّی لتّ نکلی ہۄݨ دے باوجُۄد اُسنے لمّی دَۄڑ آرمبھّ کر لئی۔ دَۄڑ دا مںتّو کَیںسر دی کھۄج کرن لئی دھنّ اِکٹھّا کرنا سی۔ اُہ 143 دِن دَۄڑدا رِہا۔ کَیںسر دُبارا ہۄݨ کارن اُسنُۄں دَۄڑ بںدّ کرنی پئی۔… آکھر 28 جُۄن 1981 نُۄں کنیڈا دا اُہ نَیشنل ہِیرۄ اِس دُنِییاں تۄں رُکھست ہۄ گِیا۔ پر لۄکاں نیں اُسنُۄں سدا لئی دِلاں ’چ وسا لِیا۔ اُسدی دَۄڑ نُۄں ‘Marathon Of Hope’ (آس–اُمِید دی لمّی دَۄڑ) آکھِیا گِیا۔ کنیڈا سرکار نیں اُسنُۄں ’اَۄرڈر اَۄپھ کنیڈا‘ دے مَیڈل نالھ سنمانِیاں۔ ’اَۄرڈر آپھ مَیرِٹ‘ تۄں بائد کنیڈا دا سبھ تۄں وڈّا دُۄجا ماݨ–سنمان ہَے اِہ۔ اِہ مَیڈل پْراپت کرن والھا اُہ سبھ تۄں چھۄٹی اُمر (22 سال) دا نَیشنل ہِیرۄ ہَے۔ ہۄر وی کئی اِنام–سنمان اُسدی جھۄلھی پئے۔ کنیڈا دِییاں انیکاں بِلڈِںگّاں٬ سڑکاں تے پارکاں دے ناں اُسدے ناں ’تے رکھّے گئے ہن۔ اُسدی یاد وِچ 1981 تۄں شُرُۄ ہۄئی سلانا ’ٹَیری پھَۄکس رنّ‘ (دَۄڑ) 60 مُلکاں تکّ پہُںچّ چُکّی ہَے٬ جِس وِچ لکھّاں لۄک بھاگ لَیںدے ہن۔ تے اِس دَۄڑ راہِیں کَیںسر دی کھۄج لئی ہُݨ تکّ کرۄڑاں ڈالر اُگراہے جا چُکّے ہن۔

تھںڈّربیء تۄں اُتّری اُنٹارِیئۄ دا اگلا اِلاکا ذِیاداتر مَیدانی سی پر جںگّلھ کاپھی سن۔ راہ ’چ آئی کنۄرا جھِیل٬ رات ہۄݨ کرکے بھرویں تَۄر ’تے دیکھ ناں سکے۔ ادھّے کُ گھںٹّے بائد مَینِیٹۄبا سُۄبا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ مَیراتھن تۄں 983 کِلۄمِیٹر دا سپھر مُکا کے اسِیں اِس سُۄبے دی راجدھانی وِنِیپَیگّ پہُںچّ گئے۔ ڈِنر کِیتا تے پہِلاں ہی بُکّ کِیتے مۄٹل دے کمرِیاں وِچ جا ٹِکے۔

16 جُلائی: ناشتا کرکے اسِیں اگلے سپھر لئی ’ٹراںس کنیڈا ہائیِویء–1’ وَیسٹ ’تے پَے گئے۔ مَینِیٹۄبا کنیڈا دا مَیدانی سُۄبا ہَے۔ ہائیِویء دے دۄنِیں پاسِیں مِیلاں تکّ پسرے کݨک تے سۄئِیابِین دے ہرے–بھرے پھارم سن۔ سرہۄں–پرِوار دی پھسل نِکۄلا دے پھارماں وِچ پِیلھے پھُلّاں دے وِشال دْرِش پںجّاب دا چیتا کروا رہے سن۔ اِس دھرتی ’تے دْرکھت بہُت گھٹّ ہن۔ مَینِیٹۄبا دے اُتّر وِچ تاں وِشال جھِیل ہَیگی اے پر پچھّم وِچ کۄئی نہِیں۔ کۄئی درِیا وی نہِیں۔ 300 کِلۄمِیٹر تۄں بائد سسکَیچون سُۄبا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ 270 کِلۄمِیٹر ہۄر ڈرائیِو کرکے اِس سُۄبے دی راجدھانی رِجائیِنا شہِر پہُںچّ گئے۔ لںچّ کِیتا تے پھِر چلّ پئے۔ سسکَیچون وی مَیدانی سُۄبا ہَے تے پھسلاں وی مینِیٹۄبا والھِییاں ہی۔ دۄویں سُۄبے کھیتی–پْردھان ہن۔ رِجائِنا تۄں ساڈھے کُ تِنّ گھںٹّے بائد البرٹا سُۄبا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ وِنِیپَیگّ تۄں کُلّ 1038 کِلۄمِیٹر دا سپھر مُکا کے اسِیں مَیڈِیسن ہَیٹ ناں دے اِک کسبے وِچ جا ٹھہِرے۔

17 جُلائی: مۄٹل تۄ ناشتا کرکے مُڑ ’ٹراںس کنیڈا ہائیِویء—1’ وَیسٹ پھڑ لِیا۔ البرٹا دے مُکھّ شہِر کَیلگری تۄں ہُںدّے ہۄئے 400 کِلۄمِیٹر دی واٹ مُکا کے آکھر ’بَیمپھ نَیشنل پارک‘ پہُںچّ گئے۔ بَیمپھ دِییاں پتھرِیلِییاں پہاڑِییاں اُتّر اُنٹیرِیئۄ دِییاں ہرِیاولی پہاڑِییاں نالۄں کِتے ودھّ اُچِّییاں ہن۔ اسِیں سِدھّے ’جَۄہنسٹن کَینئن‘ لۄکیشن ’تے چلے گئے۔ ڈُۄںگھی کھڈّ ’چ وگدی سوچھّ پاݨی دی کُۄلہ دے سجّے–کھبّے اسمان چھُںہّدِییاں تِکھِّییاں پتھرِیلِییاں پہاڑِییاں ہن۔ کھڈّ اتے پہاڑِییاں دے وِرلے–وِرلے چِیلہ دے دْرکھت سارے دْرِش نُۄں ہۄر سُہاوݨا بݨائُںدے ہن۔ یاترِییاں دے اُپّر جاݨ واستے کھبّے پاسے دِییاں پہاڑِییاں دے نالھ–نالھ 4 پھُٹّ چَۄڑا پکّا رستا ہَے۔ ساڈے اگّے–پِچھّے کاپھی یاتری اُپّر جا رہے سن۔ لۄکیشن دی انُۄٹھی کھُۄبسُۄرتی نُۄں ماݨدِیاں اسِیں تِنّ کِلۄمِیٹر اُتاںہ گئے۔ اۄتھۄں پرت کے٬ بُکّ کِیتے ہۄٹل ’رماڈا اِن‘ ’چ سامان رکھِّیا۔ لاگلے بھارتی رَیسٹۄرَیںٹ ’سپائیِس ہٹّ‘ ’چ ڈِنر کِیتا۔ تے بِسترِیاں وِچ جا وڑے۔

18 جُلائی: لمّے سپھر دا تھکیواں ہۄݨ کرکے سویرے دیر نالھ اُٹھّے۔ نہا–دھۄ کے ناشتا کِیتا تے ’بَیمپھ پارک‘ دی لۄکیشن ’لیک لُئی‘ تے جا پہُںچّے۔ وِشو بھر وِچ پْرسِدھّ اِس جھِیل دے الَۄکِک دْرِش نیں مَینُۄں پہِلی نذرے ہی مۄہ لِیا۔ نِکھّری دھُپّ وِچ جھِیل دا پھِرۄذی رںگّا پاݨی لِشک رِہا سی پر اِہ لِشک اکھّاں نُۄں چُبھّوِیں نہِیں کُۄلھی–کُۄلھی لگّدی سی۔ جھِیل دے سجّے–کھبّے دِییاں بُلںدّ پہاڑِییاں اگواڑ وِچ پھاسلے ’تے ہن پر پِچھاںہ نُۄں نیڑے–نیڑے ہُںدِّییاں تِیجی پہاڑی نالھ جا مِلھدِییاں ہن۔ سجّے–کھبّے دِییاں پہاڑِییاں دے ہیٹھلے ہِسِّیاں ’تے جھُۄلدے دْرکھت جِتھّے پہاڑِییاں نُۄں کھُرن تۄں بچائُںدے ہن اۄتھے سمُچّے دْرِش دی کھُۄبسُۄرتی وی ودھائُںدے ہن۔ پہاڑاں دِییاں چۄٹِییاں ’تے کِتے–کِتے برپھ نذر آ رہی سی۔ سردِییاں وِچ تاں اِنہاں پہاڑِییاں ’تے کئی-کئی پھُٹ اُچّی برپھ جمہاں ہۄ جاںدی ہَے۔ اُس برپھ دے گلیشِیئر ہی جھِیل دے پاݨی دا سرۄت بݨدے ہن۔

کُجھّ دیر بَیںچاں ’تے بَیٹھ اسِیں جھِیل دے الَۄکِک نذارے نُۄں ماݨِیاں تے پھِر سجّے پاسے دی اِک پہاڑی ’تے ہائیِکِںگّ شُرُۄ کر دِتّی۔ ولھ–ولیوے کھاںدی پگڈںڈّی ’تے سمبھّل–سمبھّل تُردے مَیں تے کُلوںتّ پہاڑی دے ادھّ تکّ ہی جا سکے۔ ہیٹھاں اُتّر کے ذرا کُ آرام کرن بائد پہاڑی دے پَیراں وِچ لیک دے نالھ–نالھ بݨی پٹڑی ’تے تُر پئے۔ کرِیب تِنّ کِلۄمِیٹر پِچھاںہ والھی پہاڑی ول نُۄں جا کے واپس مُڑے۔ جاںدِیاں–آئُدِیاں وکھّ–وکھّ تھاواں تۄں پہاڑِییاں اتے پاݨی دے منمۄہک دْرِشاں نُۄں نِہاردے رہے۔ کُجھ تسوِیراں وی کھِچِّییاں۔

ہائیِکِںگّ–ٹۄلے نیں واپس آ کے دسِّیا کِہ اُنہاں نُۄں پہاڑی دی چۄٹی ’تے پہُںچّݨ لئی چار کِلۄمِیٹر تُرنا پِیا۔ چۄٹی تۄں دُۄر–نیڑے دِییاں پہاڑِییاں دِییاں ٹِیسِییاں٬ لُئی جھِیل اتے پہاڑی تۄں پرلے پاسے والھی اَیگنَیسّ جھِیل دے لُبھاوݨے دْرِشاں بارے دسّدِیاں اُنہاں نیں سانُۄں تسوِیراں وی دِکھائیِیاں۔

ہرپْرِیت تے راجوِںدّر کَۄپھی لَے آئے۔ نالھ والے بَیںچ ’تے ادھّکھڑ اُمر دے گۄرا–گۄری بَیٹھے سن۔ “کِتھّۄں آئے ہۄ؟” گۄرے نیں پُچھِّیا۔

“ٹراںٹۄ تۄں٬ کاراں ’چ آئے ہاں۔”

“اۄ وائۄ” دے شبد نالھ دۄناں نیں ہَیرانگی پْرگٹائی۔ “بہُت لمّا سپھر کرکے آئے ہۄ۔ کِویں لگّ رِہَے بَیمپھ۔” گۄرے دے بۄل سن۔

“بہُت ہی کھُۄبسُۄرت۔ تُسِیں کِتھّۄں آئے ہۄ؟”

“ کَیلگری تۄں۔” گۄری نیں دسِّیا

“سارِییاں لۄکیشن دیکھۄگے؟”

“ادھِّییاں کُ اسِیں پہِلاں دیکھِییاں ہۄئیِیاں نیں۔ باکی دِییاں ہُݨ دیکھ کے جاواںگے۔” گۄرے نیں دسِّیا۔

بھِیڑ وِچ کُجھ پںجّابی پرِوار وی دِس رہے سن۔ کۄلھ دی لںگھّدے اِک پںجّابی پرِوار نالھ وی بۄل ساںجھے کِیتے۔ اُہ وَینکُۄور مہانگر دے شہِر سری تۄں گئے سن۔

تْرِکالاں پَے گئیِیاں سن۔ گۄرے–گۄری نُۄں ’بائ‘ کرکے اسِیں اُٹھّ پئے۔ ہۄٹل ’چ پہُںچّ پِیذا مںگّوا کے کھادھا تے سَۄں گئے۔

19 جُلائی: سویرے ہۄٹل دے کمرے وِچّۄں باہر ویکھِیا٬ واتاورݨ وِچ ہلکا–ہلکا دھُۄںیاں پھَیلِیا ہۄئِیا سی۔ گواںڈھی سُۄبے بی. سی دے جںگّلاں دی اگّ دا دھُۄںیاں٬ ایدھر نُۄں وگی ہوا آپݨے نالھ اُڈا لِیائی سی۔ بَیمپھ دی دھُںدّلائی پْرکِرتی نُۄں ویکھݨ دا مذا نہِیں سی آئُݨا۔ ہرپْرِیت نُۄں کنیڈا دے بھُۄگۄل بارے بھرپُۄر جاݨکاری ہَے۔ کمپِّئۄُٹر ’تے کُجھ سماں لا کے اُسنے کُجھ ہۄر رمݨِیک ستھان چُݨ لئے۔ ’ہائیِویء–93 آئیِسپھِیلڈ پارکویء‘ ’تے 150 کِلۄمِیٹر ڈرائیِو کرکے کْرموار کرۄئپھُٹ گلیشِیئرذ٬ بۄء لیک٬ پِیڈُٹۄ لیک ’تے کُدرت دے انُۄٹھے نذارے دیکھے۔ تے پھِر ہائیِویء دے لاگے پَیںدی٬ بی. سی سُۄبے دی ’اَیمالڈ لیک‘ وی دیکھی۔ پںجّے تھاواں ’تے جھِیلاں دے کِنارِیاں ’تے اُچِییاں-اُچِییاں پہاڑِییاں ہن۔ جھِیلاں دے نالھ–نالھ چِیلہ دے جںگّل ہن۔ پہاڑِییاں اُپّرلی برپھ دا پاݨی جھِیلاں نُۄں تالۄ–تال بھری رکھّدا ہَے۔ تے اِس پاݨی نالھ جںگّل ہرے–بھرے رہِںدّے ہن۔ جھِیلاں اتے جںگّل پہاڑِییاں دی سُںدّرتا نُۄں ودھائُںدے ہن۔ تِنّاں دی اِکمِکتا کُدرت دی الَۄکِک کھُۄبسُۄرتی بݨدی ہَے۔ کھُۄبسُۄرتی دے نالھ–نالھ اِہ تھاواں کنیڈا دے پاݨِییاں تے جںگّلاں دی امِیری وی درسائُںدِییاں ہن۔ اسِیں اِنہاں نذارِیاں نُۄں رجّ کے ماݨِیاں۔ سَیراں وی کِیتِییاں تے بۄٹِںگّ وی۔

20 جُلائی: اجّ واتاورݨ ساپھ سی۔ ’رماڈا اِن ہۄٹل‘ سانُۄں تِنّ راتاں واستے ہی مِلھِیا سی۔ اگلِییاں دۄ راتاں لئی ’بَیسٹ وَیسٹرن ہۄٹل‘ ’چ بُکِںگّ کِیتی ہۄئی سی۔ ناشتے اُپْرںتّ اسِیں سمان بنّہ کے دۄناں گڈِّییاں وِچ رکھّ لِیا تے سکِیم انُسار 20 کُ کِلۄمِیٹر دی دُۄری ’تے پہِلاں چھۄٹی جھِیل ’ٹُۄ جَیک لیک‘ ویکھی تے اۄتھۄں لاگے پَیںدی وڈّی جھِیل مِنّیواںکا–لیک ’تے چلے گئے۔ کِنارے ’تے بَیٹھ دُۄر تکّ پسری جھِیل دے نِیلے–پاݨی نُۄں نِہاردِیاں چۄکھا چِر سکُۄن ماݨدے رہے۔ بَیمپھ دے ٹُۄر دَۄران کُدرت دی کھُۄبسُۄرتی نُۄں ویکھدِیاں–ماݨدِیاں مَیں اِہ مہِسُۄس کِیتا کِہ مانو جاتی دی سُںدّرتا نالھۄں کُدرت دی سُںدّرتا ودھیرے اُچّی–سُچّی ہَے۔ جھِیل کِنارِئۄں اُٹھّ٬ اسِیں جھِیل ’چ پَیںدی اِک کُۄلہ دے نالھ–نالھ جںگّل وِچِّیں٬ اُتاںہ ولّ نُۄں جاںدی پگڈںڈّی راہِیں دُۄر تکّ پہاڑِییاں چڑھدے گئے۔ سُہاوݨے مَۄسم ’چ وگدی ہوا نالھ دْرکھتاں وِچّۄں اُبھّردی سرسراہٹ اتے کُۄلہ دی دھِیمی جِہی آواذ میرے کنّاں وِچ٬ رُۄہ نُۄں آنںدِّت کرن والھے مدھُر سںگِّیت واںگ پَے رہی سی۔ اۄتھۄں مُڑ کے کاراں ’چ رکھّے سنَیکس کھادھے اتے ہۄٹل نُۄں آ گئے۔ مَیں تے کُلوںتّ تھکیواں مہِسُۄس کر رہے ساں۔ باکی مَیمبر ’ٹنل مائۄُںٹین‘ ناں دے پہاڑ ’تے ہائیِکِںگّ کرن ٹُر گئے۔

21 جُلائی: ہۄٹل تۄں ناشتا کرکے اسِیں ’سلپھر مائۄُنٹین‘ ناں دا پہاڑ ویکھݨ چلے گئے۔ اِہ پہاڑ 8400 پھُٹّ اُچّا ہَے۔ سِکھر ’تے پہُںچّݨ لئی 5. 8 کِلۄمِیٹر دی چڑھائی والی واٹ ہَے۔ میرے تے کُلوںتّ لئی اِہ کٹھِن سی۔ ساڈی وڈّی پۄتری بھولِین دی سِہت ٹھِیک نہِیں سی۔ باکی مَیمبراں نیں ہائیِکِںگّ شُرُۄ کر دِتّی اتے اسِیں تِنّے گَۄںڈۄلا ’تے سوار ہۄ گئے۔ پںگھُّۄڑے ورگے گَۄںڈۄلا دے پہِیئے مۄٹے رسّے ورگی لۄہے دی کیبل ’تے دَۄڑدے ہن۔ 6 کُ مِںٹّاں ’چ اسِیں گَۄںڈۄلا دے اُپّرلے ٹرمِینل ’تے ساں۔ اسِیں چار–مںجّلے اُس ٹرمِینل دِییاں دِیواراں ’تے لگِّییاں کنیڈا دے اِتِہاس اتے بَیمپھ دِییاں لۄکیشناں دِییاں تسوِیراں تے وِیڈِیئۄ دیکھِییاں۔ آپݨے بںدِّیاں دی ہائیِکِںگّ ٹِیم پہُںچّݨ ’تے اسِیں 400 مِیٹر چڑھائی چڑھ کے ’سَینسن پِیک‘ ٹِیسی ’تے جا پہُںچّے۔ ’سَینسن پِیک‘ تۄں لاگلِییاں پہاڑِییاں نُۄں اسِیں بہُت نیڑِئۄں ویکھ رہے ساں۔ پہاڑِییاں تے کھڈّاں نُۄں سِکھر تۄں ویکھݨ دا وکھّرا ہی مذا ہَے۔ ٹَیمپریچر 17 ڈِگری سَیلسِیئس ہۄݨ کرکے اُپّر ٹھںڈھّ سی۔ ٹرمِینل ’چ پرت کے اسِیں کَیپھیٹیرِییا تۄں کَۄپھی نالھ سنَیکس کھادھے۔ پھِر تھِیئیٹر وِچ بَیمپھ دِییاں وِشیشتاواں بارے مُۄوی دیکھی اتے سارے جݨے گَۄںڈۄلا راہِیں ہیٹھاں اُتّر آئے۔ باذار ’چ گھُمّے٬ ڈِنر کِیتا تے ہۄٹل ’چ پہُںچّ سَۄݨ دِییاں تِیارِییاں کرن لگّ پئے۔

22 جُلائی: ساڈی یاترا دا آکھری دِن سی۔ ناشتے اُپْرںتّ اسِیں سامان بنّہ کے گڈِّییاں ’چ رکھِّیا اتے چھۄٹا مِئۄُذِیئم اتے گُپھا ویکھݨ چلے گئے۔ ’بَیمپھ پارک‘ ’چ جَۄب کردے کُلوںتّ دے بھاݨجے امردِیپ دی ڈِئُٹی اِس لۄکیشن ’تے سی۔۔ اُہ ساڈے نال ہی رِہا۔ نِیاݨے ’ہَۄٹ سپرِںگّ‘, جۄ ’سلپھر مائۄُںٹین‘ دے پَیراں ’چ ہَے وِچ نہائُݨا چاہُںدّے سن۔ اُنہاں نُۄں اۄتھے چھڈّ کے اسِیں لاگے پَیںدے ’بپھّلۄ نیشنذ لکسٹن‘ مِئۄُذِیئم ویکھݨ چلے گئے۔ چِتّراں٬ بُتّاں تے مُۄرتِییاں راہِیں اِس کبِیلے دے نیٹِواں دے مُڈھلے جِیون بارے جاݨکاری ہاسل کرن دے نالھ–نالھ اسِیں مِئۄُذِیئم دی کلا نُۄں وی ماݨِیاں۔

’ہَۄٹ سپرِںگّ‘ تۄں نِیاݨِیاں نُۄں لَے کے اسِیں لںچّ کِیتا تے واپسی دی تِیاری کسّ لئی۔ ٹُرن لگِّیاں میرا من آپ-مُہارے بۄل اٹھِّیا٬’پِیارے بَیمپھ نَیشنل پارک! اسِیں جِہڑے چاوا نالھ تَینُۄں مِلݨ آئے ساں اُہ سَۄ پْرتِیشت پُۄرے ہۄئے ہن۔ تیری کھُۄبسُۄرتی دے وِراٹ اتے الَۄکِک رُۄپ نُۄں ماݨ کے سانُۄں بہُت سکُۄن مِلھِیا۔ اسِیں سمجھدے ہاں کِہ ہر سال٬ دُۄرۄں–نیڑِئۄں٬ تَینُۄں مِلݨ–ویکھݨ آئُںدے ہذاراں یاتری اِسے ترہاں دے اہِساس لَے کے مُڑدے ہۄݨگے۔ تیری کھُۄبسُۄرتی٬ کلا اتے پْرکِرتک جلَۄء نُۄں پْرݨام… الوِدا۔‘

41 سال بائد مِتّر پِیارے نالھ مِلاپ

مَیں ایئرپھۄرس 15 سال بائد چھڈّ دِتّی سی پر میرا کھاس مِتّر منجِیت سِںگھّ سںدھُّۄ سروِس کردا رِہا۔ 1974 وِچ جدۄں اُسدی پۄسٹِںگّ ہِںڈّن (گاذِییاباد) سی٬ مَیں تے کُلوںتّ اُنہاں نُۄں مِلݨ گئے ساں۔ اُدۄں اُنہاں دی تِیجی بیٹی رۄذی کُجھ مہِینِیاں دی سی۔ اُس تۄں بائد ساڈا سمپّرک ٹُٹّ گِیا۔

کنیڈا وِچ مَینُۄں کِسے کۄلۄں پتا لگّا کِہ منجِیت دی وڈّی بیٹی مندِیپ وِیاہ کروا کے کنیڈا دے شہِر مَینِیٹۄبا آ گئی۔ اُس راہِیں ساڈا سمپّرک شُرُۄ ہۄ گِیا۔ منجِیت نیں٬ ہرپْرِیت دا رِشتا ساڈے دۄناں دے نیڑلے مِتّر مچھّر سِںگھّ ڈھِیںڈسا دی بیٹی نالھ کرن لئی مَینُۄں چِٹھّی لِکھی۔ اسِیں پہِلاں ہی کِسے نُۄں ہاں کر چُکّے ساں۔ چِٹھّی دا جواب لِکھݨ سمیں مَیں کاہلھی وِچ ساں۔ راذی–کھُشی تۄں بائد سِرپھ اینا ہی لِکھِیا کِہ ساڈی کِسے نالھ گلّ ہۄ چُکّی ہَے۔ اِہ ناں لِکھ ہۄئِیا کِہ میری ناںہ تۄ اُہ دۄویں مِتّر اِہ ناں سمجھ لَیݨ کِہ میرے دِل وِچ اُنہاں لئی پہِلاں والھا پِیار نہِیں۔ منجِیت نُۄں میری چِٹھّی کھُشک جِہی لگّی۔ اُہنے اِہ سمجھ لِیا کِہ مَیں آکڑ دِکھائی ہَے۔ اُسنے چِٹھّی–پتّر بںدّ کر دِتّا۔ مَینُۄں اِہ ہِرکھ ہۄ گِیا کِہ منجِیت نیں میری مجبُۄری نہِیں سمجھی۔ مَیں وی ہۄر چِٹھّی ناں لِکھی۔

منجِیت ہُراں دِییاں پںجّ بیٹِییاں ہن۔ دُۄجی بیٹی دا وِیاہ کَیلیپھۄرنِییاں تے چَۄتھی دا کَیلگری ’چ ہۄ گِیا سی۔ سبھ تۄں چھۄٹی مُہالھی ’چ ہَے۔ 10 کُ سال پہِلاں وِچ اُہ تے اُسدی پتنی ہردِیپ کَۄر کنیڈا-امرِیکا گھُمّݨ آئے۔ کُجھ دِن برَیمپٹن وِچ رہِںدّے رِشتیداراں کۄل وی ٹھہِرے۔ گلت پھہِمی کارن سمپّرک ہی ٹُٹِّیا سی۔ دِلاں وِچلے گُۄڑھے پِیار دِییاں تںدّاں نہِیں سن ٹُٹِّییاں… ساڈا برَیمپٹن دا جِہڑا اَیڈرَیس تے پھۄن نمبّر اُنہاں کۄلھ سی٬ اۄتھۄں اسِیں مُۄو ہۄ گئے ساں۔ منجِیت برَیمپٹن٬ مِسِیساگا٬ اِیٹۄبِکّۄ تے سکاربرۄ شہِراں دِییاں ’پھۄن–بُکّاں‘ وِچّۄں ’جرنَیل سِںگھّ ہِیر‘ دا ناں لبھّدا رِہا۔ پر مَیں گۄت لِکھݨا بںدّ کر دِتّا سی۔ ہُݨ سارے تھائیِں میرا ناں جرنَیل سِںگھّ ہی چلّدا ہَے۔ سۄ مِلاپ ناں ہۄ سکِیا۔

مۄہ–پِیار دِییاں تںدّاں میرے دِل وِچ وی برکرار سن۔ آپݨے اِںڈِییا دے گیڑِیاں دَۄران دِل تاں کردا رِہا کِہ رائیکۄٹ تۄں اُنہاں دا پتا کراں۔ پر پرِوارک تے ساہِتک رُجھیوِیاں کارن سماں ناں کڈھّ سکِیا۔

آکھر 2014 وِچ ساڈا پْرۄگرام بݨ گِیا۔ مَیں٬ کُلوںتّ٬ دلجِیت سِںگھّ تے ساڈا نیڑلا ساتھی شمِںدّر سِںگھّ سِںگّڑِیوالا (سابکا ایئر پھۄرس) رائیکۄٹ جا پہُںچّے۔ گُردوارا ٹاہلِییاݨا ساہِب لاگے مَینُۄں اُنہاں دے گھر دا پتا سی۔ پر اۄتھے پہُںچّ کے اسِیں دیکھِیا کِہ سارا کُجھ ہی بدل چُکّا سی۔ اُنہاں دی ذمِین وِچ کۄٹھِییاں دِییاں لائیِناں نذر آ رہِییاں سن۔ مَیں گُردوارے دے اِک سیوادار نُۄں پُچھِّیا کِہ ایتھے منجِیت سِںگھّ تے اُسدے بھرا جسپال سِںگھّ دا گھر ہُںدّا سی۔ اُنہاں دی الّ دُیابِیئے سی۔ اُہ سیوک اُنہاں نُۄں جاݨدا سی۔ اُسنے دسِّیا کِہ اُنہاں نیں ذمِین ویچ کے کِتے ہۄر تھاں کھرِید لئی ہَے پر رہِںدّے ایتھے ہی ہن۔ گُردوارے تۄں باہر آ کے اُسنے سانُۄں اُنہاں دِییاں کۄٹھِییاں بارے سمجھا دِتّا۔ اسِیں کار اُس پاسے مۄڑ لئی۔ چھۄٹی سڑک دے اُتّے ہی اِک گھر–ہویلی دے گیٹ ’تے جسپال سِںگھّ سںدھُّۄ دی نیم–پلیٹ دیکھ کے اسِیں رُک گئے۔۔ جسپال وِہڑے وِچ بھئیِئے نُۄں کمّ بارے سمجھا رِہا سی۔ اُںج تاں مَیتھۄں پچھاݨ نہِیں سی ہۄݨا پر نیم–پلیٹ تۄں تسلّی سی۔ اُہ وی مَینُۄں پچھاݨ ناں سکِیا۔ ناں دسّݨ ’تے اُسنُۄں پھٹّ چیتا آ گِیا۔ گرمجۄشی نالھ ہتھّ مِلائُدِیاں اُسنے پہِلی گلّ اِہ آکھی٬ “وِیر جی (منجِیت) نیں تُہانُۄں بہُت لبھِّیا۔”

“ہُݨ چھیتی مِلھا دے۔” مَیں آکھِیا۔

سڑک تۄ ہٹوِیں نالھ والھی کۄٹھی منجِیت دی سی۔ مَیں اُسنُۄں کہِ دِتّا کِہ منجِیت تے بھَیݨ جی ہردِیپ نُۄں ساڈا ناں ناں دسّے۔ دیکھݨا چاہُںدّا ساں کِہ کی اُہ سانُۄں پچھاݨ لَیںدے نیں۔ گیٹ کھۄلہ کے جسپال سانُۄں اںدّر لَے گِیا۔ اَینے جݨِیاں دی بِڑک سُݨ کے ہردِیپ بھَیݨ جی ڈرائِںگ رُۄم دے درواذے وِچ آ کھلۄئے۔ “بھابی جی! مہِمان آئے آ٬ بھلا پچھاݨۄ تاں۔” جسپال نیں آکھِیا۔

بھَیݨ جی کُجھ پل سانُۄں تکّدے رہے… چیتا آئُݨ ’تے کُلوںتّ نُۄں باہاں ’چ بھردے بۄلے٬ “پچھاݨ لِیا٬ دھنّبھاگ۔”

منجِیت آپݨے جوائی (رۄذی دے پتی) نالھ اِک وِیاہ ’تے ملیرکۄٹلے گِیا ہۄئِیا سی۔ جسپال نیں اُسنُۄں پھۄن کر دِتّا۔ اُہ اُسے ویلے ٹُر پئے تے گھںٹّے کُ وِچ ہی پہُںچّ گئے۔ جپھّی وِچ بجھّݨ ویلے دے اُہ پل ساڈے دۄناں لئی گہِرے سکُۄن والھے سن۔

41 سال بائد ساڈے چَۄہاں دے مُہاںدرِیاں وِچ کاپھی پھرک پَے چُکّا سی۔ پر دِلاں وِچلے گُۄڑھے پِیار وِچ کۄئی پھرک نہِیں سی پِیا۔ اُس پِیار دے چِنّہ ساڈے پْرسنّ چِہرِیاں ’تے رُۄپمان ہۄ رہے سن۔ اَینے سال پہِلاں دیکھی کُجھ مہِینِیاں دی رۄذی دۄ بچِّیاں دی ماں بݨ چُکّی سی۔ اُنہاں دی کۄٹھی وی لاگے ہی سی۔ رۄذی تے اُسدے پتی دے آکھے اِہ شبد٬ “ڈَیڈی–ممّی ہمیشا ہی تُہاڈِییاں گلّاں کردے رہِںدّے آ۔” سُݨ کے مَیں آکھِیا سی٬ “اسِیں وی اِنہاں نُۄں ہمیشا یاد کردے رہے آں۔”

پُراݨِییاں گلّاں تے یاداں بہُت جمہاں ہۄئیِیاں پئیِیاں سن۔ پر تھۄڑھِییاں ہی ساںجھِییاں ہۄ سکِییاں۔ منجِیت نیں جدۄں دسِّیا کِہ ساڈے پُراݨے مِتّر مچھّر ڈھِیںڈسا تے راج ڈھِلّۄں دُنِییا تۄں رُکھست ہۄ گئے سن٬ میرا گچّ بھر آئِیا۔ اُسنے دسِّیا کِہ اجِیت اتے گِیانی دھرم سِںگھّ امرِیکا ’چ ہن۔ مَیں اُنہاں نُۄں جۄگِںدّر سِںگھّ ڈھِلّۄں بارے دسِّیا کِہ اُہ پرِوار سمیت سری ’چ ہَے۔

کُجھّ دِناں بائد منجِیت–ہردِیپ ساڈے پِںڈّ آئے۔ ساڈے پرِوار نُۄں چاء چڑھ گِیا۔ گلّاں کردِیاں پتا ہی ناں لگّا کِہ کدۄں تْرِکالاں پَے گئیِیاں۔ اُنہاں دا واپس مُڑنا ذرُۄری سی۔

ساڈی نُۄںہ راݨی کِرن دے بھرا سنّی دا سہُرا-پرِوار کَیلگری رہِںدّا ہَے۔ اُسدا وِیاہ 2015 چ کَیلگری وِکھے ہی ہۄئِیا سی۔ اُسے سال منجِیت–ہردِیپ دھِییاں نُۄں مِلݨ لئی امرِیکا-کنیڈا آئے ہۄئے سن۔ پہِلاں ہی بݨائے پْرگرام انُسار وِیاہ دے دِناں وِچ اُہ کَیلگری ’چ سن۔ مَیں اگائۄُں اُنہاں نُۄں وِیاہ دا سدّا دِتّا ہۄئِیا سی۔ اُنہاں دی شمُۄلِیئت بہُت چںگّی لگّی۔ اِک دِن تے رات اسِیں اُنہاں دی بیٹی بھۄلاں دے گھر رہے۔ منجِیت ہُراں نالھ سُہݨا وکت بِیتِیا۔

2016 ’چ ساڈی اِںڈِییا پھیری دَۄران پھۄن ’تے گلّاں باتاں ہُںدِّییاں رہِییاں۔ مارچ وِچ اُنہاں دے وِیاہ دی 50وِیں ورہے–گںڈھّ سی۔ منجِیت نیں سانُۄں سدِّیا۔ پر اُسے دِن دلجِیت سِںگھّ ولۄں رکھوائے آکھںڈّ پاٹھ دا بھۄگ سی۔ اسِیں بائد وِچ گئے۔ منجِیت دے پَیر ’تے اِنپھَیکشن سی۔ شُۄگر دا مرِیج ہۄݨ کرکے دوائیِیاں پُۄری ترہاں کاٹ نہِیں سی کر رہِییاں۔ اُںج اُہ چڑھدی کلا وِچ سی۔ اسِیں اَینِورسری دِییاں ودھائیِیاں دِتِّییاں۔ پُراݨِییاں یاداں تاذا کردے رہے۔

اپْرَیل وِچ اسِیں واپس کنیڈا آ گئے۔ مئی وِچ مَیں اُسنُۄں پھۄن کِیتا۔ اُسدی بیٹی مندِیپ نیں چُکِّیا اتے دسِّیا کِہ ڈَیڈی نُۄں ہارٹ اٹَیک ہۄ گِیا سی۔ اِلاج بائیِپاس اپریشن سی۔ پر شُۄگر کارن٬ پَیر دی اِنپھَیکشن دیکھدِیاں ڈاکٹر اِس سٹیج ’تے اپْریشن نُۄں ہتھّ نہِیں سی پا رہے۔ مندِیپ نیں میرے نال گلّ کرائی٬ منجِیت تۄں ٹھِیک ترہاں بۄل نہِیں سی ہۄ رِہا۔ پرِوار نیں بہُت دَۄڑ–بھجّ کِیتی۔ منجِیت نُۄں کئی ہسپتالاں ’چ لَے کے گئے۔ پر سارے ڈاکٹر اپریشن ناں کرن دے ہکّ وِچ سن۔ دوائیِیاں چلّ رہِییاں سن۔ کُجھ دِناں بائد دُۄجا ہارٹ اٹَیک ہۄ گِیا جۄ جانلیوا سابت ہۄئِیا۔

اِہ تسلّی تاں ہَے کِہ گُۄڑھے مِتّر دے جِئُںدے جِیء میرا اُس نالھ مِلاپ ہۄ گِیا پر اُسدے چھیتی ٹُر جاݨ دا بہُت دُکھّ ہَے۔ اسِیں تاں ہر سال مِلݨ دے دائیِئے بنّہے ہۄئے سن… ۔

2017 دی اِںڈِییا پھیری دَۄران اسِیں اپھسۄس کرن رائیکۄٹ گئے۔ بھَیݨ جی تے جسپال نالھ دُکھ ساںجھا کردِیاں٬ مناں ’چ بَیٹھے منجِیت نُۄں گلّاں دِییاں لڑِییاں راہِیں یاد کردے رہے۔

بھَیݨ جی ذِیاداتر امرِیکا ’چ بیٹی کۄل رہِںدّے ہن۔ اُنہاں نالھ پھۄن ’تے گلّ ہُںدّی رہِںدّی ہَے۔ ساڈے اِںڈِییا دے گیڑے دَۄران جے اُہ رائیکۄٹ ہۄݨ تاں مِلھ وی لَیںدے ہاں۔

ایئرپھۄرس دے دۄ ساتھِییاں وِچّۄں گِیانی دھرم سِںگھّ 2018 ’چ ٹراںٹۄ آئِیا۔ بہُت سنیہ نالھ مِلھِیا۔ اجِیت سِںگھّ نالھ پھۄن ’تے گلّ ہۄ جاںدی ہَے۔

بَیںک دے دۄستاں وِچۄں بلوںتّ رائے بںگّا اسٹریلِییا چلا گِیا سی۔ کُجھ سال پہِلاں اُہ تے لالا اۄم پْرکاش وی سںسّار نُۄ الوِدا آکھ گئے۔ بچپن دا دۄست راجِںدّر سِںگھّ لَیپھٹِینَیںٹ کرنل دے اہُدے تۄں رِٹائِر ہۄ کے جلںدھّر ’چ وسدا ہَے۔ اُہ کنیڈا وی گیڑا مار جاںدا ہَے۔

سمکال

کرۄنا مہاماری

دسمبّر 2019 وِچ چِین دے شہِر وُۄہان تۄں شُرُۄ ہۄئِیا اِہ گھاتک وائِرس دِناں وِچ ہی سارے وِشو وِچ پھَیل گِیا۔ اِہ مہاماری ساڈے سمِیاں دی سبھ تۄں ودھّ جانلیوا سابت ہۄئی ہَے۔ ہُݨ تکّ وِشو وِچ مَۄتاں ہۄ چُکِّییا ہن۔ کنیڈا وِچ مَۄتاں دی گِݨتی ہَے۔ جانی نُکسان تۄں اِلاوا اِسنے وِشو دے ارتھچارے نُۄں وی وڈّی ڈھاہ لائی ہَے۔ لۄکاں دا سماجک جِیون وی نِئماں-پرہیذاں وِچ گھِر گِیا ہَے۔

ساڈے لاݨے دے ستّ پروِاراں وِچ میل-مِلاپ ٹھپّ ہَے۔ دۄ سالاں تۄں اسِیں اِںڈِییا وی نہِیں جا سکے جدۄں کِہ ساڈا جاݨا بہُت ذرُۄری سی— اِںڈِییا ’چ جِیجا جی جۄگِںدّر سِںگھّ٬ بھابی سُکھدیو کَۄر (سُپتنی دلجِیت سِںگھّ) تے کُلوںتّ دا بھرا رگھبِیر سِںگھّ سدِیوی وِچھۄڑا دے گئے ہن۔ اِنہاں مَۄتاں دا کارن کرۄنا نہِیں سی۔ پر کرۄناں دِییاں پابںدِّییاں کارن٬ دُکھّ دِییاں گھڑِییاں وِچ بھَیݨ-بھراواں سںگّ بہِݨا سمبھّو ناں ہۄ سکِیا۔ لاک ڈائۄُن کارن کنیڈا وسدے نیڑلے رِشتیداراں تے دۄستاں ولۄں وی اپھسۄس دا اِذہار پھۄناں راہِیں ہی ہۄ سکِیا۔

کِسان اںدّۄلن

لاکڈائۄُناں دَۄران کنیڈا دا پْردھان مںتّری جسٹِن ٹرُۄڈۄ لۄکاں دے کھاتِیاں وِچ ڈالر پائۄُںدا رِہا جِس نالھ گھٹّ تنکھاہاں والھِیاں دا وی کھاݨ-پِیݨ چلدا رِہا۔

بھارت دے پْردھان مںتّری نرِںدّر مۄدی نیں گرِیباں لئی انّ-پاݨی دا پْربںدھّ تاں کی کرنا سی سگۄں دیش دے انّداتے نُۄں کارپۄریٹاں دی جھۄلھی وِچ پائُݨ دی کاروائی وِڈھّ لئی۔ کِساناں دے ہکّ کھۄہݨ لئی اُسنے پہِلاں تِنّ آرڈِینَیںس اِشُۄ کروائے تے پھِر پارلِیمَیںٹری نِئماں نُۄں چھِکّے ٹںگّ کے پارلِیمَیںٹ وِچ کانُۄناں دا رُۄپ دے دِتّا۔ پںجّاب دے کِساناں نُۄں اُنہاں دی وِراست نیں ہلُۄݨِیاں… اُنہاں اِس انِیاں وِردھّ دِلّی بارڈراں ’تے اِتِہاسک اںدّۄلن دا مُڈھ بنّہ دِتّا۔ ہرِیاݨا٬ یُۄ پی٬ اُتراکھںڈّ٬ راجستھان٬ مہاںراشٹر تے ہۄر کئی سُۄبِیاں دے کِسان وی آ جُڑے۔ کِساناں دِییاں سارِییاں جتھیبںدِّییاں اِکجُٹّ ہۄ گئیِیاں۔ سِدک سِرڑ٬ ہَۄسلے٬ سِیاݨپ٬ اِیمانداری تے اِکجُٹّتا نالھ چلّ رِہا شاںتمئی کِسان اںدّۄلن لۄک–اںدّۄلن بݨ گِیا۔ اںدّۄلن وِچ اَۄرتاں نیں مہتّوپُۄرن بھُۄمِکا نِبھائی۔ انیک ترہاں دِییاں مُشکلاں-اَۄکڑاں جھلّدے کِسان ہکّ-سچّ دی لڑائی لئی ہۄر دْرِڑ ہُںدّے گئے۔ لمّے سںگھّرش ’چ جُٹے کِساناں دی سُۄرمگتی مُۄہرے آکھر مۄدی نُۄں جھُکݨا پِیا۔ سںگھّرش دے پُۄرے اِک سال بائد تِنّے کھیتی کانُۄن پارلِیمَیںٹ وِچ ردّ کر دِتّے گئے۔ اِس اِتِہاسک سںگھّرش نیں اِہ دھارنا وی گلت سابت کر دِتّی ہَے کِہ اںدّۄلن کِسے راجنِیتک پارٹی دی اگوائی نالھ ہی سپھل ہۄ سکدے ہن۔ کِسان اںدّۄلن بھوِکھّ دے نویں اںدّۄلناں لئی رۄل ماڈل بݨ گِیا ہَے۔

کِسان اںدّۄلن دے پْرسںگّ وِچ مَیں آپݨِییاں دۄ کہاݨِییاں ’کاݨسُۄتے وگدے بلھد‘ اتے ’بۄہلھ دے راکھے‘ دا ذِکر کرنا چاہُنّا۔ اِنہاں کہاݨِییاں دی مُکھّ چُۄلھ کِسانی دا آرتھک سںکّٹ ہَے۔ اِس سںکّٹ دا وڈّا کارن اِہ ہَے کِہ کِساناں نُۄں اُنہاں دی اُپج دا واجب مُلّ نہِیں مِلھ رِہا۔ 1983 وِچ چھپے دُۄجے کتھا سںگّْرہِ دی کہاݨی ’کاݨسُۄتے وگدے بلھد‘ وِچ کِسان آپݨے ہکّ ہاسل کرن لئی جتھیبںدّ تاں ہۄ رہے ہن پر اِکجُٹّتا دی گھاٹ کارن سپھل نہِیں ہُںدّے۔

1987 وِچ چھپے تِیجے کتھا سںگّْرہِ ’سمیں دے ہاݨی‘ ’چ درج کہاݨی ’بۄہلھ دے راکھے‘ وِچ اِکجُٹّتا نالھ سںگھّرش دے راہ پئی کِسان جتھیبںدّی دا اہِم دْرِش چِتّرِیا ہَے۔

کہاݨی دا سار–اںشّ: گڑھِیاں دی مار نالھ کݨک دی پھسل تباہ ہۄ چُکّی ہَے۔ سرکار ولّۄں اَیلانِیاں نِگُۄݨا مُیاوجا کِساناں دے رۄہ دا کارن بݨدا ہَے۔ پْردھان مںتّری اُس اِلاکے ’چ بݨی کھاد-پھَیکٹری دا اُدگھاٹن کرن آ رِہَے۔ کِساناں دی سِدھّی آواذ پْردھان مںتّری تکّ پہُںچّائُݨ لئی کِسان جتھیبںدّی مُذاہرا آیۄجِت کردی ہَے۔ کہاݨی دا مُکھّ پاتر شمِیر انیک کِساناں واںگ٬ پہِلاں ہی آرتھِک مںدّہالی دا بھنِّیاں ہۄئِیا اے۔ اَۄکھے–سَۄکھے گھر دا گُذارا چلائُݨ لئی اُسنے کݨک دی پھسل ’تے آس لائی ہۄئی سی۔ پر ہُݨ پھسل تباہ ہۄݨ کارن٬ پُتّر دی پڑھائی تے ہۄر کھرچِیاں دی چِںتّا ’چ چھٹپٹائُںدا اُہ ذمِین ویچݨ دا پھَیسلا کردا ہَے۔

اُسنُۄں اجِہا کرن تۄں رۄکدا کِسان جتھیبںدّی دا آگُۄ ریشم سِںگھّ آکھدا ہَے٬ “ناں ناں شمِیر سِیاں! اِہ ساڈے اِمتِہان دِییاں گھڑِییاں نیں۔ پہِلاں آپاں بۄہلھ کمائُںدے تاں رہے آں پر اِسدی راکھی نہِیں کِیتی۔ ہُݨ کراںگے… بڑا لمّا گھۄلھ اےَ۔ کِسان جتھیبںدّی ہر ترہاں نالھ لَیس ہۄ رہی اے۔”

ریشم سِںگھّ راہِیں پْریرِت ہۄئِیا شمِیر سِںگھّ… ٹرَیکٹراں–ٹرالِییاں اتے سائیِکلاں ’تے پھَیکٹری ولّ نں جا رہے کِساناں دے جلُۄس وِچ شامل ہۄ جاںدا ہَے۔

کہاݨی دِییاں آکھری ستراں: جلُۄس وِچ سائیِکل چلائی جاںدے شمِیر نیں آپݨے اگّے–پِچھّے ویکھِیا٬ مِیلاں تِیکر پھَیلِیا کِساناں دا ہجُۄم اِک درِیا واںگ اگّے ودھ رِہا سی۔ آپݨے اںدّر سرُۄر جِہا انُبھو کردِیاں اُسنُۄں اِںج مہِسُۄس ہۄئِیا جِویں اُہ اِس درِیا دی اِک لہِر بݨ گِیا ہۄوے۔

میرے لئی اِہ سُکھد اہِساس والھی گلّ ہَے کِہ کہاݨی وِچ کلپنا راہِیں سِرجِیا کِساناں دا سںگھّرش وِشال رُۄپ ’چ ہکِیکت بݨ گِیا ہَے۔

کہاݨی کلا ’تے پْرکاشت پُستکاں

’کتھا پںدھّ‘ (جرنَیل سِںگھّ دِییاں پْرتِینِدھ کہاݨِییاں): سمپّادک ڈا. بلدیو سِںگھّ دھالِیوال٬ منپْرِیت پْرکاشن دِلّی۔

’دۄ ٹاپُۄ دے پْرسںگّ وِچ جرنَیل سِںگھّ دی رچنا دْرِشٹی‘: سمپّادک ڈا. گُرمِیت کلّرماجری٬ پرسیم سِںگھّ پھۄرمَین یادگاری پْرکاشن بھادسۄں (پٹِیالا)— 2001

’ٹاورذ— وستُۄ٬ وِدھی اتے دْرِشٹی‘: سمپّادک ڈا. کرمجِیت سِںگھّ٬ ڈا. ہرسِمرن سِںگھّ رںدھّاوا٬ اَیم پی پْرکاشن دِلّی— 2006

’جرنَیل سِںگھّ دا کتھا جگت‘: پْرۄ. ہرپْرِیت کَۄر٬ وارس شاہ پھائۄُںڈیشن امّْرِتسر—2006

’جرنَیل سِںگھّ دِییاں کہاݨِییاں دے سِرجݨاتمک پاسار‘: ڈا.اِکبال سِںگھّ سںدھُّۄ٬ سپترِشی پبلِیکیشنذ چںڈِّیگڑھ— 20013

’کہاݨی سِدھاںت اتے جرنَیل سِںگھّ دی کتھا سںوّیدنا‘ ڈا. بلوِںدّر سِںگھّ تھِںدّ— 2017

’کالھے ورکے— وستُۄ٬ وِدھی تے سںرّچنا‘: سمپّادک ڈا. کرمجِیت سِںگھّ٬ 5 آب پْرکاشن جلںدھّر— 2018

کھۄج کارج

پی اَیچ ڈی

ڈا. بلوِںدّر سِںگھّ تھِںدّ: کہاݨِیکار جرنَیل سِںگھّ اتے بلبِیر سِںگھّ مۄمی دا تُلناتمِک ادھِئَن٬ کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی کُرُۄکشیتر— 2011

ڈا. دِیپا کُمار: پرواسی پںجّابی کہاݨی منۄوِشلیشݨاتمک امنپال سارا دِییاں کہاݨِییاں دے وِشیش سںدّربھ وِچ), دِلّی یُۄنِیورسِٹی— 2014

اَیم پھِل

تِیرتھ سِںگھّ چںدّی: جرنَیل سِںگھّ دے کہاݨی سںگّْرہِ ’دۄ ٹاپُۄ‘ دا آلۄچناتمِک ادھِئَن٬ دِلّی یُۄنِیورسِٹی— 2001

پروِںدّر کَۄر رںدھّاوا: جرنَیل سِںگھّ دا کتھا-جگت٬ گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی امّْرِتسر— 2000

تِیرتھ سِںگھّ چںدّی:

کُشل لتا شرما: جرنَیل سِںگھّ دا کتھا جگت — اِک ادھِئَن٬ کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی٬ کُرُۄکشیتر— 2000

دلبِیر کَۄر: جرنَیل سِںگھّ دِییاں کہاݨِییاں وِچ پرواسی مسلے٬ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا— 2004

تجِںدّر کَۄر: جرنَیل سِںگھّ دی کتھا دْرِشٹی٬ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا—2004

اوتار سِںگھّ: جرنَیل سِںگھّ دا کہاݨی سںگّْرہِ ٹاورذ— وِچاردھارک پرِپیکھ٬ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا— 2006

کُلوِںدّر کَۄر: جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی رچنا دی رُۄپاکرن ہۄںد-وِدھی دا مُلاںکݨ, پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا— 2006

روِںدّر کَۄر: جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی وِچ پرواسی جِیون٬ کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی٬ کُرُۄکشیتر— 2007

امندِیپ کَۄر: جرنَیل سِںگھّ دی گلپ-چیتنا٬ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگڑ— 2008

چرنجِیت کَۄر:’جرنَیل سِںگھّ دِییاں کہاݨِییاں دا تھِیم وِگِیانک وِشلیشݨ, دِلّی یُۄنِیورسِٹی— 2011

نوپرِیت کَۄر: جرنَیل سِںگھّ رچِت ’کالھے ورکے‘ کتھا سںگّْرہِ دا ادھِئَن٬ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگڑھ— 2016

دُجِییاں بھاشاواں وِچ انُوادِت کہاݨی سںگّْرِہ تے کہاݨِییاں

’دۄ ٹاپُۄ‘ کتھا سںگّْرہِ دا ہِںدّی انُواد: انُوادک سۄما سبلۄک٬ چیتنا پْرکاشن پںجّابی بھون لُدھِیاݨا— 2004

’دۄ ٹاپُۄ‘ کتھا سںگّْرہِ دا شاہمُکھی لِپِیئںتّرݨ: سمرتھّ پاکِستانی کہاݨِیکار اِلِیاس گھُمّݨ, پںجّابی بھاشا اتے سبھِیاچار وِبھاگ٬ 24 امِیر رۄڈ بِلال گںجّ٬ لاہَۄر— 2001

’دۄ ٹاپُۄ‘ کتھا سںگّْرہِ دا ہِںدّی انُواد: انُوادک سۄما سبلۄک٬ چیتنا پْرکاشن پںجّابی بھون لُدھِیاݨا— 200

'پْرتِینِدھ کہاݨِییاں دا اںگّْریذی انُواد ‘Towers’ Stories Beyond Borders: Edited by Dr. Gurpal Sandhu, Dr. jasminder Dhillon, Unistar Books Pvt. Ltd.— 2013

بھارتی ساہِتء اکادمی دِلّی نیں ’ٹاورذ‘ کہاݨی دا اںگّْریذی انُواد اتے ’ہڑھ‘ کہاݨی دا ہِںدّی انُواد کروا کے اِنہاں کہاݨِییاں نُۄں آپݨے پرچِیاں ’اِںڈِیئن لِٹریچر‘ اتے ’بھارتِیء ساہِت‘ وِچ چھاپِیا۔

’میرِییاں چۄݨوِییاں کہاݨِییاں‘ دا شاہمُکھی لِپِیئںتّرݨ’: مُہمّد آسِپھ رذا— 2020