نِکّا پر نِگھّا گھر

میری جنم-مِتی کاگجاں وِچ 15 جُۄن 1944 ہَے۔ اِہ سال تاں سہی ہَے پر مہِینا تے تارِیکھ سہی نہِیں۔ میری بِیبی (ماں) دسدی ہُںدّی سی کِہ مَیں کتّک دے اخِیر جِہے ’چ جنمِیاں ساں۔ اُس ہِساب نالھ نومبّر مہِینے دے دُۄجے ہپھتے دی کۄئی تارِیکھ بݨدی ہَے۔ اُدۄں جنم-مِتی کۄئی وِرلے ہی نۄٹ کردے سن۔ جدۄں باپُۄ جی مَینُۄں سکُۄل داکھل کروائُݨ گئے تاں ماسٹر جی نیں مَینُۄں 6 سال دا دِکھائُݨ لئی اپݨے ہِساب نالھ 15 جُۄن لِکھ دِتّی۔

میری ماں دا ناں بھاگ کَۄر تے باپُۄ جی دا ناں مہِںدّر سِںگھّ سی۔ مَیں اُنہاں دا چَۄتھا بچّا ہاں۔ سبھ تۄں وڈّی بھَیݨ بکھشِیش کَۄر٬ اُس تۄں چھۄٹا بھرا بکھشِیش سِںگھّ٬ تِیجے تھاں دُۄجی بھَیݨ گُردِیش کَۄر٬ چَۄتھے تھاں مَیں تے پںجّوے تھاں مَیتھۄں چھۄٹا بھرا کُلدِیپ سِںگھّ۔ ساڈا گھر بہُت چھۄٹا سی۔ چار کھانِیاں دا دلان تے دلان پِچھّے اینی ہی کۄٹھڑی۔ چھتّ شتِیرِییاں-بالِیاں دی سی۔ دلان وِچ دۄ درواذے تے اُپّر دۄ ہی رَۄشندان۔ کھِڑکی کۄئی نہِیں سی۔ وراںڈا ناں ہۄݨ کرکے دلان وِچ درواذِیاں تے رَۄشنداناں راہِیں اُجالا رہِںدّا سی اتے تھۄڑھے کُ سمیں لئی دھُپّ وی اںدّر آئُںدی سی۔ پر کۄٹھڑی وِچ دِنے وی ہنہیرا جِہا رہِںدّا۔ کۄٹھڑی دا اِک پاسا ساڈی دادی دے سںدُّۄک٬ گھر دی ورتۄں لئی کݨک سٹۄر کرن والھی پکّی کۄٹھی اتے چکّی نیں ملِّیا ہۄئِیا سی تے دُۄجے پاسے مکّی٬ گُڑ٬ شکّر تے چَۄلاں والھے مٹّ تے بھڑۄلے اتے ماںہ٬ مۄٹھ٬ مسر٬ چھۄلے آدِ دالاں والھے مِٹّی دے وڈّے-چھۄٹے کُجّے ٹِکائے ہُںدّے سن۔

دلان دی اِک کںدھّ نالھ ساڈی ماں دا پِتّل دے کۄکے-پتِّییاں والھا سںدُّۄک تے پلںگھّ رکھّے ہۄئے سن۔ ساہمݨلی کںدھّ ’تے لکّڑ دی وڈّی ساری شَیلپھ اُتّے پِتّل دی گاگر تے ولٹۄہ٬ کَیںہیں دے تھال٬ چھنّے اتے ہۄر بھاںڈے ٹِکائے ہُںدّے سن۔ اِک کھُۄںجے وِچ چکّوِیں جالھی٬ جِس نُۄں ڈۄلھی کِہا جاںدا سی٬ وِچ دُدھّ٬ گھِئۄ٬ مکھّݨ تے وادھُۄ-گھاٹُۄ دال-سبذی وگَیرا رکھّے ہُںدّے سن۔

بچپن ’چ ہاݨِییاں نالھ لُکݨ-مِیچی کھیڈدِیاں اُنہاں دے گھرِیں دھُر اںدّر جا وڑِیدا سی۔ اُنہاں گھراں اتے دُۄر-نیڑے دے رِشتیداراں دے گھراں دی بݨتر تے گھراں وِچلا سامان تے ہۄر سارا کُجھ تھۄڑھے-بہُتے پھرک نالھ مَینُۄں آپݨے گھر ورگا ہی لگدے سن۔ ساڈے گھر دے ساہمݨے٬ ساںجھے وِہڑے دے دُۄجے پاسے٬ اَینہ ساڈے ورگا گھر تائے مۄتا سِںگھّ دا سی۔ اُہ ساڈا سکا تائِیا نہِیں سی۔ اُہ تے باپُۄ جی تائے-چاچے دے پُتّر سن۔ مۄتا سِںگھّ دی بہُت سال پہِلاں مَۄت ہۄ چُکّی سی۔ ساڈی وِدھوا تائی را کَۄر آپݨے پُتّر نِرمل سِںگھّ نالھ اُس گھر ’چ وسدی سی۔ اُمر ’چ ساتھۄں کاپھی وڈِّییاں٬ تائی دِییاں دھِییاں آپݨے سہُرِیں وسدِییاں سن۔ دۄناں گھراں دے لہِںدّے پاسے گلھی سی۔ دۄناں گھراں دا ساںجھا درواذا اُس گلھی وِچ نُۄں کھُلہدا سی۔ وِہڑے ’چ کںدھّ نہِیں سی دۄوے گھر اںدّاذے نالھ ادھّا-ادھّا ورتدے سن۔ چڑھدے پاسے دۄ گواںڈھی ترکھاݨاں دے گھراں دی پِچھواڑ لگدی سی۔ اُس پِچھواڑلی کںدھّ دے نالھ دۄناں گھراں دِییاں کںدھّاں نُۄں میلھدا وراںڈا-نُما نِیواں جِہا چھتڑا سی۔ جِس وِچ دۄناں ٹبّراں دے چُلّہے-چَۄںکے سن۔ لکّڑ دی ساںجھی پَۄڑی اِس چھتّڑے تکّ ہی جاںدی سی۔ اُتھّۄں اسِیں آپۄ-آپݨی چھتّ ’تے چلّے جاںدے ساں۔

گلھی ولّ دی کںدھّ گھراں دِییاں چھتّاں دے برابر ہۄݨ کرکے اتے کھِڑکِییاں دی اݨہۄںد کارن گھر وِچ ہوا بہُت گھٹّ لگدی سی۔ گرمِییاں وِچ اںدّر بہِݨا مُشکل ہۄ جاںدا سی۔ دِن کمّاں-دھںدِّیاں ’چ لںگھّ جاںدا تے شام نُۄں اسِیں چھتّ اُپّر چلے جاںدے۔ مںجّے پہِلاں ہی اُپّر چڑھائے ہُںدّے سن۔ رات دی رۄٹی اُپّر ہی کھاںدے۔ چڑھدے بنّے پْرِیتم سِںگھّ دا گھر تے لہِںدّے بنّے سکِیاں ’چۄں لگدے٬ سِںگھّاپُرِیئے تائے دِیوان سِںگھّ دے پُتّر اُجاگر سِںگھّ دا۔ تِنّا گھراں دِییاں چھتّا نالھ-نالھ لگدِییاں سن۔ تِنّاں گھراں دے بںدّے رۄٹی کھاݨ دے نالھ-نالھ آپس وِچ گلّاں وی کردے رہِںدّے۔ اسِیں بچّا-پارٹی٬ رۄٹی پھٹاپھٹ اںدّر سُٹّ کے لُکݨ-مِیچی کھیڈݨ لگّ جاںدے۔

گھر واںگ ساڈی ہویلی وی تائے مۄتا سِںگھّ نالھ ساںجھی سی پر سی کاپھی کھُلّہی۔ دۄنہاں ٹبّراں دے پںجّ-پںجّ کھانے دے دلان٬ مُۄہرے اُنے ہی وراںڈے تے پِچھّے دۄ کۄٹھڑِییاں۔ دۄناں دلاناں وِچ آپۄ-آپݨے درواذے سن۔ کھِڑکِییاں وی ہَیگِییاں سن۔ وراںڈِیاں مُۄہرے ڈںگّراں دِییاں کھُرلِییاں٬ ہتھّ نالھ پٹھّے کُترن والھے ٹۄکے اتے ہۄر سںدّ-بیٹ رکھّݨ لئی کھُلّہی تھاں سی۔ ہویلِییاں پِںڈّ دے سارے جٹّا دِییاں کھُلّہِییاں سن پر چاردِیواری نہِیں ہُںدّی سی۔ باپُۄ جی مال-ڈںگّر کۄلھ سَۄںدے سن۔ اسِیں تِنّے بھرا وی گِیاراں-باراں سال دی اُمر تۄں بائد آپݨے بِسترے ہویلی لَے گئے ساں۔

ساڈا گھر سِیالاں وِچ نِگھّا ہُںدّا سی۔ اںدّر بَیٹھݨا چںگّا لگدا۔ سارے جݨے دلان وِچ پِیڑھِییاں ’تے بَیٹھ کے رات دی رۄٹی کھاںدے٬ نالھے گلّاں کردے۔ بھاںڈا-ٹِیںڈا دھۄ کے دۄویں بھَیݨاں چرکھے ڈاہ لَیںدِییاں۔ بِیبی گلھۄٹے اٹیرن لگّ جاںدی٬ نالھ گلّاں وی کردی رہِںدّی۔ گلّاں کدی آم جِہِییاں ہُںدِّییاں تے کدی سِکھِّیا والِییاں۔ سِکھِّیا اُہ سِدھّی نہِیں سی دِںدّے۔ دُۄر دے جاں نیڑلے کِسے پرِوار دے جِییاں دے آپسی مۄہ-پِیار دِییاں برکتاں بارے جاں کِسے پرِوار دے جِییاں دی بیئِتپھاکی کارن اُس گھر وِچ پئی مںدّہالی بابت۔ بِیبی دی گلّبات دے کُجھ شبد بڑے ٹُمبّویں ہُںدّے جِویں اِک رِشتے دا دُۄجے رِشتے دے ساہِیں جِئۄُݨا٬ کِسے دے چاواں دا ٹھِیکرِییاں-ٹھِیکرِییاں ہۄ جاݨا۔ گُسّے وِچ کُڑھدِیاں تَۄڑی واںگ کںڈھّے ساڑنے٬ ویلݨے ’چ آئی باںہ٬ تڑِںگّ کھاݨا٬ کَۄڈِییاں دے بھاء٬ رٹّ لائُݨی٬ مُۄںہ تۄڑواں جواب دیݨا٬ ڈَیمبر جاݨا٬ آںدک-جاںدک٬ ہاںج کھاݨی٬ مُۄںہ بھُیائُݨا ورگے انیکاں شبد تے مُہاورے جۄ میرے شبد-بھںڈّار دا ہِسّا بݨے۔ بِیبی کُجھ اَۄرتاں دی ساںگ بہُت ودھِییا لائُںدی سی۔ جدۄں اُہ کِسے دی آواذ تے اَیکشناں دی ہُۄبہُۄ نکل لائُںدی تاں اسِیں کھُۄب ہسّدے۔

باپُۄ جی نیں سِکھّ اِتِہاس پڑھِیا ہۄئِیا سی۔ آپݨے اُس گِیان وِچّۄں اُہ سانُۄں گُرُۄ ساہِباناں٬ بھگتاں تے سِدکوان سِںگھّاں دے کارنامے سُݨائِیا کردے سن۔ کدی-کدی اُہ آپݨی جاں ساڈے بابا جی دے سںگھّرش دی کۄئی ہڈّ-بِیتی چھُہ لَیںدے۔

جدۄں باپُۄ جی تے بِیبی کۄئی کھاس گلّ ناں کر رہے ہُںدّے٬ ساڈی بھراواں-بھَیݨاں دی نۄک-جھۄک شُرُۄ ہۄ جاںدی۔ مَیں بۄلدا گھٹّ٬ سۄچدا ذِیادا ساں۔ سادھارن جِہِییاں گلّاں نُۄں بارِیکی نالھ سۄچݨ لگّ جاںدا۔ چھۄٹے بھرا کُلدِیپ نُۄں گلّ پھُردی سی۔ اُہ ٹِچّر-مسکھری وی کر لَیںدا۔ وڈّا بھرا بخشِیش میلے دیکھݨ دا شَۄکِین سی۔ کُلدِیپ نیں جنوری دے مہِینے اُس نُۄں چۄبھ مار دیݨی٬ “لَے بئی دُسہِرے ’چ تاں ہُݨ تھۄڑھے ہی دِن رہِ گئے ہۄݨے آں۔” دِیوالھی تۄں چھیتی بائد آکھ دیݨا٬ “ہۄلا-مہلّا وی آئِیا سمجھۄ… ۔”

بِیبی دی رِیسے اُسنے ساںگاں لائُݨِییاں سِکھّ لئیِیاں سن۔ جدۄں اُہ پِںڈّ دے کِسے بںدّے جاں رِشتیدار دی اِن-بِنّ ساںگ لائُںدا٬ اسِیں کھُۄب ہسّدے۔ ساڈی گلھی دے اِک بںدّے تے اُسدے پتّاں نُۄں سُڑھکے مار کے چاہ پِیݨ دی آدت سی۔ اُنہاں دے لمّے-لمّے سُڑھکِیاں دی تے ہر سُڑھکے دے اکھِیر ’چ لمّے ساہ نالھ نِکلھی ’اَیہء‘ دی آواذ گلھی ’چ سُݨدی ہُںدّی سی۔ چاہ پِیںدِیاں کدی-کدی جدۄں کُلدِیپ لمّا سُڑھکا مار کے لمّے ساہ نالھ ’اَیہء‘ دی آواذ کڈھّدا ساڈا ہاسا نِکلھ جاںدا۔

گلّاں-باتاں تے ہاسے-مذاک تۄں بائد اسِیں تِنّے بھرا باپُۄ جی نالھ ہویلی چلے جاںدے۔ سِیال دِییاں لمِّییاں راتاں ’چ باپُۄ جی نُۄں بات سُݨائُݨ لئی آکھدے۔ رجائیِیاں دا نِگھّ ماݨدِیاں باتاں سُݨن دا بڑا انںدّ آئُںدا۔ اُنہاں دِییاں باتاں بہُت لمِّییاں ہُںدِّییاں سن۔ ادھّی-ادھّی رات لںگھّ جاݨی تاں جا کے کِتے بات مُکّݨی۔ کئی وار بھرا سَۄں جاںدے پر مَیں تۄڑ تکّ جاگدا تے ہُںگّارا بھردا۔ جدۄں کۄئی پْراہُݨا آئِیا ہُںدّا٬ اُس نُۄں وی بات سُݨن دی لالسا ہُںدّی۔ سارے رِشتیدار اُنہاں دِییاں باتاں دے پْرشںسّک سن۔

اُہ سماں پرِوار وِچ آرتھِک تںگّی والھا سی۔ کدی-کدی تھُڑاں تۄں کھِجھی بِیبی دا باپُۄ جی نالھ من-مُٹاو ہۄ جاںدا پر دۄ کُ دِناں بائد اُہ مُڑ سہِج ہۄ جاںدی۔ باپُۄ جی اڈۄل وِئکتی سن۔ اُنہاں نیں بہُت کرڑے دِن دیکھے ہۄئے سن۔ اُنہاں دی سِدک دِلی ولّ دیکھدے اسِیں بھَیݨ-بھرا وی ہَۄںسلے ’چ رہِںدّے۔ نِیاݨپُݨے وِچ ساتھۄں گلتِییاں ہۄ جاںدِییاں سن۔ باپُۄ جی تے بِیبی نرم سُر وِچ جھِڑک دِںدّے۔ اُنہاں دی جھِڑکݨ-گھُۄرن دی سُر پْریرنامئی سی۔ پْریرنا-ادھارِت ڈھںگّ ساڈے اںدّرۄں جھِڑکاں دی کَۄڑ مِٹائُݨ تے ماپِیاں پْرتی اِکسُر ہۄݨ وِچ سہائی ہُںدّا سی۔

اِک وار مَیتھۄں تے کُلدِیپ تۄں وڈّی گلتی ہۄ گئی— باپُۄ جی تے وڈا بھرا لاوِیاں نُۄں لَے کے کݨک وڈھّ رہے سن۔ بِیبی سانُۄں کہِݨ لگّی٬ “جِیئُݨ لُہار نُۄں داتِییاں دِتِّییاں آں دںدّے کڈھّݨ لئی۔ اُتھّۄں لَے کے کِکّراں آلھے کھیت ’چ پھڑا آئۄ۔” اسِیں داترِییاں چُکّ کے ٹُر پئے۔ راہ ’چ ساڈے دۄ ہاݨی گُلّی-ڈںڈّا کھیڈ رہے سن۔ داترِییاں اِک پاسے رکھّ کے اسِیں وی اُنہاں نالھ کھیڈݨ ’چ مست ہۄ گئے۔ کِسے بیئیِمان نیں ملک دیݨی داترِییاں چۄری کر لئیِیاں۔ واڈھِییاں دے دِنِیں داترِییاں دا گُئچݨا بہُت وڈّا نُکسان سی۔ کْرۄدھِت ہۄئی بِیبی نیں ساڈے کرارِییاں چپیڑاں مارِییاں۔

دُۄجی وار مَیں کُٹّ باپُۄ جی تۄں کھادھی۔ مَیں شائِد دُۄجی جاں تِیجی جمات ’چ سی۔ وڈّا بھرا ستّوِیں ’چۄں ہٹ گِیا سی۔ اُس ولّ دیکھ کے مَیں وی ناگے پائُݨ لگّ پِیا۔ اِک تۄں بائد دُۄجے پُتّ دا پڑھائی تۄں کنّی کترائُݨا باپُۄ جی لئی پْریشانی والھی گلّ سی۔ اُنہاں پِیار نالھ سمجھائِیا پر میرے ’تے کۄئی اسر ناں ہۄئِیا۔ مَیں چار دِن لگاتار سکُۄلے ناں گِیا۔ چَۄتھے دِن باپُۄ جی جدۄں ہلھ واہ کے آئے تاں مَینُۄں دیکھدے ہی لال-پِیلھے ہۄ گئے۔ “تُۄں اجّ وی پڑھن نہِیں گِیا” آکھدِیاں اُنہاں ہتھّ وِچلی پرَیݨ دۄ-تِنّ وار میرِییاں لتّاں ’تے ماری۔ مَیں اُسے ویلے پھٹّی-بستا چُکّ کے سکُۄل نُۄں دَۄڑ گِیا تے اُس دِن تۄں بائد سکُۄل نالھ پکّے تَۄر تے جُڑ گِیا۔ کُلدِیپ وی میرے نالھ جاݨ لگّ پِیا پر لںگّے-ڈںگّ۔ باپُۄ جی نیں بتھیرا پْریرِیا تے دۄ واری کُٹِّیا وی پر اُسنے سکُۄل تۄں پکّے تَۄر تے مُۄہ مۄڑ لِیا… تے کھیتی ’چ کھُبھّ گِیا۔

بھَیݨاں وِچارِییاں نُۄں سکُۄل نسِیب ہی ناں ہۄئِیا۔ باپُۄ جی تاں اُنہاں نُۄں پڑھائُݨا چاہُںدّے سن پر بِیبی کُڑِییاں نُۄں سکُۄل بھیجݨ دے ہکّ ’چ نہِیں سی۔ درئسل اُدۄں کُڑِییاں نُۄں پڑھائُݨ دا رِواج ہی نہِیں سی۔

ماں اتے بھَیݨاں لئی رسۄئی تۄں بِناں ہۄر وی کئی کمّ ہُںدّے سن— مجھّاں لئی گتاوا کرنا٬ دھاراں کڈھّݨِییاں٬ دُدھّ رِڑکݨا٬ کھیتاں وِچّۄں کپاہ چُگݨی٬ کپاہ ویل کے رُۄں تے وڑیویں الگّ کرنے۔ وڑیویں رِنّہ کے مجھّاں نُۄں چارے جاںدے سن۔ اُدۄں ہُݨ واںگ مجھّاں-گائیِیاں لئی ’پھِیڈ‘ نہِیں سی ہُںدّی۔ وڑیویں٬ الھسی اتے وڑیوِیاں دی کھلھ مجھّاں دی کھُراک ہُںدّی سی۔

کُڑِییاں دے کمّاں وِچ کڈھائی-کسِیداکاری وی شامل سی۔ ساڈی وڈّی بھَیݨ تاں وِیاہ تۄں بائد سہُرِیں چلی گئی سی۔ دُۄجی بھَیݨ, پِںڈّ دِییاں ہۄر کُڑِییاں واںگ آپݨے دہیج لئی پھُلکاری٬ پکھِّییاں٬ میذ-پۄش٬ بِسترِیاں دِییاں چادراں آدِ دی کڈھائی-کسِیداکاری کردی ہُںدّی سی۔ داج دی رسم ہَے تاں گلت پر اُس سمیں مُٹِیاراں ولّۄں کڈھائی-کسِیداکاری دا شاندار وِکاس ہۄئِیا۔

سںگھّرشمئی وِرسا

ساڈے پڑدادے ہُرِیں دۄ بھرا سن— ٹہِل سِںگھّ تے مِیںہاں سِںگھّ۔ مِیںہاں سِںگھّ چھڑا سی۔ ٹہِل سِںگھّ دے چار پُتّر سن— بھگوان سِںگھّ٬ ہرنام سِںگھّ٬ کھیم سِںگھّ تے دِیوان سِںگھّ۔ بھگوان سِںگھّ تے ہرنام سِںگھّ وِیاہے ہۄئے سن٬ کھیم سِںگھّ چھڑا سی۔ دِیوان سِںگھّ پھَۄج ’چ بھرتی ہۄ گِیا سی۔ نَۄکری دے تِیجے سال٬ بھر جوانی وِچ ہی پہِلی سںسّار جںگّ اُس نُۄں نِگلھ گئی۔ آکھری سمیں٬ گھر-پرِوار تۄں ہذاراں مِیل دُۄر اُسدا من پتا نہِیں کِدھّر کِدھّر دَۄڑِیا ہۄویگا۔

ساڈے بابا جی ہرنام سِںگھّ کِسے سکُۄل ’چ نہِیں سی گئے۔ آپݨی لگن نالھ ہی پںجّابی تے اُردُۄ ’چ مُہارت ہاسل کر لئی سی۔ اُہ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دا شُدھّ پاٹھ کر لَیںدے سن۔ اُہ تے اُنہاں دے دۄویں بھرا کھیتی دے کمّاں نُۄں مُۄہرے لائی پھِردے۔ کِہڑے کھیت ’چ کی بِیجݨا اتے کھیتی سبںدھّی ہۄر سکِیماں بابا جی دی ہُںدِّییاں سن۔

اچانک ہی بابا جی نالھ تْراسدی واپر گئی۔ ساڈی دادی تے باپُۄ جی تۄں وڈّی اُنہاں دی بھَیݨ (جِسنے ساڈی بھُۄیا بݨنا سی) پلیگ دی مہاماری نیں ڈسّ لئیِیاں۔ بابا جی دی دُنِییاں وِچ ہنہیرا چھا گِیا۔ تْراسدی نیں اُنہاں دا من اُچاٹ کر دِتّا۔ باپُۄ جی اُدۄں ستّ مہِینِیاں دے سن۔ اُنہاں دی بھُۄیا اُنہاں نُۄں آپݨے پِںڈّ جَیتپُر (ہُشِیارپُر) لَے گئی۔ پر اُہ ٹھِیک ترہاں سمبھّال ناں کر سکی۔ بابا جی دے دُۄرۄں لگدے چاچے دا پُتّر مںگّل سِںگھّ پِںڈّ لِدّڑاں (ہُشِیارپُر) رہِںدّا سی اُس دی پتنی دھنّ کَۄر باپُۄ جی نُۄں لِدّڑِیں لَے گئی تے آپݨے بچِّیا واںگ پالݨ-پۄسݨ کِیتا۔ پُتّر دی سلامتی لئی دُیاواں کردے بابا جی بھراواں نالھ واہی کروائُںدے رہے۔ جدۄں من ذِیادا اُچاٹ ہۄ جاںدا٬ دُۄر-نیڑے دے گُردوارِیاں جاں جۄگِییاں دے ڈیرِیاں وِچ سادھُۄیاں-جۄگِییاں دی سںگّت کرن چلے جاںدے۔ کدی-کدی نیڑتا والھا کۄئی سادھُۄ اُنہاں نُۄں مِلݨ آ جاںدا۔ کُجھ سادھُۄ ہِکمت وی کردے سن۔ بابا جی نیں اُنہاں کۄلۄں کُجھ آم جِہِییاں بِمارِییاں دا اِلاج سِکھّ لِیا سی۔ اُہ لۄکاں دا مُفت دوا-دارُۄ کردے سن۔ اُنہاں نُۄں بُلّے شاہ٬ شاہ ہُسَین تے سُلتان باہُۄ دِییاں کِتاباں پڑھن دی چیٹک شائِد کِسے جۄگی کۄلۄں ہی لگّی سی۔

جدۄں باپُۄ جی دی سکُۄل جاݨ دی اُمر ہۄئی تاں بابا جی اُنہاں نُۄں پِںڈّ لَے آئے۔ اُنہِیں دِنِیں ساڈے اِلاکے وِچ اِکّۄ-اِک سکُۄل ہُںدّا سی شامچُراسی۔ اُس سکُۄل نُۄں باپُۄ جی گِیاراں کِلۄمِیٹر ٹُر کے جاںدے٬ ٹُر کے آئُںدے۔ جے اُنہاں دی ماں جاں بھَیݨ ہُںدّی تاں چاء نالھ سویرے ویلے سِر تِیار کردی٬ رۄٹی کھُیا کے سکُۄل نُۄں تۄردی۔ بھگوان سِںگھّ دی پتنی٬ یانِ باپُۄ جی دی تائی اتے تائی دِییاں دھِییاں رۄٹی بݨا تاں دیںدِییاں پر کئی وار دیر کر دیںدِییاں۔ باپُۄ جی لیٹ ہۄ جاںدے۔ جے اُہ تائے کۄلھ گِلا کردے تاں اُہ مُۄہرِئۄں نہۄرے مارن لگّ جاںدا٬ “مَیں تے کھیما (کھیم سِںگھّ) کھیتاں ’چ جان ہِیلدے آں تے باپُۄ تیرا سادھاں دے ڈیرِیاں نُۄں تُرِیا رہِںدَّے۔ تُۄں بستا چُکّ کے سکُۄلے جا وڑدَیں۔ پڑھ کے کِہڑا تُۄں کانُۄںگۄ بݨ جاݨَے٬ ساڈے نالھ کھیتاں نُۄں چلِّیا کر۔ مۄتے (مۄتا سِںگھّ) نیں ہلھ دی کِیلی پھڑ ہی لئی آ۔”

پر باپُۄ جی اںدّر پڑھن دی رِیجھ سی۔ اُدۄں بھٹھِّییاں سارا دِن تپدِییاں سن۔ جدۄں دیر ہُںدّی دِسدی٬ اُہ مکّی جاں چھۄلِیاں دے داݨے نالھ لَے جاںدے تے شامچُراسی کِسے بھٹھّی تۄں بھُنا کے بُتّا سار لَیںدے۔ پر کدی-کدی دیر نالھ رۄٹی پکّݨ دی گلّ جدۄں ہر تِیجے-چَۄتھے دِن دی کہاݨی بݨ گئی تاں نِتّ داݨے چبّ کے دِہاڑی لںگھّائُݨی باپُۄ جی لئی اَۄکھی ہۄ گئی۔ کھِچّ-دھُۄہ کے اُہ مساں چھے جماتاں ہی پڑھ سکے تے کھیتی ’چ پَے گئے۔ اُہ اُردُۄ ودھِییا پڑھ-لِکھ لَیںدے سن۔ ہَۄلی-سہِجے اںگّْریذی دے شبد بجھّ لَیںدے سن۔ پںجّابی اُنہاں گھر وِچ ہی سِکھّ لئی سی۔

بابا جی دا اِک دۄست سِںگھّاپُر ’چ سی۔ اُسنے گُردوارے دے پْربںدھّکاں نُۄں بینتی کِیتی۔ اُنہاں بابا جی نُۄں پاٹھی دے کارج لئی سدّ لِیا… پںجّ سال لا کے جدۄں اُہ سِںگھّاپُرۄں پرتے٬ بھرا بھگوان سِںگھّ نیں اُنہاں نُۄں ہتھّاں ’تے چُکّ لِیا۔ پَیر-پَیر ’تے ہیج جتائُںدِیاں اُنہاں دی کھُۄب ٹہِل-سیوا کِیتی۔ باپُۄ جی نُۄں وی وادھُۄ اپݨتّ دِکھائُݨ لگّ پئے۔ باپُۄ جی اُنہاں دی اپݨتّ نُۄں شکّ نالھ دیکھدے سن پر بابا جی نُۄں بھرا تے اُسدے پرِوار تۄں مِلدے آدر-ماݨ نیں کِیل لِیا۔ ساںجھے گھر دِییاں کُجھ کںدھّاں کچِّییاں سن۔ جدۄں اُہ گھر پکّا کروا کے ہٹے تاں اِک دِن بھرا-بھرجائی نیں ڈاڈھے ہی نِتاݨے جِہے ہۄ کے دھِییاں دے وِیاہ دی گلّ چھیڑ لئی٬ “بھرا ہرنام سِیاں۔ تَینُۄں پتا ای اےَ تیرِییاں دۄویں بھتِیجِییاں وڈّے گھرِیں مںگِّییاں آں۔ ساڈے من ’چ وی سی٬ وِچۄلے وی کہِݨ لگّے پئی سُکھّ نالھ کُڑِییاں دا چاچا سِںگھّاپُر ’چ اےَ۔ ساڈے ’چ تاں اینی ہِمّت نئیِں تیرے آسرے ہی بیڑا بنّے لگّݨَے۔” بابا جی پسِیج گئے۔ باپُۄ جی نیں اُنہاں نُۄں ہِساب نالھ کھرچا کرن لئی کِہا۔ پر اُہ بھرا-بھرجائی دِییاں گلّاں وِچ آ چُکّے سن۔ اُنہاں بھتِیجِییاں دے وِیاہاں ’تے وادھُۄ کھرچا کر دِتّا۔ پھِر آپݨے پُتّر (ساڈے باپُۄ جی) دا وِیاہ کِیتا۔

سِںگھّاپُر دی کمائی مُکّݨ دی دیر سی کِہ بابا جی دی ٹبّر ’چ بݨی وِشیشتا پھِکّی پَے گئی۔ بھرا-بھرجائی دے تَۄر بدل گئے۔ پھسل-واڑی دی ویچ-وٹک دا ہِساب بھگوان سِںگھّ کۄلھ ہی ہُںدّا سی۔ جدۄں باپُۄ جی تے بِیبی نیں کِتے جاݨا ہُںدّا جاں کۄئی چِیذ کھرِیدݨی ہُںدّی اُہ تائے (بھگوان سِںگھّ) تۄں پَیںسے مںگّدے۔ اُہ تھۄڑھے کُ پَیسے دے کے ساںجھے ٹبّر دے کھرچے ودھا-چڑھا کے دسّݨ لگّ پَیںدا۔ باپُۄ جی تے بابا جی نیں الگّ ہۄݨ دی گلّ آکھ دِتّی۔ بھگوان سِںگھّ نیں ٹال-مٹۄل کِیتی پر اِہ پِئۄ-پُتّ اڑ گئے۔

ذمِین تکسِیم ہۄ گئی۔ باپُۄ جی تے بابا جی نیں کرڑی مِہنت کرکے ذمِین ودھِییا بݨا لئی۔ اِنہاں دے کھیتاں وِچ لہِلہائُںدِییاں پھسلاں دیکھ کے بھگوان سِںگھّ تے اُسدا پُتّر مۄتا سِںگھّ اِیرکھا ’چ سڑ گئے۔ مۄتا سِںگھّ نیں رٹّا پا دِتّا— آکھے چاچے ہرنام سُںہّ نیں آپݨے ہِسّے ودھِییا کھیت پُیا لئے تے سانُۄں ماڑے دِتّے آ۔ ذمِین دی وںڈّ مُڑ کے کِیتی جاوے۔ وںڈّ رِشتیداراں دی ہاذری وِچ دۄناں دھِراں دی رذامںدّی نالھ ہۄئی سی۔ بابا جی نیں ناںہ کر دِتّی۔ اُنہاں دِییاں کھارباذِییاں ودھدِییاں گئیِیاں… کھُۄہ ساںجھا سی۔ کھُۄہ دِییاں وارِییاں دا رٹّا پائُݨ لگّ پئے۔ باپُۄ جی نُۄں گُسّا چڑھ جاںدا۔ بابا جی اُسنُۄں ساںت رہِݨ لئی آکھ دِںدّے۔ اُنہاں دا چھڑا بھرا کھیم سِںگھّ وی بھگوان سِںگھّ دی ہمائِت ’تے سی۔ دُۄجی دھِر بھاری ہۄݨ کرکے بابا جی لڑائی تاں ٹالدے رہے پر اُنہاں اںدّرلا گُبار ودھدا گِیا۔ بھگوان سِںگھّ دے کھۄٹے وِہار نیں اُنہاں دا دِل تۄڑ دِتّا۔ اُنہاں نُۄں جھۄرا لگّ گِیا کِہ اُنہاں نیں سِںگھّاپُر دی کمائی٬ کھۄٹی نِیئت والھے بھرا دِییاں دھِییاں دے وِیاہ اتے ہۄر ساںجھے کھرچِیاں ’چ کِئۄں رۄڑھی؟ اُہ کمائی پُتّر واستے کِئۄں ناں رکھّی؟ باپُۄ جی نیں بتھیرا کِہا کِہ جۄ ہۄ گِیا سۄ ہۄ گِیا٬ اِس گلّ نُۄں چھڈّ دِئۄ۔ پر اُہ جھۄرے تۄں مُکت ناں ہۄ سکے… اِک دِن دِل دا دَۄرا پِیا تے چلّ وسے۔

ذمِین باپُۄ جی دے بابے ٹہِل سِںگھّ تے اُسدے چھڑے بھرا مِیںہاں سِںگھّ دے ناں بۄلدی سی۔ ٹہِل سِںگھّ دی مَۄت تۄں بائد بھگوان سِںگھّ٬ کھیم سِںگھّ تے ساڈے بابا جی دے ناواں ’تے نہِیں سی چڑھی۔ بھگوان سِںگھّ نیں پٹوارِییاں٬ گرداوراں نُۄں چڑھاوا چاڑھ کے پِئۄ دی ساری ذمِین آپݨے ناں کروا لئی٬ جدۄں کِہ تِیجا ہِسّا ساڈے بابا جی تے اگاںہ باپُۄ جی دا بݨدا سی۔ باپُۄ جی واستے بہُت وڈّا جھٹکا سی پر اُنہاں ہَۄںسلا ناں ہارِیا تے مُکّدما کر دِتّا۔ اُس سمیں ساڈی ماں دی گۄد وِچ ساڈی وڈّی بھَیݨ تے وڈّا بھرا سن۔ باپُۄ جی نیں تِنّاں نُۄں ساڈے نانکِیں چھڈّ دِتّا تے آپ یُۄ. پی دی کِسے کھںڈّ-مِلّ وِچ نَۄکری کر لئی۔ مُکدّمے دا مُکھتِیارناما ساڈے مامے نُۄں دے دِتّا۔ باپُۄ جی تے بِیبی لئی اُہ سماں بہُت ہی کرڑا سی۔

باپُۄ جی دے بابے دا بھرا مِیہاں سِںگھّ ساری ذمِین دا ادھّ دا مالک سی۔ بُڈھاپے وِچ اُسدی نِگہا بہُت کمذۄر ہۄ گئی سی۔ باپُۄ جی نالھ ہۄئی ہیراپھیری نیں اُس اںدّر ہلچل مچا دِتّی۔ جدۄں باپ جی مِلّ تۄں کُجھ دِناں دی چھُٹّی آئے تاں اُسنے پردے نالھ مُکّدمے بارے پُچھِّیا۔ باپُۄ جی نیں دسِّیا کِہ تارِیکھاں پائی جاںدے آ٬ لمّا چکّر اےَ۔ چِںتّاتُر ہۄئِیا بذُرگ کہِݨ لگّا٬ “بھگوانے بیئیِمان نیں مُکدّمے وِچ وی چال کھیلہ جاݨی آں تے میرے ہِسّے دی ذمِین ’تے وی ہتھّ مار جاݨا آں۔ پر مَیں اِہ دھکّا نئیِں ہۄݨ دیݨا۔ تُۄں میرا ہِسّا آپݨے ناں کروا لَے”۔ “سۄچ لَے بابا” باپُۄ جی نیں کِہا۔ “بہُت سۄچ لِیا۔ تُۄں چھیتی لِکھوا لَے۔ سُیاساں دا کی بھرۄسا۔”

باپُۄ جی اُسنُۄں اکھّاں دے ڈاکٹر کۄلھ لِجاݨ دے بہانے ہُشِیارپُر لَے گئے۔ اُسنے آپݨے ہِسّے دی ذمِین دا ہیوا باپُۄ جی دے ناں کر دِتّا۔ باپُۄ جی ادھّی ذمِین دے مالک بݨ گئے۔ لمبّڑدار٬ جِیہنے گُپت تَۄر ’تے گواہی پائی سی٬ نیں پہِلاں تاں گلّ دبّ رکھّی پر بائد وِچ مۄتا سِںگھّ نُۄں دسّ دِتّا۔ اُسدے ستِّیں کپّڑِیں اگّ لگّ گئی۔ اُس نیں بذُرگ مِیہاں سِںگھّ نُۄں گلھ گھُٹّ کے مار دِتّا تے چھیتی نالھ سسکار کر دِتّا۔ باپُۄ جی واپس مِلّ ’چ چلے گئے سن۔ کہِںدّے ہن کِہ کرنِییاں بھرنِییاں پَے جاںدِییاں ہن۔ کُجھ کُ مہِینے بائد ہی مۄتا سِںگھّ دی اچانک مَۄت ہۄ گئی۔

باپُۄ جی نیں کھیتی شُرُۄ کر لئی سی۔ اُنہاں بابے مِیںہاں سِںگھّ نُۄں ہمیشا یاد رکھِّیا۔ اُس دی یاد وِچ ہمیشا نتمستک ہُںدّے رہے۔ ٹبّر ’چ بَیٹھِیاں کدی-کدی آپ-مُہارے ہی اُنہاں دے مُۄںہۄ نِکّلھ جاںدا٬ “شرِیک تاں مَینُۄں اُجاڑن ’تے تُلِّئۄ سی٬ بابے مِیںہاں سِںگھّ نیں وسدا رکھّ لِیا۔”

شُرُۄ وِچ جدۄں باپُۄ جی کۄلھ کھیتی دے سارے سںدّ-بیٹ نہِیں سن تاں ساڈے نانکِیاں نیں بہُت مدّد کِیتی۔ کدی نانا بھگوان سِںگھّ تے کدی ماما بِکّر سِںگھّ آپݨے سںدّ بیٹ لِیا کے باپُۄ جی نالھ کمّ کروا جاںدے۔ اُںج وی اُہ ساڈا بہُت کھِیال رکھّدے سن۔ اِک وار تںگِّییاں-تُرشِییاں دے دِنِیں جدۄں ساڈے گھر دُدھّ-گھِئۄ دی تۄٹ آئی تاں ماما آپݨی سجّر سُۄئی مجھّ ساڈے کِلّے ’تے بنّہ گِیا سی۔

نانکا-پِںڈّ پںڈّۄری رُکمان ساڈے پِںڈّۄں مساں 6 کِلّۄمِیٹر ہَے۔ پِںڈّ چھۄٹا تے ذمِیناں کھُلّہِییاں۔ ہریک گھر وِچ تِنّ-تِنّ٬ چار چار مجھّاں ہُںدِّییاں سن۔ نانے دے تاں بلد وی بہُت بھارے سن۔ اُہ پہِلِییاں ’چ گڈّا واہُںدّا رِہا سی۔ اُہ دسّدا ہُںدّا سی کِہ کاںگڑا٬ ہُشِیارپُر٬ جلںدھّر٬ پٹھانکۄٹ تے ہۄر شہِراں وِچکار وپارِییاں دے مال دی ڈھۄء-ڈھُیائی گڈِّیاں راہی ہُںدّی سی۔ پںجّ-پںجّ٬ ستّ-ستّ گڈِّیاں والھے کاپھلا بݨا کے جائِیا کردے سن۔ بلد سارِییاں واٹاں دے ابھِیاسی بݨے ہۄئے سن۔ راتاں نُۄں گڈِّیاں والھے سَۄں جاںدے تے بلد آپݨے آپ ہی پَیںڈِیاں ’تے ٹُرے رہِںدّے۔ اُدۄں واہناں دا ٹرَیپھِک بہُت گھٹّ ہُںدّا سی۔ پھِر وی سڑک ’تے آپݨی ہۄںد درسائُݨ لئی اُہ لالٹَیݨ بالھ کے گڈِّیاں نالھ لٹکا رکھّدے۔

نانکِیاں نالھ بݨے مۄہ-پِیار سدکا اسِیں کئی-کئی دِن نانکِیں جا کے رِہا کردے ساں۔ نسرالا ہائی سکُۄل تۄں تاں پںڈّۄری سِرپھ دۄ کِلۄمِیٹر سی۔ مَیں کئی وار سکُۄل تۄں نانکِیں چلا جاںدا ساں۔

میرا پِںڈّ

ساڈا پِںڈّ میگھۄوال گںجِّیاں ہِیر گۄت دے جٹّاں دے وڈیرِیاں نیں وسائِیا سی۔ ساڈے دۄ گواںڈھی پِںڈّ راجۄوال تے رہِسِیوال وی ہِیر گۄتی ہن۔ ساڈے پِںڈّ دی آبادی بہُت سںگھّݨی سی۔ پتںگّاں دے پیچے لائُںدِیاں اسِیں نالھ-نالھ جُڑِییاں چھتّاں تۄں ہُںدّے ہۄئے پِںڈّ دے اِک پاسے تۄں دُۄجے پاسے جا پہُںچّدے ساں۔ پِںڈّ ’چ سارِییاں جاتاں دے لۄک وسدے سن— جٹّ٬ ترکھاݨ, لُہار٬ بْراہمݨ, جُلاہے٬ آدھرمی٬ نائی٬ جھِئُر٬ چھِیمبے٬ سُنِیارے٬ گھُمِیار آدِ۔ لۄکاں وِچ ماڑے-مۄٹے وَیر-وِرۄدھ تاں ہَیگے سن پر کُلّ مِلھا کے پِںڈّ دا ماہَۄل ٹھِیک سی۔ لۄک اِک-دُۄجے دے کمّ آئُںدے سن٬ دُکھّ-سُکھّ دے ساںجھی سن۔ سارِییاں جاتاں دے نِیاݨے رلھ-مِلھ کے کھیڈدے سن۔

پِںڈّ وِچ نلھکے دۄ-چار گھراں ’چ ہی سن۔ چار ساںجھے کھُۄہ سن جِتھۄں جھِئُر پاݨی ڈھۄء کے گھراں ’چ ورتا دیںدے۔ ساڈے پاسے بتنا جھِئُر تے اُس دی پتنی اِیسری سویرے٬ ساںجھے کھُۄہ تۄں پاݨی ڈھۄء کے ہر گھر ’چ دۄ-دۄ گھڑے بھر جاںدے۔ بتنا چُپّ-چُپِیتا سی تے اِیسری گلّاں دی گلادھڑ۔ پاݨی ورتائُݨ دے نالھ-نالھ اُہ کِسے گھر ’چ واپری نوِیں-تاذی وی سارے گھرِیں نشر کر جاںدی۔ جے کِسے سُیاݨی نیں پاݨی بابت جاں کِسے ہۄر گلّۄں اِیسری دی نُکتاچِینی کرنی تاں اُہ مُۄہرِئۄں اِک دِییاں دۄ سُݨائُںدی۔ کپّڑے-لِیڑے دھۄݨ جاں نہائُݨ لئی جدۄں ذِیادا پاݨی دی ذرُۄرت پَیںدی تاں بُڑھِییاں-کُڑِییاں آپ کھُۄہ تۄں پاݨی بھر لِیائُںدِییاں۔ مرد کھیتاں وِچ لگّے ہلٹاں جاں ساںجھے کھُۄہ تے نہا لَیںدے۔ کھُۄہ ’تے گھِرڑے لگّے ہۄئے سن جِنہاں راہِیں لۄک آپۄ آپݨے٬ ڈۄل تے لجّ (لمّا رسّا) نالھ پاݨی کڈھّ لَیںدے۔ ڈںگّراں نُۄں وی پاݨی اُسے کھُۄہ ’تے ڈاہِیا جاںدا سی۔ سانُۄں کھُۄہ ’تے بہُتا نہِیں سی جاݨا پَیںدا۔ گواںڈھ وِچ تائے دِیوان سِںگھّ سِںگھّاپُرِیئے دے گھر نلھکا ہَیگا سی٬ اُتھّۄں بالٹِییاں بھر لِیائیِدِییاں سی۔

پاݨی ڈھۄݨ والھے جھِئُر وِیاہاں-شادِییاں ’تے بھاںڈے دھۄݨ دا کمّ وی بھُگتائُںدے سن۔ اُنہاں نُۄں ہاڑھی-سائُݨی سیپی وجۄں داݨے اتے وِیاہاں دے مَۄکِیاں ’تے لاگ وجۄں پَیسے دِتّے جاںدے سن۔

ذِںدّگی سادی سی۔ لۄڑاں سِیمت سن٬ تکرِیبن پِںڈّ ’چ ہی پُۄرِییاں ہۄ جاںدِییاں۔ پہِنݨ واستے گھراں دے کتّے ہۄئے سُۄت دا کھدّر٬ پِںڈّ دے جُلاہے تے آدھرمی کھڈِّییاں ’تے بُݨ دِںدّے۔ اُہ بِسترِیاں واستے چِٹّے تے رںگّدار ڈبِّییاں والھے کھیس-کھیسِییاں تے چَۄتہِییاں وی بݨا دِںدّے سن۔ مِہنت وجۄں داݨے لَیںدے سن۔ آم جِیون ’چ کھدّر تۄں سِوائ سستے سُۄتی کپّڑے پہِنے جاںدے سن جۄ کِہ سائیِکلاں ’تے ڈگِّییاں رکھّ کے ویچݨ والِیاں تۄں کھرِید لئے جاںدے۔ داج-وری لئی جاں وِیاہاں ’چ پہِنݨ واستے کپڑا کھرِیدݨ لئی ہی لۄک شہِر جاںدے سن۔

اَۄرتاں دی پُشاک سلوار-کمِیذ ہُںدّی سی۔ مرد کمِیجاں-کُڑتِیاں نالھ چادرے بنّہدے سن۔ مُںڈّے آم تَۄر تے کمِیذاں-پجامے پہِندے۔ پَیٹاں نَۄکری-پیشا بںدّے جاں کالجاں دے کُجھ وِدِیارتھی ہی پائُںدے سن۔

کپّڑے سِئُںݨ لئی پرِواراں دے آپۄ-اپݨے پکّے درجی ہُںدّے سن٬ جِنہاں نُۄں ہاڑی-سائُݨی داݨِیاں دی سیپ دِتّی جاںدی سی۔ وِیاہ سمیں درجی کُجھ دِن پہِلاں ہی آپݨی مشِین لَے کے وِیاہ والھے گھر آ جاںدا۔ دۄ دِن لگّ جاݨ, چار لگّ جاݨ, اُہ ٹبّر دے سارے جِییاں دے کپّڑے سِئۄں کے ہی مشِین چُکّدا۔

جُتِّییاں دھَۄڑی (سکھت چمڑا) تے کُرم (نرم چمڑا) دِییاں ہُںدِّییاں سن جۄ پِںڈّ دے آدھرمی مۄچی بݨا دِںدّے۔ اُہ مُکھّ تَۄر ’تے سیپی ’تے کمّ کردے سن۔ پَیسے سِرپھ کھاس جُتّی دے ہی لَیںدے سن۔

ہلھ-پںجّالھِییاں تے جِمِیںداراں دے سںدّ-بیٹ بݨائُݨ تے مُرمّت دا کمّ پِںڈّ دے ترکھاݨ کردے سن۔ ہلھاں دے پھالھے تے ٹۄکے دے گںڈّاسے چںڈّݨ, داترِییاں دے دںدّ کڈھّݨ دے کمّ لُہار کردے سن٬ سیپی ’تے ہی۔

آٹا پِیہݨ لئی پِںڈّ ’چ تِنّ کھراس سن۔ کھراساں دے مالک پِسائی دے پَیسے نہِیں٬ آٹے دا بھاڑا لَیںدے سن۔ کُجھ سالاں بائد پِںڈّ ’چ آٹا پِیہݨ والھی چکّی وی لگّ گئی سی پر ذِیادا لۄک کھراس دے آٹے نُۄں ترجِیہ دِںدّے سن۔

اِک ویراں باپُۄ جی نیں آٹا پِیہݨ بائد دۄویں بلد اِک دُۄجے نالھ نتھّی کرکے میرے مُۄہرے لا دِتّے۔ کہِݨ لگّے٬ “اِنہاں نُۄں کھُرلی تے بنّہ دئیِں۔ مَیں ٹھہِر کے آئُنا۔” اُنہاں نُۄں پِںڈّ ’چ کۄئی کمّ سی۔ اُدۄں اسِیں برساتاں ’چ مال-ڈںگّر ہویلی تۄں کھُۄہ ’تے لَے جاںدے ساں۔ کھُۄہ تے پہُںچّ کے جد مَیں بلداں نُۄں کھُرلی ’تے بنّݨ لگّا تاں نارا بلد مَینُۄں پَے گِیا۔ اُہ بلد مارکھںڈّا نہِیں سی۔ اُسنُۄں بنّہ کے جدۄں پِچھاںہ ہٹݨا تاں اُہ سِر نُۄں ہلُۄݨا جِہا ماردا سی۔ اُس دِن پتا نہِیں اُسنُۄں کی ہۄئِیا کِہ اُسنے مَینُۄں سِںگّاں نالھ لِتاڑ سُٹِّیا۔ میرِییاں لیراں سُݨ کے لاگلے کھیت ’چ ہل واہُںدّا بںدّا دَۄڑ کے آئِیا تے بلد نُۄں کابُۄ کِیتا۔ میرے نکّ ’تے ذکھم ہۄ گِیا سی٬ باکی سٹّاں گُجھِّییاں سن۔ ساڈے پِںڈّ دا دیسی دوا-دارُۄ کردا گِیانی (ناں بھُلّ گِئَے) رۄذ ذکھم نُۄں ساپھ کرکے دوائی لا جاںدا۔ گُجھِّییاں سٹّاں سیک نالھ ٹھِیک ہۄئیِیاں۔ بِیبی چُلّہے دی اگّ ’چ اِک رۄڑا گرم کر لَیںدی تے اُسنُۄں کپّڑے ’چ لپیٹ کے میرِییاں سٹّاں ’تے سیک دیںدی۔ مَیں کئی دِن مںجّے ’تے رِہا۔ پِںڈّ دے پْرائِمری سکُۄل وِچ چَۄتھی جمات ’چ پڑھدا سی اُدۄں مَیں۔

گھر دے گُذارے لئی گنّے دی پھسل سارے کِسان بِیجدے سن۔ مِلّ ’تے سُٹّݨ لئی کھُلّہِییاں ذمِیناں والھے ہی بِیجدے۔ گھراں وِچ گُڑ-شکّر ہی ورتِیا جاںدا سی۔ چاہ وی گُڑ دی ہی ہُںدّی سی۔ کھںڈّ دی چاہ سِرپھ پْراہُݨِیاں واستے ہی بݨدی سی۔ گھِئۄ-شکّر کھاس ’ڈِش‘ ہُںدّی سی۔

پِںڈّ دے آم کِسان گھر دی ورتۄں لئی ماںہ٬ مۄٹھ٬ مسر٬ مُۄںگی٬ کالے چھۄلے٬ رَۄںگی٬ الھسی٬ تِلھ٬ میتھے آدِ آپ بِیجدے سن۔ بہُتِییاں سبذِییاں وی آپݨِییاں ہی اُگائُںدے سن۔ ساگ اتے تیل واستے سرہۄں برسِیم دے کِیارِیاں دِییاں وٹّاں اتے کݨک دے کھیتاں دِییاں اۄلِییاں ’چ بِیجی جاںدی سی۔ پرِوار دی آم ورتۄں اتے وِیاہاں سمیں پکوان بݨائُݨ لئی گھر دی سرہۄں دی گھاݨی دا تیل ورتِیا جاںدا سی۔ ساڈے پںجّاں بھَیݨ-بھراواں دے وِیاہاں ’تے گھر دی سرہۄں دے تیل نالھ ہی سر گِیا سی۔

رجائیِیاں-تلھائیِیاں بھرن لئی رُۄں٬ کھیس-کھیسِییاں تے درِییاں بݨائُݨ لئی مۄٹا سُۄت اتے پہِنݨ واستے کھدّر دِییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کرن لئی آم کِسان کپاہ وی بِیجدے سن۔ سُۄت کتّݨ لئی ہر گھر وِچ اِک-دۄ چرکھے ہُںدّے سن۔ سِیالاں دِییاں لمِّییاں راتاں وِچ کُڑِییاں تْرِںجھّݨاں ’چ جُڑ کے چرکھے کتّدِییاں تے نالھ-نالھ اِکسُر ہۄکے مدھُر گِیت گائُںدِییاں۔

رسّے-رسِّییاں نائیِلن دے نہِیں سݨ دے ہُںدّے سن۔ آم کِسان آپݨی سݨ بِیجدے سن۔ سݨ دے گرہنے بݨا کے٬ چھپّڑ وِچ ڈۄب دِتّے جاںدے۔ کُجھ ہپھتِیاں بائد گرہنے باہر کڈھّ کے سُکا لئے جاںدے۔ سُکّے ہۄئے گرہنِیاں دی اِک-اِک سِیکھ تۄڑ کے٬ کِسان سݨ دِییاں لِٹاں دِییاں جُۄڑِییاں بݨا لَیںدے۔ پھِر لۄڑ پَیݨ ’تے سݨ دِییاں لِٹاں نُۄں ہتھّاں نالھ وٹّ کے لۄڑِیںدے سائیِذ دِییاں رسِّییاں بݨا لَیںدے۔ رسّے وی رسِّییاں دا جۄڑ ہُںدّے سن۔ رسِّییاں دِییاں تِنّ-تِنّ٬ چار-چار لڑِییاں نُۄں اِک-دُۄجی وِچ میل کے٬ درمِیانے تے مۄٹے رسّے بݨا لئے جاںدے۔

کُجھ کِسان گھر دی ورتۄں لئی کھربُۄجے-ہدواݨے وی بِیجدے سن۔ ’چھڈّ کے دیس دُیابا امبِّییاں نُۄں ترسیںگی‘ دا اکھاݨ ساڈے پِںڈّ ’تے وی ڈھُکّدا سی۔ امبّاں دے گھٹّۄ-گھٹّ تِنّ چار دْرکھت تاں ہریک کِسان دے ہُںدّے سن۔ کئیِیاں دے باگ وی سن۔ ساڈے آپݨے باگ وِچ پںجّاہ تۄں ودھّ دْرکھت امبّاں دے اتے دۄ جامݨاں دے سن۔ باگ دے امبّ آم جِہے وی سن تے وِشیش وی جِویں سَۄمپھ دے سواد والھا سَۄمپھِییا امبّ٬ وڈّے سائیِذ دا کھربُۄجا امبّ٬ سںدھُّۄری امبّ٬ اجۄکے دُسہِری ورگا لمّا چھلّی امبّ۔ ساڈے انپڑھ وڈّے-وڈیرِیاں ولّۄں اِہۄ جِہے سُیادی امبّاں دِییاں کِسماں تِیار کرنِییاں کرامات ورگی گلّ سی۔ امبّاں نُۄں سامبھݨ-ویچݨ دا کمّ کِساناں لئی اَۄکھا سی۔ پِںڈّاں دے ہی وپاری کِسم دے لۄک امبّ کھرِید لَیںدے۔ جِویں-جِویں امبّ پکّ دے ہیٹھاں ڈِگدے٬ وپاری ٹۄکرِییاں ’چ بھر کے مںڈّی لَے جاںدے۔ جدۄں امبّ پکّ کے ہیٹھاں ڈِگݨ لگّ پَیںدے تاں کِہا جاںدا سی کِہ ’ٹوکا‘ شُرُۄ ہۄ گِیا۔

باگاں دے مالکاں نُۄں آپݨے چُۄپݨ تے اچار واستے جِنّی لۄڑ ہُںدّی٬ اُہ سَۄدا کرن سمیں وپاری نُۄں دسّ دِںدّے کِہ سانُۄں اینے مݨ جِݨس دی لۄڑ پئیگی۔ اُدۄں کُئِںٹل تے کِلّۄ نہِیں ’مݨ تے سیر‘ ہُںدّے سن۔ 40 سیر دا مݨ تے 16 چھٹاںک دا سیر۔ جِدّݨ ساڈا امبّ چُۄپݨ دا من بݨدا٬ وپاری کۄلۄں آپݨی پسںدّ دے چار-پںجّ سیر تُلوا لِیائُںدے تے ٹھںڈھّے پاݨی دی بالٹی وِچ ڈۄب کے٬ سارے جݨے مذے نالھ چُۄپدے۔ جلںدھّر ذِلے دے ساڈے رِشتیدار امبّ چُۄپݨ لئی وِشیش تَۄر ’تے گیڑی ماردے۔ کچّے امبّ دی چٹݨی تۄں اِلاوا شِشّا وی بݨدا سی۔ شِشّا کی سی؟ کچّے امبّاں نُۄں پاݨی ’چ اُبال کے جاں بھُبّل وِچ بھُنّ کے٬ اُسدا گُدّا پاݨی ’چ گھۄل لِیا جاںدا۔ اُس گھۄل وِچ رگڑِیا پُۄدنا٬ پِیاج٬ لُۄݨ, مسالا تے تھۄڑی کُ شکّر پا کے جۄ ’ڈِش‘ بݨدی٬ اُس نُۄں ’شِشّا‘ آکھدے سن۔ اُہ رۄٹی دے نالھ جاں بائد وِچ پِیںدے ساں۔ ہاذمے واستے بہُت ودھِییا چِیذ سی۔

پِںڈّ وِچ چار بھٹھِّییاں سن۔ ساڈے پاسے اِیسری تے بتنے دی بھٹھّی سی۔ بتنا بالݨ جھۄکدا تے اِیسری کڑاہی دی گرم ریت وِچ مکّی٬ کݨک تے چھۄلِیاں دے داݨے بھُنّدی تے نالھ دی نالھ گلّاں کری جاںدی۔ نوِیں اݨسُکائی مکّی دے آبھُۄ٬ مُرمُرے تے پُراݨی مکّی دِییاں کھِلّاں٬نِیاݨے-سِیاݨے کمِیذاں-کُڑتِیاں دِییاں ذیباں جاں کَۄلِییاں ’چ پا کے مذے نالھ چبّدے۔ تھۄڑی کُ مکھݨی تے لُۄݨ لگّے دلھے ہۄئے چھۄلے اتے کݨک دے گرم-گرم داݨِیاں نُۄں گُڑ لا کے بݨائے ’رۄڑ‘ سُیاد وی ہُںدّے سن تے سِہت لئی گُݨکاری وی۔

برسات دی رُتّے پںجّ-ستّ گبھرُۄ اِکٹھّے ہۄ کے آپݨے کھیتاں وِچّۄں چھلِّییاں تۄڑدے ’تے اُتھّے ہی کِسے چھاںدار دْرخت ہیٹھ دھُۄݨی لا کے آپݨے ہتھِّیں بھُنّ-بھُنّ چبّدے۔ اِسے ترہاں سِیالاں وِچ آپݨے تے کدی-کدی بِگانے کھیتاں وِچّۄں چھۄلِیاں دے جاڑ پُٹّ کے دھُۄݨی اُتّے ہۄلاں بݨا لَیںدے۔ ہۄلاں چبّݨ بائد دھُۄݨی دی کالکھ اِک-دُۄجے دے مُۄںہ ’تے ملھ کے اتے ناں تے کُناں پا کے ہاسا-مذاک وی کر لئیِدا سی۔ مُۄںگپھلی دی پھسل والھے پِںڈّاں وِچ لۄک مُۄںگپھلی دِییاں ہۄلھاں چبّدے سن۔ تِئُہاراں مَۄکے پکَۄڑے گھراں ’چ بݨا لئے جاںدے تے جلیبِییاں پِںڈّ دے دُکاندار سپَیشل تَۄر ’تے بݨائُںدے۔

راساں

پِںڈّ ’چ دس-باراں گھر مراسِییاں دے سن۔ دیش دی وںڈّ سمیں اُہ پاکِستان نہِیں گئے سن۔ پِںڈّ والھِیاں اُنہاں دی رکھِّیا کِیتی سی۔ اُنہاں دے بذُرگ وِیاہاں مَۄکے گھر-گھر جا کے سدّا دِیا کردے سن۔ وِیاہ والھے گھر ولّۄں آپݨے بھائیِچارے دے پرِواراں نُۄں رۄٹی کھُیائُݨ اتے ماںئیِںئیں٬ لاواں٬ ڈۄلی تۄرن ورگِییاں رسماں ’چ شامل ہۄݨ لئی مراسِییاں-مراسݨاں جاں کِسے ہۄر لاگی راہِیں سدّا بھیجِیا جاںدا سی۔

ادھّکھڑ تے جوان مراسِییاں دِییاں دۄ مںڈّلِییاں سن— اِک واجا وجائُݨ والِیاں دی تے دُۄجی راسدھارِییاں دی۔ واجا-ماسٹر دارا

دھُناں بݨائُݨ دا نِپُنّ کلاکار سی۔ اُس نیں سارے ساجِںدِّیاں وِچ ودھِییا تالمیل بݨائِیا ہۄئِیا سی۔ اُنہاں دے ساذاں وِچّۄں اُبھرّدِییاں نویں-پُراݨے پھِلمی گاݨِیاں٬ بۄلِییاں تے ٹپِّیاں دِییاں منمۄہک دھُناں سُݨ کے لۄکِیں آپ مُہارے نچّݨ-جھُۄمݨ لگّ جاںدے۔ ساڈے اِلاکے وِچ وِیہ-وِیہ مِیل تکّ اِہی واجا جاںدا سی۔

راسدھارِییاں وِچ کرما مراسی ساڈے ذِلہے دا مشہُۄر نچار سی۔ اُس دا چھۄٹا بھرا انور تے تائے دا پُتّر آدِل اتے کھانپُر دا نسِیبا آدھرمی وی چںگّے نچار سن۔ اِہ نچار کُڑِییاں والھے کپّڑے پا کے پھِلمی گاݨے گائُںدے تے گاݨِیاں دے بۄلاں انُسار چِہرے تے سرِیر دِییاں ڈھُکّوِییاں اداواں بݨا کے نچّدے۔ ہرمۄنِیئم تے تبلے والھے میچوِییاں سُراں نالھ مِئۄُذِک دیںدے۔ اُنہاں دے دِن دے پْرۄگرام نُۄں ’نکلاں‘ کِہا جاںدا سی۔ نکلاں ’چ اُہ گائُݨ-نچّݨ دے نالھ-نالھ پیںڈُۄ ذِںدّگی نالھ سمبّںدھِّت ٹِچّراں-ٹۄٹکے تے چُٹکلے سُݨا کے لۄکاں نُۄں کھُۄب ہسائُںدے۔ رہِمے مراسی دا پُتّر نذِیر آم جِہِییاں گلّاں وِچّۄں ہاسرس پَیدا کر لَیںدا سی۔

رات دے شۄء نُۄں راس کِہا جاںدا سی۔ کرمے ہُراں دی راس مںڈّلی دا اِںچارج پںڈّت مۄہݨ لال ہںڈھِّیا ہۄئِیا کلاکار سی۔ راس دے آرمبھّ وِچ جدۄں اُہ سُرِیلی تے وَیراگمئی آواذ وِچ بھگت سِںگھّ دی گھۄڑی اتے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے چھۄٹے ساہِبذادِیاں دا شہِیدی ساکا پیش کردا تاں جۄش اتے وَیراگ دِییاں بھاوناواں وِچ گڑُچّ ہۄئے لۄک آپ مُہارے کہِ اُٹھّدے٬ “واہ اۄئے مۄہݨ لالا”, “جِئُںدا رہِ اۄئے سُہݨِیاں۔”

پھِر نچاراں دا گائُݨ-نچّݨ آرمبھّ ہۄ جاںدا تے جدۄں رات ٹِک جاںدی٬ ڈراما شُرُۄ ہۄ جاںدا۔ پںڈّت مۄہݨ لال٬ شیرا مراسی٬ کرما نچار تے کھانپُرِییا نسِیبا ڈرامِیاں دے مںجھّے ہۄئے کلاکار سن۔ راجا ہرِیش چںدّر٬ پُۄرن بھگت٬ راجا بھرتھری آدِ ڈرامِیاں دے ہِردے ویدھک سِین ویکھدِیاں لۄکِیں ہںجھُّۄ کیرن لگ جاںدے۔ میرِییاں اکھّاں وی نم ہۄ جاںدِییاں سن۔ ہۄلے دے تِئُہار ’تے پِںڈّ وِچ پںجّ-چھے دِن لگاتار راساں دا پْرۄگرام چلّدا۔ پْرۄگرام پِںڈّ دے وِچکار کھُلہے تھاں تے ہُںدّے سن۔ کۄئی سٹیج نہِیں سی ہُںدّی۔ راسدھارِیئے آپݨے لئی درِییاں وِچھا لَیںدے تے درشک گھںٹِّیاں-بدھّی بھُںجّے بَیٹھ کے راساں دیکھدے۔ اَۄرتاں لاگلے گھراں دے بنیرِیاں ’تے بہِ کے دیکھدِییاں۔ لاگلے پِںڈّاں دے لۄک وی آئِیا کردے سن۔ ویل کروائُݨ والھے اِک رُپئے دا نۄٹ اُںگلاں ’چ پھڑ کے ہتھّ اُتاںہ چُکّدے۔ نچار اُس بںدّے کۄلھ پہُںچّ کے اُس دا ناں پُچھّدا تے رُپئیِیا پھڑ کے باںہ اُچّی کردِیاں آکھدا٬ “ویل٬ پھلاݨے دی ویل٬ اِک رُپئیِئے دی ویل٬ ربّ اِہدی ویل ودھاوے۔” دُۄر نیڑے دے ہۄر پِںڈّاں وِچ وی اِس مںڈّلی دِییاں راساں پَیںدِییاں رہِںدِّییاں۔ راساں دے پْرۄگراماں دی کھبر کنّۄ-کنّی لاگلے پِںڈّاں ’چ پہُںچّ جاںدی۔ راس دے شَۄکِیناں لئی تِنّ-چار مِیل دی پَیدل واٹ مامُۄلی گلّ سی۔ میرا ہاݨی سۄہݨ راساں بارے پُۄری سُۄہ رکھّدا۔ اُس تۄں کھبر مِلݨ ’تے مَیں تے بھرا کُلدِیپ باپُۄ جی نُۄں دسّ کے آپݨی ٹۄلی دے کرتار٬ جِیت٬ مۄہݨ تے سۄہݨ نالھ راس دیکھݨ چلے جاںدے۔ مَینُۄں ناچ-گاݨِیاں نالھۄں ڈرامے ودھیرے پسںدّ سن۔ بھاویں پِںڈّۄں ہۄر نِیاݨِیاں دا ساتھ وی مِل جاںدا پر اُدۄں نِیاݨِیاں دی ٹۄلی نُۄں راتاں سمیں وی راہاں ’چ کۄئی کھترا نہِیں سی ہُںدّا۔

کمِئۄُنِسٹ پارٹی دے ڈرامے

کمِئۄُنِسٹ پارٹی دی ڈراما ٹِیم دا پْرسِدھّ کلاکار ’جۄگِںدّر باہرلا‘ ساڈے پِںڈّاں دا سی۔ منۄرںجّن تے راجنِیتک چیتنا والھے اُنہاں دے ڈرامے پِںڈّاں وِچ ہُںدّے رہِںدّے سن۔ اُہ ڈرامے لۄکِیں راساں نالھۄں وی ودھّ شَۄںک نالھ دیکھدے٬ کئی-کئی مِیل دی واٹ گاہ کے۔ ساڈے پِںڈّ دا دلِیپ سِںگھّ کمِئۄُنِسٹ پارٹی دا ہُشِیارپُر ذِلے دا سَیکٹری سی۔ 1959 وِچ اُسنے پِںڈّ دے امبّاں دے باگاں ’چ پارٹی دی وڈّی کانپھرںسّ کروائی سی۔ دُۄرۄں-نیڑِئۄں انیکاں لۄک ہُم-ہُما کے پہُںچّے سن۔ رات نُۄں جۄگِںدّر باہرلے تے اُسدے ساتھِییاں دا ڈراما دیکھ کے لۄک اش-اش کر اُٹھّے سن۔

ساڈے پِںڈّ گُۄگا پِیر دی چھِںجھّ پَیںدی سی۔ گُۄگا نَۄمی دی ساری رات ٹمک (وڈّا ڈھۄل) وجّدا۔ ٹمک دی اُچّی آواذ نالھ نیڑلے پِںڈّاں نُۄں چھِںجھّ بارے پتا لگّ جاںدا۔ اگلے دِن لَۄڈھے کُ ویلے چھِںجھّ شُرُۄ ہۄ جاںدی۔ دُۄرۄں-نیڑِئۄں انیکاں لۄک دیکھݨ آئُںدے۔ گرم-گرم پکَۄڑِیاں تے جلیبِییاں دِییاں دُکاناں ’تے بھِیڑ لگّی ہُںدّی۔ اِلاکے دے بھلواناں دِییاں کُشتِییاں ہُںدِّییاں۔ پْربںدھّکاں ولّۄں ہر جیتُۄ نُۄں اِنام وجۄں پںجّ-ستّ رُپئے دِتّے جاںدے۔ اکھِیرلا گھۄل رُمالی دا ہُںدّا۔ رُمالی-جیتُۄ دا اِنام ذِیادا ہُںدّا سی۔

ساڈے جِیجے پھُۄلا سِںگھّ نالھ اُہدے پِںڈّ سںگھّوالھ (ذِلا جلںدھّر) دے نامور بھلوان جگِیری تے نںجُّۄ ہر سال ساڈے مہِمان ہُںدّے۔ رُمالی آم تَۄر ’تے جگِیری ہی جِتّدا سی۔

چھِںجھّ دے دِناں وِچ گُۄگا پُۄجݨ دی پْرتھا وی سی۔ اِک ہتھّ ’تے سیوِییاں والھی تھالی تے دُۄجے ہتھّ وِچ کچّی لسّی دا گِلاس اُٹھائی پِںڈّ دِییاں اَۄرتاں٬ گواںڈھی پِںڈّ پِیالھاں نالھ لگّدے بسِیویں ’تے پہُںچّ جاںدِییاں۔ اۄتھے ملّے ہۄئے گھاہ-پھُۄس وِچ دۄویں چِیذاں اُلدّ کے آکھدِییاں٬ “ہے گُۄگا پِیر ! آپݨی سپّاں دی پرجا ایتھے ہی رکھّ۔ ساڈے گھر ناں بھیجِیں۔”

باپُۄ جی تے پِںڈّ دے چار کُ بںدّے گُۄگا-پُۄجا دے وِرۄدھی سن۔ اِک ویراں سویرے-سویرے ساڈے گھر سپّ نِکّلھ آئِیا۔ گھر وِچ مَے تے بِیبی ہی ساں۔ اسِیں دہِل گئے۔ بِیبی مَینُۄں کہِںدّی٬ “جاہ پِیارا سُںہّ نُۄں بُلا لِیا۔” اُہ کھیتی نہِیں سی کردا۔ گھر ہی ہُںدّا سی۔ مَیں دَۄڑ کے گِیا پر اُس وکت اُہ گھر نہِیں سی۔ مَیں مُڑ کے آئِیا تاں بِیبی نیں اُتسُکتا نالھ پُچھِّیا٬ “آئُںدَے؟” “اُہ گھر نہِیں۔” میرے بۄل سُݨ کے بِیبی نِراش ہۄ گئی پر دۄ کُ پلاں بائد اُہدے ’چ پتا نہِیں کِدھّرۄں ہِمّت آ گئی۔ اُسنے ڈاںگ چُکّ لئی۔ اینے نُۄں سپّ دلان ’چۄں نِکّل کے چَۄںکے ’چ جا وڑِیا۔ بِیبی دی ڈاںگ سِدھّی سپّ دی سِری ’تے وجّی۔ پَیںدی سٹّے اُس نیں تِنّ-چار واری ڈاںگ ورہا دِتّی۔ سپّ مر گِیا۔ پِںڈّ وِچ بِیبی دے ہَۄسلے دی پْرشںسّا کرن والھے وی سن تے ساڈے ٹبّر نُۄں دۄش جِہا دیݨ والھے وی— جد گُۄگا نہِیں پُۄجݨا تاں سپّاں نیں گھر ’چ آئُݨا ہی آئُݨا… دیکھ لئۄ گِیا وی چُلّہے ولّ نُۄں سیوِییاں دی مہِک لَیݨ۔”

پِںڈّ ’چ ہر چار-پںجّ سال بائد باذی پَیںدی سی۔ لاگلے پِںڈّ بادۄوال ’چ باذِیگراں دے کُجھ گھر سن۔ اُہ ساڈے پِںڈّاں ’چۄں داݨِیاں تے پَیسِیاں دی اُگراہی کرکے باذی دا پْرۄگرام وِڈھّ لَیںدے۔ نَۄجوان باذِیگر لکّ نُۄں گھُںگّرُۄ بنّہ کے مَیدان ’چ نِتّردے۔ پہِلاں اُہ ڈھۄل دی تال ’تے آپسی مُکابلے وِچ اِک-دُۄجے تۄں ودھّ کے اُچِّییاں-لمِّییاں چھالاں ماردے تے پھِر تْریٹِییاں چھالاں لگّدِییاں۔ ذمِین دے لَیول تۄں لیدویں رُکھ مِٹّی دا مذبتُۄ رَیمپ بݨا کے اُسدے سِکھر ’تے لچکدار پھٹّا بِیڑِیا ہُںدّا سی۔ کھِڈاری دُۄرۄں ذمِین ’تے دَۄڑ کے رَیمپ ’تے چڑھدے اتے لچکدار پھٹّے ’تے جمپّ لَے کے اُتاںہ نُۄں اُلّر جاںدے تے ہوا وِچ بںدّباذی جاں پلھسیٹا مار کے پُۄرے سںتُّلن نالھ ذمِین ’تے آ کھڑھدے۔ میرے پِںڈّ واںگ٬ باذی پںجّاب دے انیکاں پِںڈّاں وِچ پَیںدی سی۔ لۄک بڑے شَۄک نالھ دیکھدے سن۔

ہُݨ جدۄں مَیں اُلمپِّک تے ہۄر کَۄماںتری کھیڈاں وِچ جِمناسٹِک کھِڈارِییاں دے جَۄہر دیکھدا ہاں تاں مَینُۄں 60 سال پہِلاں دِییاں باذِیگراں دِییاں باکمال کلاباذِییاں یاد آ جاںدِییاں ہن۔ اُنہاں وِچ ودھِییا جِمناسٹِک کھِڈاری بݨن دِییاں بھرپُۄر سمبھّاوناواں سن۔ پر سرکاراں نیں باذی-کلا نُۄں وِکست کرن جاں ہۄݨہار باذِیگر جواناں نُۄں مَۄکے دیݨ دا کۄئی اُپرالا ناں کِیتا۔ لۄک ہِتاں نُۄں وِسار کے آپݨے ہِتّ پالݨ والھے راجنِیتکاں دِییاں کھامِییاں کارن باذی دی امِیر پرمپّرا دا اںتّ ہۄ گِیا۔

جھگڑے-جھیڑِیاں دے نِپٹارے

پِںڈّ دے آم جھگڑے-جھیڑے پںچّائِت وِچ ہی نِپٹا دِتّے جاںدے۔ ساڈے باپُۄ جی 27-28 سال دی اُمر تۄں لَے کے آپݨے آکھری سمیں تکّ پںچّائِت دے مَیمبر رہے۔ پِںڈّ دی مُربّیبںدّی سمیں اُہ ’مُربّیبںدّی کمیٹی‘ دے مِیت پْردھان سن۔

پِںڈّ والِیاں دۄ وار اُنہاں نُۄں سرپںچّ وی بݨائُݨا چاہِیا پر اُنہاں پرِوار پْرتی آپݨِییاں ذِمّیوارِییاں دے مدّینذر ناںہ کر دِتّی سی۔ نیک-نِیتی تے ساپھگۄئی کرکے اُنہاں دی پُچھّ سرپںچّ نالھۄں گھٹّ نہِیں سی۔ گھریلُۄ پھُٹّ٬ بنِّیاں دے رٹِّیاں٬ گالھی-گلھۄچ تے ڈاںگ-سۄٹے دِییاں لڑائیِیاں دے مسلے لَے کے لۄکِیں پہِلاں اُنہاں کۄلھ ہی آئُںدے۔ اُہ اِک دھِر دی سُݨ کے دُۄجی دھِر نُۄں وی پُچھّدے۔ جدۄں مسلا پںچّائِت ’چ جاںدا تاں نِکھّر کے آپݨی رائ دسّدے۔ بہُتی وار سرپںچّ تے ہۄر مَیمبر پھَیسلا اُنہاں ’تے چھڈّ دِںدّے۔ اُہ جِس دھِر دا وادھا ہُںدّا اُسنُۄں مُیاپھی مںگّݨ تے ہرجانا بھرن لئی آکھ کے ماملا نِپٹا دیںدے۔ تھاݨِیاں-کچِہرِییاں دے چکّراں تۄں بچݨ دی سلاہ دیںدے۔ کدی-کدی کۄئی دھِر آپݨی ہَیںکڑ جاں کِسے دی چُکّ ’چ آ کے اڑ وی جاںدی پر آم تَۄر ’تے راذِیناما ہۄ جاںدا۔ اہِم گلّ اِہ وی سی کِہ اُدۄں پِںڈّاں وِچ اجّ واںگ دھڑیبںدِّییاں نہِیں سی ہُںدِّییاں۔

باپُۄ جی گُرپُرباں مَۄکے دھارمِک کوتِاواں لِکھ کے گُردوارے وِچ سُݨائِیا کردے سن۔ پِںڈّ اتے اِلاکے دے لۄک اُنہاں نُۄں ’بھائی مہِںدّر سِںگھّ‘ کہِ کے بُلائُںدے سن۔ اُہ جات-پات دے وِرۄدھی سن۔

سِیاݨی اُمر دا نںدّ سِںگھّ جُلاہا اُنہاں نالھ کھیتی دا کمّ کروائُںدا سی۔ پر ساڈے لئی اُہ کاما نہِیں پرِوار دا مَیمبر سی۔ اسِیں بھَیݨ-بھرا اُسنُۄں بابا کہِ کے بُلائُںدے ساں۔ اُدۄں کھیتاں ’چ کمّ کرن آئُںدے نِیوِییاں جاتاں دے لۄکاں نُۄں آپݨا کَۄلی-گلاس نالھ لِیائُݨا پَیںدا سی۔ پر باپُۄ جی اِس کُرِیت دے وِرۄدھی سن۔ ساڈے کھیتاں وِچ آئُںدے کامِیاں نُۄں٬ اسِیں آپݨے بھاںڈِیاں ’چ رۄٹی کھُیائُںدے ساں۔ کُجھ جات ابھِمانی جٹّ باپُۄ جی دی نُکتاچِینی کردے۔ پر جدۄں باپُۄ جی گُرباݨی دے ہوالِیاں رہِیں اُۄچ-نِیچ نُۄں گلت کرار دیںدے تاں اُنہاں نُۄں کۄئی جواب ناں اَۄڑدا۔

جَیتۄں مۄرچے دے سہِبھاگی

گُردوارا سُدھار لہِر سمیں باپُۄ جی تۄں پہِلی پِیڑھی دا ٹکسالی سِکھّ دلِیپ سِںگھّ کُجھ کُ وار مۄرچِیاں وِچ گِیا سی۔ اُس تۄں پْریرِت ہۄ کے باپُۄ جی٬ شرِیکے ’چۄں ساڈے تائِیا جی امر سِںگھّ تے گںڈّا سِںگھّ جَیتۄں مۄرچے وِچ گئے۔ باپُۄ جی تے گںڈّا سِںگھّ نابالگ ہۄݨ کرکے پُلِس دے تشدّد تۄں بچ گئے تے اُنہاں نُۄں رِہاء وی چھیتی کر دِتّا گِیا۔ پر سوا چھے پھُٹّ لمّے بھر جوان امر سِںگھّ ’تے بہُت تشدّد ہۄئِیا۔ باپُۄ جی دسّدے ہُںدّے سن کِہ کِہ جدۄں اُہ سذا کٹّ کے آئِیا تاں کئی مہِینے اُسنُۄں پبّاں بھار ہی تُرنا پِیا ۔ اڈِّییاں ذمِین ’تے لگّݨ نالھ اُسدِییاں لتّاں وِچ چِیساں پَیݨ لگّ جاںدِییاں سن۔ گںڈّا سِںگھّ اپھرِیکا چلا گِیا سی۔ امر سِںگھّ ہُراں دے گھر وِچ گرِیبی بہُت سی۔ دُکھی ہۄ کے اُہ پِںڈّۄں نِکلھ گِیا۔ گھُمّدا-گھُمائُںدا پٹنا ساہِب جا ٹِکِیا۔ ٹرکّ ڈرائیِور بݨ کے کرڑی مِہنت کِیتی۔ پہِلاں دۄ ٹرکّ لئے تے پھِر ہَۄلی-ہَۄلی وڈّا ٹراںسپۄرٹر بݨ گِیا۔ اُہ کُجھ سال پٹنا ساہِب دے مُکھّ گُردُیارے ’ہرِمںدّر ساہِب‘ دا پْردھان وی رِہا۔ باپُۄ جی نالھ اُسدا بہُت پِیار سی جۄ آکھری سمیں تکّ نِبھِیا۔

اُدۄں ساڈے پِںڈّ دۄ گُردوارے سن۔ اِک پِںڈّ ’چ تے دُۄجا پِںڈّۄں باہر۔ باہرلے گُردوارے وِچ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دا پْرکاش نہِیں کِیتا جاںدا۔ لۄکاں نُۄں اپدیش دیݨ لئی اُنہاں آپݨی باݨی رچی ہۄئی ہَے۔ ڈیرے دے مۄڈھی سںتّ اِیشر داس گُردوارے والھی تھاں ’تے کُلّی ’چ بھگتی کردے سن۔ گُردوارے دے مَۄجُۄدا جاں-نشِین سںتّ داس ولّۄں پِںڈّ دے اُسارُۄ کمّاں ’چ پائِیا وڈّا یۄگدان شلاگھایۄگ ہَے پر گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دا پْرکاش ناں ہۄݨ کرکے ساڈے پرِوار سمیت پِںڈّ دے کئی پرِوار اُس گُردوارے نہِیں جاںدے سن۔

پِںڈّ وِچلا گُردوارا بابا رُۄپ دیو جی دا ہَے۔ بابا جی اُچّے- سُچّے جِیون والھے بھگت سن۔ اگاںہ اُنہاں دے وںشّ وِچّۄں تِنّ پرِوار سن۔ وںشّ دے ساڈے سمیں دے جانشِین دا ناں سںتّ باوا سِںگھّ سی۔ اُسنُۄں گُر-اِتِہاس تے گُرباݨی بارے کاپھی گِیان سی۔ پر اُسنے اتے وںشّ دے دُۄجے پروِاراں نیں بابا جی دے جِیون نالھ جۄ کتھا جۄڑی ہۄئی سی٬ اُہ اِتِہاسک نہِیں سی۔ کتھا اِہ سی کِہ اِک وار اچانک ہی بابا رُۄپ دیو جی دی گُرُۄ نانک دیو جی نالھ مُلاکات ہۄ گئی۔ اُپرںتّ گُرُۄ ساہبِ بابا جی دے گھر آئے سن۔ دلِیپ سِںگھّ نیں اِس کتھا نُۄں چُݨَۄتی دیںدِیاں وںشّ والھِیاں نُۄں ٹھۄس سبُۄت پیش کرن لئی کِہا۔ پر کتھا منگھڑت سی٬ اُہ سبُۄت پیش ناں کر سکے۔ گُرُۄ ساہِب پںجّاب وِچ جِہڑِییاں تھاواں ’تے گئے سن اُنہاں وِچ ساڈے پِںڈّ دا ناں کِتے وی درج نہِیں۔ انپڑھتا کارن پِںڈّ دے کاپھی لۄک اُس کتھا نُۄں سہی منّی جاںدے سن۔ پر دلِیپ سِںگھّ واںگ باپُۄ جی٬ ہجارا سِںگھّ٬ نِدھان سِںگھّ٬ ملکِیئت سِںگھّ٬ سںتّا سِںگھّ٬ ہَۄلدار نںدّ سِںگھّ تے پِںڈّ دے ہۄر سُۄجھوان بںدّے اِس کتھا ’تے کِںتُّۄ کردے رہے۔ اُُنہاں دا کِںتُّۄ گُردوارے دی مریادا ’تے وی سی— گُردوارے ’چ بابا رُۄپ دیو جی دا مٹھ بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ انہاں دے وںشّ ولۄں چلائی رِیت انُسار لۄک پہِلاں مٹھ نُۄں متھّا ٹیکدے سن تے بائد وِچ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب نُۄں۔ ارداس وی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی ہذُۄری وِچ کرن دی بجائ مٹھ مُۄہرے کھلۄ کے کِیتی جاںدی سی۔ اِہ مریادا سِکھّی سِدھاںتاں دی اُلںگھّݨا سی۔ باپُۄ جی تے اُنہاں دے ہمکھِیالی جدۄں باوا سِںگھّ نُۄں مریادا ٹھِیک کرن لئی کہِںدّے٬ اُہ آکھ دیںدا کِہ گُردوارا پِںڈّ دا نہِیں اُنہاں دے وںشّ دا ہَے۔ اِس دی مریادا وِچ لۄکاں نُۄں دکھل دیݨ دا کۄئی ہکّ نہِیں۔ بابا جی تے اُنہاں دے سہِیۄگِییاں نیں سلاہ کرکے سںگّراںداں تے گُرپُرب جںجّگھر ’چ منائُݨے شُرُۄ کر دِتّے۔

میری پڑھائی

چار جماتاں مَیں پِںڈّ دے پْرائِمری سکُۄل ’چ پاس کِیتِییاں۔ مُکھّ ادھِیاپک دا ناں چرںجّی لال سی۔ اُسدا پِںڈّ تاں کۄئی ہۄر سی پر اُہ پکّے تَۄر ’تے میگھۄوال-نِواسی بݨ گِیا۔ اُسدی ساری نَۄکری ساڈے سکُۄل ’چ ہی پُۄری ہۄئی۔ اُہ پڑھائُںدا تاں ودھِییا سی پر کُٹّدا ہُںدّا سی۔ اسِیں تپّڑاں ’تے بَیٹھ کے پڑھدے ساں۔ لِکھݨ واستے لکّڑی دی پھٹّی٬ کانے دی کلم تے گھۄلھ کے بݨائی سِیاہی دی دوات ہُںدّی سی۔ لِکھِیا ہۄئِیا ماسٹر نُۄں دِکھائُݨ بائد پھٹّی دھۄ کے گاچݨی ملھ لئیِدی سی۔ گاچݨی لگّی پھٹی ’تے اکھّر بہُت سُہݨے اُگھّڑدے سن۔ ہِساب دے سوال ہلّ کرن لئی سلیٹاں ہُںدِّییاں سن٬ لِکھِیا سلیٹِییاں نالھ جاںدا سی۔

پہاڑے یاد کروائُݨ دا ڈھںگّ سادا وی سی تے نِیارا وی۔ کلاس دے دۄ گرُپّ بݨا کے آہمۄ-ساہمݨے کھڑھا دِتّے جاںدے۔ اِک گرُپّ دے سارے بچّے اُچّی دیݨی اُچاردے٬ “اِک دُۄݨی دُۄݨی٬ دۄ دُۄݨی چار آ۔” دُۄجے گرُپّ دے بچّے وی اُسی ٹۄن ’چ اُچاردے٬ “تِنّ دُۄݨی چھے آ٬ چار دُۄݨی اٹھّ آ۔” اِسے اںدّاذ وِچ سۄلاں دُۄݨی بتّی کہِ کے تِیئے٬ چَۄکے٬ پاںجے٬ چھِیکے تے اگلے پہاڑے اُچارے جاںدے۔

شبد-جۄڑاں واستے لگاں-ماتراں دی سہی ورتۄں سِکھّݨ لئی اِسے ڈھںگّ نالھ مُہارنی اُچاری جاںدی سی۔ کلاس دے دۄویں گرُپّ سہِگان واںگ وارۄ-واری اُچاردے:

اِک گرُپّ دُۄجا گرُپّ

س مُکتا سا کنّا س سِہاری س بِہاری

سُ اَۄںکڑ سُۄ دُلَیںکڑ

سے لاواں سَے دُلائیِیاں

سۄ ہۄڑا سَۄ کنَۄڑا

سں ٹِپّی ساں بِںدّی

اِسے ترہاں ’ڑ‘ تکّ سارے اکھّراں دی مُہارنی اُچاری جاںدی

چَۄتھی جمات پاس ہۄݨ تکّ 2 تۄں 16 تکّ دے پہاڑے وِدِیارتھِییاں نُۄں مُۄںہ-ذبانی یاد ہۄ جاںدے سن تے لگاں-ماتراں دی سہی ورتۄں وی دِماگ ’چ پکّی ترہاں بَیٹھ جاںدی سی۔

سُچجّے جِیون دی ٹکسال

پںجّوِیں تۄں دسوِیں تکّ دی پڑھائی مَیں ٹی. اَیچ. اَیم (تیجا سِںگھّ ہرکِشن لال مَیمۄرِیئل) ہائی سکُۄل نسرالا تۄں کِیتی۔ اُدۄں اِہ پْرائیِویٹ سکُۄل سی۔ بائد وِچ سرکاری سِینِیئر سَیکںڈّری سکُۄل بݨِیاں۔ اُس سمیں ساڈے اِلاکے وِچ تِنّ ہائی سکُۄل ہُںدّے سن— شامچُراسی٬ نسرالا تے پُر ہِیراں۔ نسرالا سکُۄل وِچ چھۄٹے-وڈّے تکرِیبن پںدّراں پِںڈّاں دے مُںڈّے پڑھدے سن۔ کُڑِییاں وی سن پر بہُت تھۄڑھِییاں۔ سِکھِّیا لاذمی ناں ہۄݨ کرکے پِںڈّا دے کئی مُںڈّے اݨپڑھ رہِ جاںدے سن۔

نسرالا ساڈے پِںڈّۄں پںجّ کِلۄمِیٹر دی دُۄری ’تے ہَے۔ مَیں ٹُر کے جاںدا تے ٹُر کے آئُںدا۔ میرے واںگ ہی سارے پِںڈّاں دے مُںڈّے پَیدل مارچ ہی کردے سن۔ سائیِکل کِسے-کِسے نُۄں ہی جُڑدا سی۔ اِہ سکُۄل ہُشِیارپُر تۄں 10 کِلّۄمِیٹر دے پھاسلے ’تے جلںدھّر-ہُشِیارپُر رۄڈ ’تے ستھِتّ ہَے۔ سکُۄل دے گیٹ نالھ لگدے کھُلّہے وِہڑے وِچ گھاہ تے پھُلّاں دے لائن سن۔ سجّے-کھبّے تے ساہمݨے کلاس-رُۄماں دِییاں کتاراں یُۄ (U) شکل بݨائُںدِییاں سن۔ سویرے پْرارتھنا ’چ تِنّ وِدِیارتھی گُرباݨی دا کۄئی شبد اُچاردے سن۔ بائد ’چ اِک وِدِیارتھی ارداس کردا سی۔ اںگّْریذی دا مذمُۄن پںجّوِیں جمات ’چ شُرُۄ ہۄئِیا۔ اِسدا پِیرِیئڈ ہَیڈماسٹر کُںدّن سِںگھّ سِیہرا لِیا کردا سی۔ بلَیک بۄرڈ ’تے چاک نالھ چار لکِیراں واہ کے اُہ اِک-اِک اکھّر نُۄں سہی تے سُتھرا لِکھݨ دا ڈھںگّ درسائُںدا۔ سُہݨا ہَیںڈرائیِٹِںگّ ہُںدّا تاں کُدرتی اے پر اکھّراں نُۄں لِکھݨ دی ڈھُکوِیں سِکھلائی٬ ہَیںڈرائیِٹِںگّ نُۄں جے سُہݨا نہِیں٬ سُتھرا تاں بݨا ہی دِںدّی ہَے۔

س. کُںدّن سِںگھّ سِیہرا B.SC B.T سی۔ اُس نُۄں آپݨے کِتّے نالھ اِشک سی۔ اُہ لگن٬ مِہنت٬ سچائی تے اِیمانداری دا مُجسّما سی۔ اُہ کِتابی پڑھائی دے نالھ-نالھ اِنہاں گُݨاں دِییاں رِشماں وی وِدِیارتھِییاں دے مناں وِچ سںچّاردا رہِںدّا۔ اُسنے اِسے سکُۄل وِچ سائِںس ادھِیاپک وجۄں نَۄکری شُرُۄ کِیتی سی۔ اُدۄں سکُۄل دی پڑھائی دا پدھّر ٹھِیک نہِیں سی۔ چار کُ سال بائد جدۄں اُہ ہَیڈماسٹر بݨِیاں تاں اُسنے سکُۄل نُۄں اُچّا چُکّݨ دا پْرݨ کر لِیا۔ سارے ادھِیاپکاں نُۄں سہِیۄگ لئی پْریر کے اُسنے ’کرۄ جاں مرۄ‘ دا سںکّلپ دْرِڑ کروا دِتّا۔ جِہڑا ادھِیاپک لگن نالھ ناں پڑھائُںدا٬ اُس دی اُہ چھُٹّی کر دیںدا۔ سکُۄل دی مَینیجِںگّ کمیٹی اُہدے نالھ سی۔

میرے اُس سکُۄل ’چ داکھل ہۄݨ سمیں سِیہرا ساہِب دی اگوائی ’چ سکُۄل ترکّی دی لِیہ ’تے پَے چُکّا سی۔ اُہ وِدِیارتھِییاں نُۄں سادگی ’چ رہِݨ لئی پْریردا سی۔ اُہ آکھدا ہُںدّا سی٬ “تُہاڈے ماپے کرڑی مِہنت کرکے گھراں دے گُذارے چلائُںدے ہن۔ اُہ اَۄکھے-سَۄکھے تُہاڈِییاں پھِیساں تاں تار سکدے نیں٬ تُہاڈِییاں شکِینِییاں واستے اُنہاں کۄلھ پَیسے ہَے نہِیں۔ سُہݨے کپّڑے مںگّ کے اُنہاں نُۄں تںگّ ناں کرۄ۔ کھدّر دے کمِیذ-پجامے پا کے سکُۄل آئۄ پر اُہ ساپھ ہۄݨے چاہِیدے ہن۔”

مَیں کھدّر دے چِٹّے جاں رںگّدار کمِیذ-پجامے پا کے سکُۄل جاںدا ساں۔ کِسے-کِسے سِیالھ سوَیٹر وی نہِیں سی جُڑدا۔ کھیسی دی بُکّل مار کے ٹُر پَیںدا۔ سکُۄل اںدّر وڑن تۄں پہِلاں کھیسی دی تہِ لا کے بستے ’چ پا لَیݨی اتے واپسی ’تے پھِر بُکّل مار لَیݨی۔

اُدۄں گائیِڈاں/کُںجِّییاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں سن۔ ہَیڈماسٹر نیں وِدِیارتھِییاں نُۄں کھبردار کِیتا ہۄئِیا سی٬ “جے کِسے نیں گائیِڈ دی ورتۄں کِیتی٬ مَیں اُس نُۄں سکُۄلۄں کڈھّ دِیاںگا۔ جِہڑی چِیذ تُہانُۄں ٹھِیک ترہاں سمجھ نہِیں پَیںدی٬ اُس بارے آپݨے ٹِیچر نُۄں پُچھّۄ٬ دۄ وار پُچھّۄ٬ تِنّ وار پُچھّۄ۔”

کُجھ ادھِیاپک کُٹّدے سن۔ سکُۄل دا سبھ تۄں پُراݨا ادھِیاپک گںگّا سِںگھّ سانُۄں چھیوِیں ’چ ہِساب پڑھائُںدا سی۔ اُسدے جٹّکے ڈھںگّ نالھ سمجھائے ہِساب دے ترِیکے سانُۄں سَۄکھے سمجھ آ جاںدے۔ پر اُسدِییاں جٹّکی ٹائیِپ کُجھ گلّاں ساڈے لئی ہاسے-ٹھٹھّے دا مسالا بݨ جاںدِییاں۔ ٹھںڈھّ دی گلّ کردِیاں اُہ آکھدا ہُںدّا سی٬ “جِویں اِک بھارے کپّڑے دے مُکابلے جۄڑے ہۄئے دۄ ہلکے کپّڑِیاں وِچ ٹھںڈھّ نہِیں لگدی اِویں ہی تِیوِییاں دی چھاتی دُۄہری ہۄݨ کرکے اُنہاں دے سرِیر دے اُپّرلے ہِسّے نُۄں ٹھںڈھّ نہِیں لگدی٬ جدۄں کِہ مرداں نُۄں لگدی ہَے تدے ہی تاں اُنہاں دِییاں باہاں چھاتی نالھ جُڑ جاںدِییاں ہن۔ اُہدے پِیرِیئڈ تۄں بائد میرے مُۄںہۄں نِکّلھ جاںدا٬ “منّ گئے بئی گںگّاں سِیاں تیری کھۄج نُۄں۔” “اِہنُۄں سائِںس ماسٹر بݨا دیݨا چاہِیدَے۔” میرے نالھ ڈَیسک ’تے بَیٹھا نگِںدّر آکھدا۔

کھَیر اُسدے کُٹّݨ دی آدت ولّ آئُںدے ہاں۔ اُہ چھۄٹی گلتی تاں مُیاپھ کر دیںدا پر جے سارا سوال گلت ہُںدّا تاں اُسدے ڈںڈّے دا وار سہِݨا پَیںدا سی۔ مَیں ہِساب ’چ کُجھ کمذۄر ساں۔ کُجھ کُ وار مَینُۄں وی کُٹّ کھاݨی پئی۔ اُسدے رِٹائِر ہۄݨ ’تے تجِںدّر سِںگھّ ناں دا ادھِیاپک آئِیا۔ اُسدے ہتھّ وِچ تُۄت دی پتلی چھِٹّی ہُںدّی سی۔ اُہ سویرے سکُۄل لگّݨ تۄں پہِلاں اۄورٹائیِم لائُںدا سی۔ جدۄں کدی لیٹ ہۄ جاݨا تاں اُہنے آکھݨا٬ “آئۄ جی٬ آئۄ جی! پہِلاں چاہٹا چھکۄ”۔ پھِر وِںگّا جِہا مُۄںہ بݨا کے جدۄں چھِٹی ہتھّاں تے مارنی تاں اِںج لگّݨا جِویں ہتھّاں تے دھمۄڑِییاں لڑ رہِییاں ہۄݨ۔

ہَیڈماسٹر پڑھائی ’چ اُݨے وِدِیارتھِییاں دے تاں اِک-دۄ سۄٹِییاں ہی ماردا سی پر پڑھائی ولّۄں لاپرواہ تے لۄپھر کِسم دے مُںڈِّیاں نُۄں اُہ برداشت نہِیں سی کردا۔ اجِہے وِدِیارتھِییاں نُۄں اُہ پہِلاں دپھتر ’چ سدّ کے سمجھائُݨ دا یتن کردا۔ جیکر اُہ ناں سُدھردا تاں سکُۄلۄں بھجا دِںدّا۔ اُہ کہِںدّا ہُںدّا سی٬ “اِہ سکُۄل لۄپھراں-لپھںگِّیاں واستے نہِیں٬ دِل لا کے پڑھن والھے وِدِیارتھِییاں لئی ہَے۔ مَینُۄں تے میرے سٹاپھ نُۄں ہُشِیار تے مِہنتی وِدِیارتھِییاں ’تے ماݨ ہَے۔ اُنہاں نیں اِس سکُۄل دا ناں اُچّا کرنا ہَے۔ لائِک وِدِیارتھِییاں نُۄں اُہ واکئی پِیار کردا سی۔

پںجّابی دے ادھِیاپک گِیانی مۄہݨ سِںگھّ تے گِیانی سیوا سِںگھّ ودھِییا پڑھائُںدے سن٬ کھاس کرکے مۄہݨ سِںگھّ دے پِیرِیئڈ وِچ مَینُۄں کدے اُکتاہٹ نہِیں سی ہۄئی۔ سیوا سِںگھّ ذبان نالھ تاڑدا سی تے مۄہݨ سِںگھّ چپیڑ نالھ ۔ اُہ سمبّںدھِّت وِدائرتھی نُۄں پہِلاں مکھَۄل جِہے ’چ اُلجھا لَیںدا تے پھِر اچھۄپلے جِہے چپیڑ جڑ دِںدّا۔ میرے لئی اُہدی چپیڑ نہِیں شاباش ہُںدّی سی۔ پںجّابی میرا پسںدِّیدا مذمُۄن سی۔ ہر اِمتِہان وِچ پںجّابی ’چ میری پھسٹ ڈوِیذن ہُںدّی سی۔ مَیں پاٹھکْرم دِییاں کِتاباں تۄں بِناں ساہِت دِییاں کِتاباں وی پڑھدا ساں۔ پڑھن دی چیٹک مَینُۄں بابا جی دِییاں کِتاباں تۄں لگّی۔ بابا جی میرے جنم تۄں پہِلاں ہی اِس دُنِییاں تۄں چلے گئے۔ پر اُنہاں دِییاں بُلہے شاہ٬ شاہ ہُسَین تے سُلتان باہُۄ دِییاں کِتاباں گھر ’چ پئیِیاں سن۔ بال اُمرے تاں اُنہاں بارے کی پتا لگݨا سی٬ مَیں شائِد ستّوی جاں اٹھّوِیں ’چ ساں جدۄں اُہ پہِلی وار پڑھِییاں تے آپݨی سمجھ انُسار اُنہاں وِچلے سُہج نُۄں ماݨِیاں۔ پھِر جِئۄں-جِئۄں اُنہاں دے ڈُۄںگھے ارتھ سمجھ آئُںدے گئے٬ تِئۄں-تِئۄں اُنہاں کِتاباں سںگّ ودھیرے جُڑدا گِیا۔ گِیانی مۄہݨ سِںگھّ نُۄں میری ساہِت پڑھن دی چیٹک بارے پتا سی۔ سکُۄل دی چھۄٹی جِہی لائِبریری دا اِںچارج اُہ سی۔ اُس راہِیں اِشُۄ کروا کے مَیں لائِبریری دِییاں تکرِیبن سارِییاں کِتاباں پڑھ لئیِیاں سن۔ اُنہاں وِچ نانک سِںگھّ دے ناول ’چِٹّا لہُۄ‘ تے آدمکھۄر وی سن۔ دۄویں ناول مَیں بہُت نِیجھ نالھ پڑھے۔

پڑھائی دے نالھ-نالھ کِرت دے سبک سکُۄلۄں گھر آئُݨ ’تے باپُۄ جی دے کہے انُسار بِیبی نیں کھُۄہ ہِکّݨ جاں پٹھّے وڈھّݨ تۄر دیݨا۔ آم کِساناں واںگ پٹھِّیاں دی بھری سِر ’تے چُکّ کے لِیائُںدا ساں۔ اُدۄں پٹھّے٬ ہتھّ نالھ گیڑن والھی مشِین نالھ کُترے جاںدے سن۔ مَیں٬ باپُۄ جی تے وڈّا بھرا تِنّے رلھ کے پٹھّے کُترن تے ڈںگّراں نُۄں پائُݨ دا کمّ نِبیڑدے۔ سکُۄلۄں مِلِیا کمّ رات نُۄں لالٹَیݨ دی لۄء وِچ کردا ساں۔

چھُٹِّییاں دَۄران تاں سارا-سارا دِن ہی کمّ کرنا پَیںدا سی… ہلٹ ہِکّݨ دی اِک وکھّری جِہی گلّ چیتے آئی ہَے۔ باپُۄ جی نیں اِک بلد ویچ کے ہۄر کھرِید لِیا۔ گۄرے رںگّ دا سۄہݨی شکل والھا پر اُہ وگݨ نُۄں کُسۄہݨا نِکّلھِیا۔ تھۄڑھا کُ وگ کے بہِ جاںدا۔ پرَیݨاں مارن ’تے وی ناں اُٹھّدا۔ پاݨی دی بالٹی اُس اُتّے اُلدّݨی تاں جا کے اُٹھّدا۔ کھُۄہ ’تے جۄتِیاں جدۄں اُہنے بہِ جاݨا تاں مَیں نکّے مۄڑ رہے نںدّ سِںگھّ نُۄں آواذ مارنی۔ اُہنے آ کے چلھہے ’چۄں پاݨی دی بالٹی بھرنی٬ گۄرے ’تے ڈۄلہݨی تے اُسنے اُٹھّ کھڑھنا۔ کھِجھے ہۄئے نںدّ سِںگھّ نیں آکھݨا٬ “اۄئے نِکمِّیا چلھہے دے لاگے جا کے مرِیا کر۔”

کھُۄہ ’تے تاں سر جاںدا سی پر ہلھ واہُںدِّیاں سمسِّیا بݨ جاںدی کھاس کرکے جدۄں باپُۄ جی برانی ذمِین واہُݨ گئے ہُںدّے۔ اُںج اُہ پاݨی دی مشک نالھ لَے کے جاںدے سن۔ پر اۄنے پاݨی نالھ گۄرے نُۄں دۄ کُ وار ہی اُٹھائِیا جا سکدا سی۔ ہۄر بلد کھرِیدݨ دی نَۄبت آ گئی پر اُس تۄں پہِلاں باپُۄ جی گۄرے نُۄں ویچݨا چاہُںدّے سن۔ اِک دِن اِک گاہک آ گِیا۔ گۄرے دی شکل سُۄرت اُس نُۄں بھاء گئی۔ اُسنے مُلّ پُچھِّیا۔ باپُۄ جی دے کُجھ کہِݨ تۄں پہِلاں ہی٬ کۄلھ کھڑھا چھۄٹا بھرا کُلدِیپ نادانی ’چ بۄل پِیا٬ “باپُۄ جی ! جِہڑا بہِ جاںدا آ٬ اُہ ویچݨا۔”

اسلِیئت ذاہر ہۄ جاݨ ’تے باپُۄ جی پاݨِیئۄں پتلے ہۄ گئے۔ دُراڈے پِںڈّ دے جِس بںدّے کۄلۄں اُنہاں کھرِیدِیا سی٬ اُسنے گۄرے دِییاں ڈھیر سِپھتاں کِیتِییاں سن۔ اُس ’تے وِشواس کردِیاں باپُۄ جی نیں اُس بلد نُۄں جۄت کے نہِیں سی ویکھِیا۔ اُسدے جھُۄٹھ دا کھمِیاجا ہُݨ ساڈے ٹبّر نُۄں بھُگتݨا پَے رِہا سی۔ تںگّدستی دے اُنہاں دِناں وِچ گۄرے نُۄں کھُرلی ’تے ہی کھڑے نُۄں پٹھّا-دتھا چارنا تے کمّ لئی ہۄر بلد کھرِیدݨا وسّ تۄں باہر دی گلّ سی۔ اُدۄں تکّ باپُۄ جی نیں کدی ’آر‘ (تِکھّا سُۄیا) والھی پرَیݨ نہِیں سی ورتی۔ پر ہُݨ مجبُۄر ہۄ کے اُنہاں نیں پرَیݨ نُۄں آر لُیا لئی۔ جدۄں گۄرے نیں بہِݨا٬ اُنہاں اُہدے پُڑِیاں ’تے آر چۄبھ دیݨی۔ گۄرے نیں جھٹّ اُٹھّ کھڑھنا۔ سماں پاکے آراں تۄں ڈردا گۄرا بہِݨۄں ہٹ گِیا۔ باپُۄ جی نیں آر والھی پرَیݨ چُلہے ’چ جھۄک دِتّی۔

ڈیڈھ کُ سال بائد اِک گاہک آ گِیا۔ گۄرے دی شکل-سُۄرت دیکھ کے اُسدا مُۄڈ بݨ گِیا۔ باپُۄ جی کہِݨ لگّے٬ “بئی جۄت کے تسلّی کر لَے۔” کھُۄہ ’تے جۄتِیا گۄرا ٹھِیک وگِیا۔ اُس تۄں بائد باپُۄ جی نیں جِہڑا نواں بلد کھرِیدِیا اُہ کھۄپِیں لگّا ہۄئِیا سی۔ اُس نُۄں اُپّرلے پاسے جۄتدے ساں۔ ہلٹ ’تے اُسدے کھۄپے لا دیݨے۔ اُہنے رواں-روِیں آپ وی تُرے رہِݨا تے ہیٹھلے بلد نُۄں وی نالھ تۄری رکھّݨا۔ سانُۄں ہلٹ ہِکّݨ تۄں چھُٹّی مِلھ گئی۔ سِرپھ اُدۄں ہی ہِکّدے ساں جدۄں گادھی ’تے جھُۄٹے لَیݨے ہُںدّے۔

مَینُۄں گنّے چُۄپݨ دا بہُت شَۄںک سی۔ چھے-ستّ گنّے چُۄپݨے تاں میرے لئی مامُۄلی گلّ سی۔ مَیں گنِّیاں دے چھِلّڑ نہِیں ساں لاہُںدّا۔ ویلݨے ’چ پِیڑن واںگ گنّا اِک پاسِئۄں دُۄجے پاسے تکّ داڑھاں وِچِّیں لںگھّا دِںدّا ساں۔ اُدۄں گنّے اجّ ورگے سکھت نہِیں کُۄلھے ہُںدّے سن۔

کماد پِیڑن والھے ویلݨے بلداں نالھ چلدے سن۔ ویلݨے ’تے کمّ کروائُݨ ’چ بڑِییاں مَۄجاں سن— چُۄپݨ لئی گنّے٬ پِیݨ لئی رہُ٬ کھاݨ لئی گرم گرم گُڑ اتے ’چاںڈ’۔ ’چاںڈ‘ کی سی؟ کڑاہے وِچّۄں پتّ (کُڑھِیا ہۄئِیا ترل گُڑ) گںڈّ ’چ پائُݨ سمیں ڈیڈھ-دۄ پائۄ (تِنّ-چار سَۄ گرام) کڑھِیا گُڑ کڑاہے وِچ ہی چھڈّ دِتّا جاںدا سی۔ جدۄں نوِیں پتّ واستے رہُ کڑاہے ’چ پائُݨی تاں اُہ گُڑ ’چاںڈ‘ بݨ جاںدی سی٬ اجۄکی چِںگّم واںگ دںدّاں نُۄں چمبّڑن والھی تے سپںجّی۔ اُس نُۄں مُۄںہ ’چ رکھّ کے چِںگّم واںگ چگۄلھی جاݨا تے نالھ کمّ کری جاݨا۔

کُجھ کِسان سہِکاری ڈھںگّ نالھ کمّ کرن واںگ رلھ-مِلھ کے کماد پِیڑدے سن۔ واری سِر چار-پںجّ دِن پہِلے کِسان دا کماد پِیڑدے٬ اگلے چار-پںجّ دِن دُۄجے دا تے اگلیرے چار-پںجّ دِن تِیجے دا تے مُڑ کے پھِر پہِلے دی واری۔ باپُۄ جی نیں کئی وار گُردِیال سِںگھّ تے سروݨ سِںگھّ نالھ رلھ کے اِہ کمّ نِبیڑِیا۔ اِکٹھّے کمّ کردِیاں گلّاں-باتاں وی چلّدِییاں رہِںدِّییاں۔ ہاسے-ٹھٹھّے دے ماہَۄل وِچ کمّ جِویں آپݨے آپ ہی ہۄئی جاںدا۔ ویلݨے ’تے تِنّاں گھراں تۄں آئی رۄٹی ساںجھے لںگّر واںگ ورتائی جاںدی۔ اَینے جݨِیاں نالھ بہِ کے رۄٹی کھاݨ دا سُیاد انۄکھا ہی ہُںدّا سی۔

گُردِیال سِںگھّ دا پُتّ پاکھر٬ سروݨ تے میرا وڈّا بھرا بکھشِیش لُک-چھِپ کے آپݨی شراب کڈھّ لَیںدے۔ تے دسِیں-پںدّری دِنِیں چھیلا کھرِید کے جھٹکا لَیںدے۔ سارِیاں دے کھاݨ لئی چۄکھا مِیٹ رکھّ کے باکی ویچ دیںدے۔ چھیلے ’تے کھرچے پَیسے٬ پُۄرے ہۄ جاںدے۔ ویلݨے ’تے ہی وڈّے سارے پتِیلے وِچ مِیٹ رِنّہِیاں جاںدا۔ اُدۄں آم پرِواراں دِییاں کُڑِییاں-بُڑھِییاں ناں مِیٹ کھاںدِییاں تے ناں ہی بݨا کے دِںدِّییاں سن۔ مرداں نُۄں آپ بݨائُݨا پَیںدا سی۔ اُہ رۄٹِییاں پکا کے دے دیںدِییاں۔ اسِیں رۄٹِییاں گھراں تۄں چُکّ لِیائُںدے تے سوادی مِیٹ نالھ کھاںدے۔ سانُۄں بچِّیاں نُۄں شراب نہِیں سی دِتّی جاںدی۔

رام دِتّے بْراہمݨ دا پُتّ ستپال٬ جِسدا چھۄٹا ناں ستّی سی٬ بکھشِیش دا ہاݨی سی۔ پتا نہِیں کِویں اُس نُۄں مِیٹ-شراب دا شَۄک پَے گِیا۔ اُنہاں دے گھر وِچ اِنہاں چِیذا ’تے پابںدّی سی۔ اُہ آنے-بہانے آسِئۄں-پاسِئۄں داء لا لَیںدا۔ پتا لگّݨ ’تے اُہ ساڈے ویلݨے ’تے آئُݨ لگّ پِیا۔ تھۄڑھا بہُت کمّ کروا دِںدّا تے آپݨا کھاݨ-پِیݨ دا شَۄک پُۄرا کر لَیںدا۔ اُہ سرِیرک پکھّۄں تھۄڑھا کُ اُۄݨا سی۔ جماںدرُۄ کۄئی نُکس ہۄݨ کرکے اُسدی دھَۄݨ سجّے-کھبّے نہِیں مُڑدی سی۔ مُۄںہ وی تھۄڑھا کُ ٹیڈھا سی۔ پر آکڑ پُۄری سی۔ سُبھاء دا آکڑکھان تے دھَۄݨ دے اکڑاء کرکے لۄکاں نیں اُسدا ناں ’لاٹ‘ یانِ لاٹ ساہب پائِیا ہۄئِیا سی۔ اِک ویراں سارا مِیٹ وِکِیا ناں۔ گواںڈھی پِںڈّ اجڑام ’چ ویچݨ دی سلاہ بݨ گئی۔ سارے جݨے بِذی سن۔ اُنہاں ستّی نُۄں کِہا۔ اُہ مِیٹ والھی پرات تے تکّڑی-وٹّے چُک کے ٹُر گِیا۔ کِسے شرارتی بںدّے نیں تاڑ رکھّی تے رام دِتّے نُۄں جا دسِّیا۔ اُس نُۄں پُتّ دے چۄری چھِپے ’کھاݨ-پِیݨ’ بارے پتا لگّ چُکّا سی۔ اُس نُۄں رںگّے ہتھِّیں پھڑن لئی اُہ مَۄکے دی تلاش ’چ سی۔ اُس دے مِیٹ ویچݨ دی کھبر نیں رام دِتّے نُۄں کْرۄدھ نالھ بھر دِتّا۔ ڈاںگ چُکّ کے اُہ وی اجڑام جا وڑِیا۔ ستّی ’مِیٹ لئۄ جی٬ تاذا مِیٹ٬ سستا مِیٹ‘ دا ہۄکا دے رِہا سی۔ پُتّ دے پِچھّے پہُںچّدِیاں رام دِتّے نیں آواذ بدل کے پُچھِّیا٬ “کی بھاء لائِیا؟”

“بھاء تاں گھٹا دئۄُںگا٬ لَیݨا کِنّا آں؟” ستّی بۄلِیا۔

“اِک پائیِیا”۔ اُسے ترہاں پِچھّے کھلۄتِیاں رام دِتّے نیں بدلائی ہۄئی آواذ ’چ آکھِیا۔

“سُںگھّݨاں آں”۔ ستّی نیں ٹاںچ کِیتی۔

“مِیٹ نہِیں لَیݨا٬ مَیں تاں تیرے گِٹّے جھاڑنے آں۔” آکھدِیاں رام دِتّے نیں پَیںدی سٹّے ڈاںگ ستّی دے گِٹِّیاں ’تے جڑ دِتّی تے کْرۄدھ ’چ بھُجّدا کڑکِیا٬ “اُئے سالھِیا کتِّیا ! ساڈے کھاندان دی اِجّت تُۄں کھیہ ’چ رۄلھ دِتّی۔ اسِیں شراب-مِیٹ آلھِیاں دے کۄلھ دی ناں لںگھِّیئے تے تُۄں اَیہ کُکرم کرن ڈِہَیں۔ ڈُبّ کے مرجا کُڑی یہاوِیا”۔ پِئۄ دی اسل آواذ سُݨ کے ستّی نیں پرات تھائیں سُٹّ دِتّی تے پِچھاںہ مُڑ کے ہتھّ جۄڑدا بۄلِیا٬ “بھاپا٬ گلتی ہۄ گئی ماپھ کر دے۔”

پر جدۄں پِٔ دی ڈاںگ تے گالاں ناں رُکِییاں تاں ستّی نسّ پِیا۔ مُۄہرے-مُۄہرے پُتّ تے پِچھّے-پِچھّے ڈاںگ اُلاردا پِئۄ۔ ستّی اںدّر جِویں اُسدی لاٹ ساہب والھی آکڑ اُبھّر پئی ہۄوے نالھے دَۄڑا جائے تے نالھے آکھی جائے٬ “اۄئے بھاپا ! مَیں گھۄڑِیاں نُۄں ڈاہ ناں دیواں٬ تُۄں کِدّاں پھڑ لئۄُںگا مَینُۄں… ۔”

اِس ترہاں دِییاں گھٹناواں پِںڈّ دے لۄکاں لئی ہاسے-ٹھٹھّے دا مسالا بݨدِییاں رہِںدِّییاں سن۔

برساتاں دِییاں لمِّییاں چھُٹِّییاں دَۄران مَیں ڈںگّر چاردا ہُںدّا سی۔ نسرالا چۄء دی مار ہیٹھ آئی٬ ساڈے پِںڈّ دی لہِںدّے پاسے دی کاپھی ذمِین کھیتی دے یۄگ نہِیں سی رہی۔ گھاہ تے کاہی والھی اُہ بںجّر ذمِین چراںد بݨ گئی سی۔ اسِیں ہاݨی مُںڈّے ڈںگّراں دِییاں مۄڑِییاں کرن لئی وارِییاں پا لَیںدے۔ واری سِر دۄ جݨِیاں نیں ڈںگّر سامبھی رکھّݨے تے باکِییاں نیں گُلّی-ڈںڈّا٬ کھِدّۄ-کھُۄںڈی٬ جںگھّ-پلںگھّا٬ پِٹھُّۄ کائِم آدِ کھیڈاں دے مذے مارنے۔ جدۄں چۄء ’چ ہڑ آئُںدا تاں کِنارِیاں ’تے کھڑھ کے پاݨی دِییاں اُچِّییاں-اُچِّییاں چھلّاں نُۄں دیکھݨ لگّ جاںدے۔

کݨکاں دی واڈھی دے دِنِیں سکُۄلاں ’چ چھُٹِّییاں ہۄݨ کرکے گھردِیاں نیں لاہا لَیݨا ہی ہُںدّا سی۔ چار جِیء اسِیں گھر دے ساں۔ دۄ-تِنّ لاوے لا لَیݨے۔ سویر تۄں شام تکّ اسِیں پراتاں دھر-دھر کݨک وڈھّدے۔ بِیبی اتے بھَیݨ دِیشۄ ساڈے لئی چھاہ ویلا لَے کے آئُںدِییاں۔ دہِیں٬ مکھّݨ تے امبّ دے اچار نالھ رۄٹی بڑی سُیاد لگدی۔ لسّی دا وڈّا سارا گڑوا کدۄں کھالی ہۄ جاںدا٬ پتا ہی ناں لگدا۔ دُپہِر دی رۄٹی اسِیں کھُۄہ دے آہتے وِچ امبّ-جامݨ دی چھاں ’چ بَیٹھ کے کھاںدے تے گھڑی آرام وی کر لَیںدے۔ رات دی رۄٹی نالھ رۄذ گھِئۄ-شکّر مِلھدا۔ مِٹھِّییاں چِیجاں پھیری والھِیاں تۄں وی مِل جاںدِییاں سن۔ کھیتۄ-کھیت گھُمّدے اُہ شتُۄت٬ بیر٬ گُڑ دِییاں رِئُڑِییاں٬ مرُۄںڈا آدِ کݨک دی ستھّری وٹّے دے جاںدے۔ جھِئُر بتنا تے اِیسری گھڑے دا ٹھںڈھّا پاݨی ورتائُںدے۔ مراسی تے دُۄجے لاگی کݨک دی ستھّری لَے کے٬ “جڑھ ہری٬ کمائیِیاں ’چ برکتاں” دُیاواں دِںدّے ہۄئے اگلِییاں پَیلِییاں ولّ ٹُر جاںدے۔ بھگتُۄ باذِیگر دا بھرا٬ اُچِّییاں تے سُرِیلِییاں ہیکاں راہِیں کِساناں دی کھَیر-سُکھّ دے گِیت الاپدا:

اۄ انّداتِیا مَیں تیری کھَیر مںگّدا۔

تیرے نارے٬جھُںگّے بلداں دی مَیں کھَیر مںگّدا۔

تیرے ہلھاں-پںجّالِییاں دی مَیں کھَیر مںگّدا۔

تیرے ہرے-بھرے کھیتاں دی مَیں کھَیر مںگّدا۔

اۄ انّداتِیا مَیں تیری کھَیر مںگّدا۔

درویش کِسم دا اُہ باذِیگر کݨک دی ستھّری نہِیں سی لَیںدا۔ گِیت گائُںدِیاں ہتھّ ہِلا-ہِلا کھیتاں ’چ جُٹے کِرتِییاں نُۄں سلاماں کردا اگاںہ لںگھّ جاںدا… سارا دِن کھیتاں ’چ رَۄݨک لگّی رہِںدّی۔

تْرِکالاں نُۄں باپُۄ جی تے دۄویں بھرا ڈںگّراں لئی پٹھّے-دتھے دے کمّ ’چ لگّ جاںدے۔ مَیں جِئُݨ لُہار دے کرکھانے چلا جاںدا٬ داترِییاں دے دںدّے کڈھوائُݨ۔ جِئُݨ کۄلھ کئی گھراں دی سیپی سی۔ کِسان شام نُۄں داترِییاں رکھّ جاںدے تے اگلی سویر چُکّ لَیںدے۔ ادھّکھڑ اُمر دا جِئُݨ ساری-ساری رات دںدّے کڈھّدا رہِںدّا۔ گھر والھی دی مَۄت ہۄ گئی سی۔ بچّا کۄئی ہَے نہِیں سی۔ اُسدا بھتِیجا مدّد کروا دِںدّا۔ پر اُہ نِٹھّ کے کمّ نہِیں سی کردا۔ اِک شام اُس کۄلھ بَیٹھِیاں مَیں جاںچ سِکھّ لئی تے اُسدا ہتھّ وٹائُݨ لگّ پِیا۔

اِک دِن داترِییاں رکھّݨ آئے لابھیکِیاں دے نتھّا سِںگھّ نیں میرے ولّ اِشارا کردِیاں ٹکۄر لائی٬ “جِئُݨِیاں ! اَیہ شُہر جِہا لُہار کِتھّۄں لِیاںدا؟”

“اِہ ولَیتۄں مںگّائِیا۔” جِٔݨ نیں مُسکرا کے دسِّیا۔

“مُںڈّے دے بہانے تُۄں آپ ولَیت دے سُپھنے لَے رِہاں۔”

“سُپھنے نہِیں میری تاں پُۄری تِیاری آ۔”

“پھِر اَیہ ساڈا کمّ کَۄݨ کرُۄ؟”

“ تُہانُۄں آپݨے کمّ دی پئیِئۄ آ٬ مَینُۄں میماں دِییاں چِٹھِّییاں آئی جاںدِییاں۔”

“ ہیکھاں٬ میماں تاں تَینُۄں ای اُڈِیکدِییاں کالھے بھُۄںڈ نُۄں۔”

جِیئُݨ آپݨے آپ نُۄں کِسے نالۄں گھٹّ نہِیں سی سمجھدا۔ تِکھّے مذاک دے جواب وِچ باںہ اُلاردا بۄلِیا٬ “نتھّا سِیاں اگلِییاں رںگّ نئیِں تاکت دیکھدِییاں آں۔” لۄہا-کُٹّ نُۄں آپݨے لۄہے ورگے سرِیر ’تے ماݨ سی۔

جِئُݨ دِییاں گلّاں وِچّۄں اُس اںدّرلی لۄچا وی ذاہر ہۄ رہی سی— ساتھݨ دی لۄچا۔

دِنے کݨک وڈھّݨی تے رات نُۄں دںدّے کڈھّݨے٬ سی تاں اَۄکھا پر گَیس-لَیمپ دی چِٹّی رَۄشنی وِچ اُہ نواں کمّ میرے لئی دِلچسپی والھا سی۔ لَیمپ نُۄں بھڑاکا جِہا مروا کے رَۄشنی تیذ کردِیاں٬ گُمان جِہے وِچ مَینُۄں اِںج لگّݨا جِویں مَیں کۄئی وڈّا کارِیگر بݨ گِیا ہۄواں۔ ٹِکی رات جِئُݨ ساڈے کھاندان دِییاں گلّاں چھیڑ لَیںدا٬ “ملّا ! تُۄں تاں اَینہ دِیوان سُںہّ ’تے آں۔ اُہدے واںگ سںگّائۄُ پر پُۄرا گھۄکھی٬” دںدّے کڈھّݨ والھی ریتی نُۄں اِک پاسے رکھّ کے٬ اُہ پگّ دے لڑ نالھ متھّے دا پسِینا پُۄںجھدا تے میرے بابے دے چھۄٹے بھرا دِیوان سِںگھّ بارے دسّݨ لگّ پَیںدا٬ “چڑھدی اُمرے ہی اُہ پھَۄج ’چ چلا گِیا۔ دۄ کُ وار چھُٹّی آئِیا۔ بڑی ہلِیمی تے مۄہ نالھ مِلدا… تے پھِر پتا نہِیں کِہڑی مِٹّی ’چ مِٹّی ہۄ گِیا٬ اُہ بھلا بںدّا۔” جِئُݨ اںدّرۄں اِک لمّا ہئُکا نِکل جاںدا۔

اُسے جںگّ دی بھیٹ چڑھ گئے آپݨے اِک رِشتےدار بارے دسّدِیاں بابا جِئُݨ آکھدا٬ “گھراں تۄں تاں کھٹّی-کمائی کرن گئے سی پر مُۄہرے چںدّری مَۄت کھڑھی سی۔ کمائیِیاں کھاتر آپݨے لۄک کِتے دی کِتے جا پہُںچّدے آ۔ گںڈّا سُںہّ تے نِدھان سُںہّ ہبشِییاں دے مُلک ’پھرِیکا گئِئۄ آ۔ تیرا بابا پہِلِییاں ’چ سِںگھّاپُر گِیا سی۔ پھیر کِشن سُںہّ٬ بھگوان سُںہّ تے جَۄڑِیاں دا دِیوان سُںہّ وی اۄتھے جا وڑے۔ ہُݨ ولَیت کھُلّہ گئی آ۔ لۄکِیں اۄدھر نُۄں ہۄ پئے آ۔ آپݨے بںدِّیاں نُۄں ٹِکاء نہِیں۔ باہرلے مُلکاں نُۄں تاں ایداں تُر پَیںدے آ جِدّاں نسرالے آلھا چۄء دیکھݨ جاݨا ہۄوے۔”

بابے جِئُݨ دِییاں گلّاں تے داترِییاں دے دںدّے کڈھّݨ دا سِلسِلا چلدا رہِںدّا۔ تِکھِّییاں ہۄئیِیاں داترِییاں نالھ کِسان تے کھیت-مذدُۄر کݨکاں وڈھّ-وڈھّ بھرِییاں بنّہی جاںدے۔

واڈھی دا کمّ مُکا کے اسِیں سارے کھیتاں دِییاں بھرِییاں گڈّے ’تے لدّ کے پِڑ وِچ کھلھِییاں لا دیںدے۔ پِڑ بݨائُݨ واستے ڈھائی-تِنّ کنالھ تھاں سُیاگے نالھ چںگّی ترہاں پدھّرا کرکے اُسنُۄں پاݨی نالھ بھر دِتّا جاںدا۔ سُکّݨ بائد اُہ تھاں پھرش واںگ پکّا ہۄ جاںدا۔ پھِر اسِیں کھلھِییاں وِچّۄں بھرِییاں چکّ کے پِڑ وِچ کھِلار دیںدے تے بلداں نُۄں پھلہے اگّے جۄت کے ہلٹ واںگ٬ گۄل دائِرے وِچ گھُمائُݨ لگّ جاںدے۔ پھلہے دے بھار اتے بلداں دے پَیراں ہیٹھ کݨک دا ناڑ ٹُٹّݨ لگّ جاںدا۔ گاہی جا رہی کݨک نُۄں پَیڑی آکھدے سن۔ مَیں جاں کُلدِیپ پھلہا ہِکّدے۔ باپُۄ جی تے بکھشِیش پہِلاں ساںگی تے پھِر تںگّلھی نالھ پَیڑی کُںڈّدے۔ کُںڈّݨ تۄں بھاو پَیڑی نُۄں اُپّرۄں ہیٹھاں تے ہیٹھۄں اُپّر اُلدّݨا-ہِلائُݨا ہُںدّا سی۔ کڑکوِیں دھُپّ وِچ ناڑ چھیتی ٹُٹّدا سی٬ جِس کرکے گرمی تۄں ٹالھا نہِیں سی وٹِّیا جا سکدا۔ کہِر دی گرمی وِچ سرِیر ’چۄں پسِینا چۄ رِہا ہۄݨا تے کݨک دا ناڑ اتے چھِٹّے لتّاں ’تے کںڈِّیاں واںگ چُبھّݨے۔ پر اُنہاں اَۄکھے-بھارے کمّاں تۄں کدی کنِّیں نہِیں سی کترائی۔ گلّ سِرپھ میری ہی نہِیں٬ پںجّاب دے آم مُںڈّے ماپِیاں دے کمّاں وِچ ہتھّ وٹئُںدے سن۔

جدۄں پَیڑی پُۄری ترہاں بارِیک ہۄ جاںدی تاں اِکٹھّی کرکے پِڑ وِچکارلی کھالی تھاں ’تے کُنُۄں لا دِتّا جاںدا۔ تکرِیبن اِک مہِینا پِڑاں وِچ پھلہے وگدے رہِںدّے۔ گہائی تۄں بائد تُۄڑی اتے داݨِیاں نُۄں اڈّ-اڈّ کرن لئی اُڈائی دا کمّ شُرُۄ ہۄ جاںدا۔ ڈاڈھا کٹھِّن اُہ کمّ کھیت-مذدُۄر کرِیا کردے سن۔

پِڑ وِچ لگّا بۄہلھ دیکھ کے سانُۄں تِنّاں بھراواں نُۄں چاء چڑھ جاںدا۔ اسِیں بِیبی تے باپُۄ جی نُۄں نویں جھگّے-پجامے لَے کے دیݨ لئی آکھدے۔ “دیکھدے آں٬” اُنہاں دا ڈھِلّا جِہا جواب سانُۄں چںگّا ناں لگدا۔ پر ماپِیاں دی بیبسی سی٬ سمُچّی کِسانی دی بیبسی۔ وڈِّییاں-چھۄٹِییاں کئی ذرُۄرتاں پہِلاں ہی مُۄںہ اڈّی کھلۄتِییاں ہُںدِّییاں۔ بۄہل اُنہاں دے ڈھِڈِّیں پَے جاںدا۔ نویں جھگّے-پجامے تاں کدی-کدی ہی جُڑدے سن پر گھر وِچ دُدھّ-گھِئۄ دی کمی نہِیں سی۔ دۄ مجھّاں تاں ہمیشاں ہی ہُںدِّییاں٬ کدی تِنّ وی ہۄ جاںدِییاں۔

باپُۄ جی نیں سانُۄں تِنّاں بھراواں نُۄں سویرے کسرت کرن لا دِتّا سی۔ مَے تاں ایئر پھۄرس وِچ بھرتی ہۄ گِیا٬ دۄناں بھراواں نیں ڈںڈّ-بَیٹھکاں کڈھّݨ دا پکّا نیم بݨا لِیا۔ کھُراک دے ماملے وِچ بِیبی دا ہتھّ کھُلّہا سی۔ اُدۄں پِںڈّاں دے کُجھ گبھّرُۄ پتھّر (مُگدر) چُکِّیا کردے سن۔ ساڈا ماما وی جوانی ’چ چُکّدا رِہا سی۔ مامے دا کدّ سوا چھے پھُٹّ تے سرِیر لۄہے ورگا سی۔

مامے تۄں پْریرِت ہۄ کے بکھشِیش وی کِتِئۄں پتھّر لَے آئِیا۔ اُس پتھّر دا وذن پَۄݨے چار مݨ (تکرِیبن اِک کُئِںٹل 35 کِلّۄ) سی۔ اُہ پتھّر بکھشِیش تۄں اِلاوا کڈِیاݨا پِںڈّ دا مِںدّر ہی چُکّ سکِیا۔ ماما چاہُںدّا سی کِہ بکھشِیش ہۄر وڈّے پتھّر ’تے کۄشِش کرے پر اُہ ڈرائِوری سِکھّݨ تائِیا جی امر سِںگھّ کۄل پٹنا ساہِب چلا گِیا۔

کُلدِیپ نیں جوان ہۄ کے بکھشِیش والھے پتھّر ’تے پْرَیکٹِس شُرُۄ کر دِتّی۔ اُس ’تے کامیاب ہۄ کے اُس نیں پتھّر نالھ تھۄڑھا کُ بھار ہۄر بنّہ لِیا تے پھِر تھۄڑھا-تھۄڑھا ودھا کے 5 مݨ 10 سیر (تکرِیبن اِک کُئِںٹل 90 کِلّۄ) کر لِیا۔ مامے والھے پتھّر دے برابر وذن سی اِہ۔

مامے لئی اِہ وڈّی کھُشی والھی گلھّ سی۔ اُہ کُلدِیپ لئی گھِئۄ لَے کے آئِیا۔ اُہ ماݨ نالھ کِہا کردا سی٬ “میرا پتھّر ساڈے پِںڈّ دے بکھشے تۄں بِناں کِسے ہۄر تۄں نہِیں سی چُکّ ہۄئِیا۔ ہُݨ میرے بھاݨجے نیں میرے برابر دا وذن چُکّ کے رکاٹ (رِکارڈ) بݨا تا۔”

سُۄساں پِںڈّ ساڈے پِںڈّۄں 10 کِلۄمِیٹر ہَے۔ اُتھّۄں دے میلے وِچ دُۄرۄں نیڑِئۄں بہُت لۄک آئُںدے سن۔ کُلدِیپ آپݨا پتھّر گڈّے ’تے لدّ کے اُتھّے اتے کُجھ ہۄر میلِیاں تے چھِںجھّاں وِچ لَے جاںدا۔ ہر تھاں ’تے گبھّرُۄیاں ولّۄں یتن تاں ہُںدّے رہے پر اُہ پتھّر نُۄں پٹّاں تۄں اُتاںہ ناں لِجا سکے۔

کݨک سامبھݨ تۄں بائد اگلا کمّ دیسی ڈھیر یائنی ڈںگّراں دا جمہاں کِیتا گۄہا گڈّے‘ تے لدّ کے کھیتاں ’چ ڈھیرِییاں کرن تے کھِلارن دا ہُںدّا سی۔ گرم بھڑاس چھڈّدے گۄہے نُۄں کہِییاں-ٹۄکرِییاں نالھ گڈّے ’تے لدّݨا ہُںدّا سی۔ اِک ویراں مَیں٬ کُلدِیپ تے اجڑام تۄں ساڈی ساںجھ والھے پرِوار دا نںجّا ڈھیر پا رہے ساں۔ ساڈی سکِیم سی کِہ ڈھیر دا کمّ مُکّا کے سُۄساں دے میلے جاݨَے۔ میلے ’چ دۄ دِن رہِںدّے سن۔ دُۄجے دِن کمّ اڑدا جاپِیا۔ نںجّے نیں وِئُںت دسّی۔ دُپِہرے آرام کرن دا پْرۄگرام ردّ کرکے سۄہݨ املی نُۄں ڈۄڈے لِیائُݨ لئی سُنیہا بھیج دِتّا۔ اُہ ملھ کے لَے آئِیا۔ کمںڈّل ساڈے ولّ ودھائُںدا املِییاں ورگی گھڑِیسوِیں جِہی آواذ ’چ بۄلِیا٬ “لئۄ بئی شیرۄ… پُٹّ دِئۄ دھُۄڑاں۔”

سانُۄں نشے دی لۄر وِچ اِںج جاپِیا جِویں سِکھر دُپہِر دا اگّ ورہائُںدا سُۄرج کالھے بدّلاں نیں ڈھک لِیا ہۄوے تے ٹھںڈھّی ہوا رُمک پئی ہۄوے۔ ڈھیر دے کمّ تۄں سُرکھرُۄ ہۄ کے میلا دیکھݨ دا بڑا مذا آئِیا۔

کُلدِیپ تے نںجّے نیں تاں شائِد پھِر وی کدے-کدائیِں ڈۄڈے پِیتے ہۄݨ پر میرا اُہ پہِلا تے آکھری مَۄکا سی۔

اُدۄں اجے ٹِئۄُبوَیلّ نہِیں سن لگّے۔ کھُۄہاں نالھ تھۄڑھی ذمِین نُۄں ہی پاݨی لائِیا جا سکدا سی۔ ساڈے اِلاکے دی ذمِین مَیری ہۄݨ کرکے٬ کِسان جھۄنا تھۄڑھا تے مکّی ذِیادا بِیجدے سن۔ برساتاں دے مِیہاں نالھ مکّی مارُۄ ذمِین ’چ وی ہۄ جاںدی سی۔ مکّی نُۄں بگُۄڑِییاں نالھ بَیٹھ کے گُڈّدے ساں جاں کھڑھ کے بہۄلِیاں نالھ۔ گۄڈی کردِیاں٬ جدۄں ہُمّہ ہۄ جاںدا تاں برسات دی لاکھی دھُپّ سُۄئیِیاں واںگ چُبھّدی سی۔ باپُۄ جی نیں کہِݨا٬ “اِس کرڑے کمّ تۄں بھاجُۄ ہۄئِیا کۄئی جٹّ سادھ بݨ گِیا سی۔”

مکّی وڈھّ کے بھرِییاں دے مُہارے لائے جاںدے سن۔ پھِر ٹبّر دے جِیء تے کُجھ مذدُۄر بُڑھِییاں چھلِّییاں کڈّݨ دا کمّ نِبیڑدے۔ جدۄں چھلِّییاں سُکّ جاںدِییاں تاں اسِیں تِنّے بھرا٬ باپُۄ جی تے دۄ کُ گواںڈھی رلھ کے٬ کِکّراں-ٹاہلِییاں دے بھارے ڈںڈِّیاں نالھ چھلِّییاں کُٹّدے۔ چھلِّییاں دے ڈھیر ’تے وارۄ-واری٬ دھَیء-دھَیء ڈںڈّے ورہائُںدِیاں ساڈے مُۄہۄں ہیک جِہی وِچ ’اے-ا-ہَیںء‘ دی اُچّی آواذ نِکّلھدی۔ ڈاںگ اُبھاردِیاں ’اے-ا تۄں شُرُۄ ہۄئی ہیک چھلِّییاں ’تے مارن سمیں ’ہَیںء‘ ’تے مُکدی سی۔ اِہ ہیک جِتھّے بںدّے دی ڈاںگ نُۄں ذۄردار بݨائُںدی٬ اۄتھے ساتھِییاں دے جۄش نُۄں وی اُبھاردی سی۔

مکّی دا بۄہلھ وی٬ کݨک دے بۄہلھ واںگ ساڈے ماپِیاں دی گھر-گْرہِستی دِییاں اتی ذرُۄری لۄڑاں ہذم کر جاںدِییاں۔ نوِییاں آساں لَے کے ساڈا ٹبّر٬ دُۄجے کِساناں واںگ٬ ہاڑھی دی پھسل دِییاں تِیارِییاں ’چ رُجھّ جاںدا۔

سِیالاں نُۄں ٹۄکے نال کڑب (مکّی دے ٹاںڈے) کُترن دا کمّ بکھشِیش کردا ہُںدّا سی۔ اُسدے پٹنا ساہِب چلے جاݨ بائد اُہ کمّ میرے ذِمّے پَے گِیا۔ سویرے مُۄںہ-نیرہے اُٹھّ کے کُلدِیپ گالھے لائُںدا تے مَیں مشِین گیڑن ڈہِ پَیںدا۔ کڑب دِییاں 18-20 بھرِییاں کُتر کے دم ماردا۔ نہا کے رۄٹی کھاݨ بائد سکُۄل نُۄں ٹُر جاںدا۔ کھیتی دے کمّاں ’چ رُجھِّیاں مَے پڑھائی ولّۄں کدی اویسلا نہِیں سی ہۄئِیا۔

سکُۄل وِچ ڈیرا

ہَیڈماسٹر کُںدّن سِںگھّ سِیہرا دی اگوائی وِچ ’کرۄ جاں مرۄ‘ دی دْرِڑ نِیتی رںگّ لَے آئی سی۔ ادھِیاپک پُۄری تندیہی نالھ پڑھائُںدے تے وِدِیارتھی دِل لا کے پڑھدے۔ مَیٹرِک دے اِمتِہان لئی٬ نَۄوِیں تے دسوِیں٬ دۄ سال دا اِکٹھّا سِلیبس ہُںدّا سی۔ دۄناں جماتاں دے مُکھّ مذمُۄن اںگّْریذی٬ گݨِت تے سائِںس— ہَیڈماسٹر پڑھائُںدا سی۔ دسوِیں دی پاس پْرتِیشتتا نبّے تۄں اُتّے ہُںدّی سی۔ کُجھ کُ وار سَۄ پھِیسدی رِذلٹ وی آئے۔ ودھیرے گِݨتی پھسٹ تے سَیکِںڈّ ڈوِیذناں والھِیاں دی ہُںدّی۔ اںگّْریذی تے سائِںس وِچ مَیں ہُشِیار ساں۔ الجبرا تے جُمَیٹری سَۄکھے لگدے سن پر ہِساب اَۄکھا۔

ہَیڈماسٹر نیں دسوِیں دے وِدِیارتھِییاں نُۄں سکُۄلے رکھّݨ دی پرمپّرا چلائی ہۄئی سی۔ اُس انُسار اسِیں وی دسمبّر ’چ آپݨے مںجّے-بِسترے سکُۄل ’چ لَے گئے۔ سکُۄل ’چ کِہڑا ہۄسٹل سی۔ راتاں نُۄں کلاس-رُۄماں دے پِچھلے پاسے چار-چار٬ پںجّ-پںجّ مُںڈِّیاں نیں آپݨے مںجّے ڈاہ لَیݨے۔ سویرے اُٹھّ کے سُچجّے ڈھںگّ نالھ مںجّے کھڑھے کر دیݨے تے بِسترے اِکٹھّے کر کے٬ اُنہاں مںجِّیاں دے اۄہلے اِک مںجّے ’تے چِݨ دیݨے۔ ہَیڈماسٹر دا مںجّا-بِسترا دپھتر ’چ ہُںدّا سی۔ چھُٹّی ہۄݨ ’تے اسِیں٬ بستے سکُۄلے چھڈّ کے٬ گھراں نُۄں آ جاںدے تے شام دی رۄٹی کھا کے پھِر سکُۄل پرت جاںدے۔ ہَیڈماسٹر دا پِںڈّ سِںگّڑِیوالا سکُۄلۄں تِنّ کِلّۄمِیٹر سی۔ اُہ وی ساڈے واںگ گھرۄں رۄٹی کھا کے پرت آئُںدا۔ پھرک سِرپھ اینا کُ ہی سی کِہ ساڈا جاݨ-آئُݨ پَیدل سی ’تے اُسدا سائیِکل ’تے۔ رات نُۄں ہَیڈماسٹر تِنّاں مذمُۄناں وِچّۄں اِک ’تے گھںٹّے دا پِیرِیئڈ لائُںدا۔ اُس تۄں بائد اسِیں آپۄ آپݨے کمرِیاں ’چ چلے جاںدے۔ جِنہاں نیں پڑھنا ہُںدّا اُہ لالٹَیݨ بال کے کِتاباں-کاپِییاں ’چ رُجھ جاںدے تے جِنہاں نیں کمّ مُکا لِیا ہُںدّا اُہ سَۄں جاںدے۔ سویرے سکُۄل لگّݨ تۄں پہِلاں ڈیڈھ گھںٹّے دا پِیرِیئڈ پھِر لگدا۔ ساڈی سویر دی رۄٹی پِںڈّاں تۄں پڑھن آئُںدے مُںڈِّیاں دے ہتھِّیں آئُںدی سی۔ ہَیڈماسٹر دی رۄٹی سِںگّڑِیوالے دا کۄئی وِدِیارتھی لِیائُںدا سی۔

ہَیڈماسٹر پڑھائُݨ دے نالھ-نالھ سانُۄں جِیون جاچ بارے وی دسّدا رہِںدّا۔ ذِںدّگی نُۄں سُتھری٬ سُچجّی تے ترکّی-یاپھتا بݨائُݨ لئی پْریردا۔ اُس دِییاں کِیمتی گلّاں دا میرے ’تے امِٹّ پْربھاو پِیا۔ باپُۄ جی تۄں بائد جِس سکھشِیئت نیں میرے وِئکتِتو دی اُساری وِچ ودھیرے پْربھاو پائِیا٬ اُہ ہَیڈماسٹر سِیہرا ساہِب سی۔

پْربھاو میرے ’تے ہی نہِیں اُس تۄں پڑھے ہذاراں وِدِیارتھِییاں ’تے پِیا سی۔

امِٹّ پْربھاو اُہی اِنسان پا سکدَے جِسدی کہِݨی تے کرنی وِچ سُمیلتا ہۄوے٬ جۄ اُچّا-سُچّا ہۄوے۔ سِیہرا ساہِب ’چ اِہ گُݨ ہَیگے سن۔ ہر سال ساڈھے تِنّ مہِینے آپݨے ٹبّر سںگّ بِتائُݨ دی بجائ اُہ سکُۄل ’چ وِدِیارتھِییاں نالھ رہِںدّا۔ بِناں کِسے ٹِئۄُشن پھِیس دے ہر رۄذ ڈھائی گھںٹّے وادھُۄ پڑھائُںدا۔ آپݨے کِتّے نالھ اِک مِشنری واںگ جُڑِیا ہۄئِیا سی اُہ۔ اُسدے پْربھاو ہیٹھ باکی ادھِیاپک وی پُۄری لگن نالھ پڑھائُںدے سن۔ اِلاکے دی اُگھّی شکھسِیئت بݨ گِیا سی سِیہرا ساہِب۔ نسرالا سکُۄل دی وی ’بلّے-بلّے‘ ہۄ گئی سی۔ پر اُہ سکُۄل دے ودھِییا اِمیج نُۄں سِرپھ اپݨے نالھ ہی نہِیں سی جۄڑدا۔ سکُۄل دِییاں مِیٹِںگّاں سمیں سکُۄل دی پْرسِدھّی نُۄں اُہ سارے ادھِیاپکاں تے وِدِیارتھِییاں دی لگن تے مِہنت دا پھلھ کرار دِںدّا سی۔

ساڈی کلاس نُۄں پڑھائُںدِیاں کدی-کدی٬ سکُۄل دی شاندار کارگُذاری ’تے پھکھر مہِسُۄسدِیاں ہَیڈماسٹر پِچھلے-پِچھلیرے سالاں دے وِدِیارتھِییاں بارے دسّݨ لگّ پَیںدا٬ “پھلاݨا اِںجنِیئرِںگّ پڑھ رِہَے٬ پھلاݨا اَیم. بی. بی. اَیس دے آکھری سال ’چ اےَ٬ پھلاݨا اَیم. اے کرکے بی. اَیڈ کر رِہَے٬ پھلاݨا نیوی ’چ دُۄر-دُراڈے دیشا دِییاں سَیراں کردَے…۔” تے پھِر ساڈی کلاس دے پھسٹ ڈوِیجنراں بارے بھوِّکھباݨی کردِیاں جدۄں اُسدی نِگہا میرے ولّ وی گھُمّدی٬ مَیں ماݨ نالھ بھر جاںدا۔

کُجھ سالاں بائد نسرالا سرکاری سکُۄل بݨ گِیا۔ ہَیڈّ کُںدّن سِںگھّ سِیہرا ہی رِہا۔ 13 سال لگاتار اُسنے اِہ جِمّیواری نِبھائی۔ لۄکاں وِچ جسّ کھٹِّیا۔ نسرالے تۄں اُسدی بدلی اِک سِینِیئر سَیکںڈّری سکُۄل ’چ ہۄئی جِتھّے اُہ رِٹائِرمَیںٹ تکّ پْرِںسِّیپل رِہا۔

ساڈے دسوِیں دے اِمتِہان دا سَیںٹر پُر ہِیراں سی۔ پیپر شُرُۄ ہۄݨ تۄں کُجھ دِن پہِلاں اسِیں مںجّے-بِسترے چُکّ کے گھراں نُۄں آ گئے ساں۔ پہِلے پیپر والھے دِن سویر تۄں ہی مِیںہ دی جھڑی لگّ گئی۔ ساڈی بِیہی دا مۄہݨ وی میرے نالھ ہی سی۔ اُس دا بھرا سائیِکل ’تے سانُۄں دۄہاں نُۄں مِیںہ پَیںدے ’چ نسرالے بسّ-اڈّے چھڈّ گِیا۔ بسّ پھڑ کے اسِیں ہُشِیارپُر پہُںچّے۔ اُتھّۄں پُر ہِیراں ولّ دی بسّ پھڑی۔ سڑک تۄں سکُۄل تکّ کُجھ واٹ تُر کے جدۄں سَیںٹر ’چ پہُںچّے 9 وجّ کے 10 مِںٹّ ہۄ چُکّے سن۔ اسِیں 10 مِںٹّ لیٹ ساں۔ جھڑی کارن ساڈے اتے کُجھ ہۄر سکُۄلاں دے وِدِیارتھی وی لیٹ سن۔ وراںڈے ’چ آپݨے وِدِیارتھِییاں نُۄں اُڈِیک رہے سِیہرا ساہِب نیں دسِّیا کِہ مَۄسم دی کھرابی کرکے سُپرڈَیںٹ نیں پیپر سوا نَۄں وجے شُرُۄ کرن دا پھَیسلا کر لِیا سی۔ ساڈی جان وِچ جان آئی۔

سارے پیپر ودھِییا ہۄ گئے۔ میری ہائی پھسٹ ڈوِیذن آئی۔ سکُۄلۄں سرٹِیپھِکیٹ لَیݨ گئے تاں سِیہرا ساہِب نیں باپُۄ جی نُۄں آکھِیا٬ “تُہاڈا لڑکا پڑھائی ’چ ہُشِیار اےَ اِہ جِنّاں پڑھنا چاہُںدَّے٬ پڑھائۄ۔”

“جے ہتھّ تر ہُںدّا جرُۄر پڑھائُںدے۔” باپُۄ جی دے بۄلاں وِچ اُداسی سی۔

“ذمِین ویچ کے پڑھا دِئۄ۔” سِیہرا ساہِب نیں ذۄر دے کے آکھِیا۔

“اچھّا دیکھدے آں جی۔” باپُۄ جی دا لہِذا ’ناںہ‘ دا سںکّیت سی۔

میری اگاںہ پڑھن دی رِیجھ من ’چ مُڑ-مُڑ اُبھرّ رہی سی۔

“تار تے مۄہݨ کالج ’چ داکھل ہۄ گئے آ۔ مَینُۄں وی کرا دِئۄ۔ ہۄر چار دِناں تکّ داکھلے بںدّ ہۄ جاݨے آں۔” مَیں بِیبی نالھ گلّ کِیتی۔

“پُتّ٬ آپاں دِیوالی لاگے دِیشۄ (مَیتھۄں وڈّی بھَیݨ) دا وِیاہ کرنَے۔ اُس واستے وی پلِّئۄں نہِیں سرنا۔ تیرے مامے کۄلۄں کُجھ رکم پھڑنی آں۔” بِیبی دے چِہرے ’تے اُبھّری مذبُۄری دی کسِیس دیکھدِیاں ہۄر کُجھ کہِݨ دا ہَۄسلا ناں پِیا… ۔ مَیں بِیبی دی گلّ منّ لئی سی پر میرے من نیں نہِیں سی منّی۔

پِںڈّۄں مین سڑک نُۄں جاںدا راہ ساڈے کھیتاں وِچِّیں نِکلھدا سی۔ ہُشِئرپُر دے کالجاں نُۄں جاںدے مُںڈّے ساڈے کھیتاں وِچِّیں لںگھّدے سن۔ اُنہاں ولّ دیکھ کے مَیں جھُۄرن لگّ جاںدا کِہ سَیکںڈّ ڈوِیذناں والھے کالج جا رہے آ تے مَیں پھسٹ ڈوِیذن والھا لاچار ہۄئِیا بَیٹھاں۔ میری ہالت بھامپ کے باپُۄ جی نیں میری پِٹھّ پلۄسی تے کہِݨ لگّے٬ “پُتّ تُۄں دھِیرج رکھّ۔ مَیں بلوںتّ نُۄں کِہا ہۄئِئَے٬ اُہ تَینُۄں ریلوے ’چ رکھا دئیگا۔” ریلوے کرمچاری بلوںتّ ساڈے سکِیاں ’چۄں سی۔ مَیں ہُشِیارپُر ’رُذگار دپھتر‘ ’چ وی ناں دِتّا ہۄئِیا سی۔ ناں تاں بلوںتّ دا کِتے ہتھّ اڑِیا تے ناں ہی ’رُذگار دپھتر‘ تۄں کۄئی چِٹھّی آئی اُہ دِن میرے لئی گھۄر اُداسی دے سن۔ پہِلۄں بابا جی دِییاں سُۄپھی کوِییاں دِییاں کِتاباں پڑھن نالھ من نُۄں چَین مِل جاںدی سی٬ پر ہُݨ اُنہاں کِتاباں ’چ من نہِیں سی کھُبھّدا۔ کھیتی دے کمّ ’چ وی ہُݨ رُۄہ نہِیں سی لگدی۔ پِںڈّۄں نِکّل جاݨ نُۄں دِل کردا سی۔

ایئر پھۄرس سٹیشن آدمپُر ساڈے پِںڈّۄں 8 کِلۄمِیٹر ہَے۔ اِک دِن اُہ دیکھݨ دا مَۄکا بݨ گِیا۔ جلںدھّر ذِلہے ’چ ساڈِییاں ماسِییاں دے پِںڈّ اِیشروال کۄئی ذرُۄری سُنیہا دیݨا سی۔ باپُۄ جی نیں کِسے کۄلۄں مںگّواں سائیِکل لَے کے مَینُۄں تۄر دِتّا۔ سِدھّا راہ ہوائی اڈّے دے کۄلھ دی لںگھّدا سی۔ اُدۄں ہوائی اڈّے دُیالے پھَینسِںگّ نہِیں سی ہُںدّی۔ پکھّے والھا اِک چھۄٹا جہاذ اُتّر رِہا سی۔ مَیں راہ چھڈّ کے رنویء دے نذدِیک چلا گِیا۔ جہاذ اُتّردِیاں سار سپِیڈ پھڑھ کے پھِر چڑھ گِیا۔ چکّر لا کے اُہ اُتّرِیا تے پھِر چڑھ گِیا۔ جہاذ دے شِیشِیاں وِچِّیں دۄ پائِلٹ دِکھائی دے رہے سن۔ کۄئی نواں پائِلٹ ٹْرینِںگّ لَے رِہا جاپدا سی۔ دُۄجا پائِلٹ شائِد اِںسٹرکٹر سی۔ رنویء دے پرلے پاسے اِک وڈّی ہَیںگر (شَیڈّ) وِچ٬ ڈاںگرِییاں پہِنی کُجھ مکَینِک جہاذاں ’تے کمّ کر رہے سن۔ ڈاڈھی تیذ سپِیڈ نالھ چڑھدے تے دھِیمی سپِیڈ نالھ اُتّردے جہاذ اتے ہَیںگر ’چ کمّ کردے مکَینِکاں نُۄں مَیں کئی چِر دیکھدا رِہا۔ /دۄویں دْرِش مَینُۄں دِلچسپ لگّے۔ مَیں آپݨے راہ پَے گِیا۔ دۄناں دْرِشا بارے سۄچدِیاں من ’چ رِیجھ اُگّ پئی٬ “جے کِتے اِہ نَۄکری مِل جائے… ۔”

اِیشروال تۄں سِدھّے راہِیں پرتݨ دی بجائ مَیں آدمپُر کسبے نُۄں آ گِیا۔ اِک دُکان ’تے سِکھّ ہوائی سَینِک سبذی کھرِید رِہا سی۔ مَیں ’ستِ سْری اکال‘ بُلا کے اُسنُۄں ایئر پھۄرس دی بھرتی بارے پُچھِّیا۔ اُسنے دسِّیا کِہ بھرتی-دپھتر امبّالے ہَے تے بھرتی کرن والھے٬ پںجّاب دے شہِراں ’چ وی ٹُۄر تے آئُںدے رہِںدّے ہن۔

گھر آ کے مَیں ساری گلّ باپُۄ جی نُۄں دسّی۔ اُنہاں سارے رِشتیداراں تے ساںجھ والِیاں نُۄں آکھ دِتّا٬ “جَیل نُۄں ایئر پھۄرس ’چ کروائُݨَے٬ کۄئی بںدّا لبھّۄ۔”

آدمپُر ہوائی اڈّے تۄں لۄکل پھلائیِٹاں کردے جہاذ اکسر ساڈے کھیتاں اُپّرۄں لںگھِّیا کردے سن۔ پہِلا مَیں اُنہاں ولّ کدی دھِیان نہِیں سی دِتّا پر ہُݨ مَیں اُنہاں نُۄں نِیجھ تے رِیجھ نالھ دیکھدا ساں۔

ایئر پھۄرس وِچ بھرتی

آکھر رِیجھ پُۄری ہۄ گئی۔ باپُۄ جی دی ماسی دے پۄترے٬ بِیاسپِںڈِّیئے درشن سِںگھّ نُۄں پتا لگّا کِہ اُنہاں دے پِںڈّ دے پھَۄجی سۄہݨ سِںگھّ دا کۄئی دۄست امبّالے بھرتی-دپھتر ’چ ہَے۔ اُسنے سۄہݨ سِںگھّ نالھ میرے بارے گلّ پکّی کر لئی۔ مہِینے کُ بائد گُرداسپُر ’چ بھرتی دا پْرۄگرام سی۔ سۄہݨ سِںگھّ مَینُۄں تے آپݨے پِںڈّ دے دۄ مُںڈِّیاں نُۄں گُرداسپُر لَے گِیا تے آپݨے دۄست نالھ مِلھا دِتّا۔ اۄتھے اسِیں اِک سراں ’چ کمرا لَے لِیا۔ بھرتی والِیاں پہِلے دِن مُںڈِّیاں دے کدّ٬ بھار وگَیرا چَیکّ کِیتے۔ اگلا سارا دِن ٹَیسٹ ہُںدّے رہے۔ لِکھتی ٹَیسٹ تاں مَینُۄں سَۄکھے لگّے پر پْرَیکٹِیکلاں وِچ کُجھ اَۄکھے سن۔ کھَیر سِپھارش آسرے اسِیں تِنّے پاس ہۄ گئے۔ مَینُۄں ہوائی جہاذاں دے اِںجݨاں دے مکَینِک دا ٹریڈ مِلِیا۔

تِنّ کُ ہپھتِیاں بائد بھرتی-دپھتر امبّالا تۄں ڈاکٹری واستے چِٹھّی آ گئی۔ ڈاکٹری ’چۄں پاس ہۄݨ بائد اۄتھۄں ہی ٹرینِںگّ سَیںٹر نُۄں روانا ہۄ جاݨا سی۔ باپُۄ جی میرے نالھ گئے۔ پِچھلے مہِینِیاں ’چ وکھّ-وکھّ تھاواں ’تۄں بھرتی کِیتے سارے رکرُۄٹ بُلائے ہۄئے سن۔ ڈاکٹری تۄں بائد کُجھ پھارم بھروائے گئے۔ وکھّ-وکھّ ٹرینِںگّ سَیںٹراں لئی گرُپّ بݨائے گئے۔ ساڈے گرُپّ نیں مدراس لاگے پَیںدے ٹرینِںگّ سَیںٹر تامبرم پہُںچّݨا سی۔

باپُۄ جی ذِںدّگی دے اسُۄلاں بارے پہِلاں وی سِکھِّیا دِںدّے رہِںدّے سن۔ اُس دِن ریلوے سٹیشن نُۄں ٹُرن تۄں پہِلاں اُنہاں جِہڑے اسُۄل دُہرائے اُہ سن— ساپھ نِیئت٬ ہِمّت٬ مِہنت اتے ٹھۄس بںدِّیاں نالھ ہی دۄستی پائُݨی۔ جدۄں ریل گڈّی پلیٹپھارم ’تے آ کھلۄئی باپُۄ جی نیں مَینُۄں چھاتی نالھ لا لِیا تے آکھِیا٬ “چِٹھّی چھیتی-چھیتی پائُںدا رہِیں٬ ساڈا پھِکر ناں کرِیں… آپݨا کھِیال رکھِّیں”۔ اُنہاں دِییاں اکھّاں وِچ ہںجھُّۄ ویکھ کے میرِییاں اکھّاں وی چھلک پئیِیاں… گڈّی دی کُۄک سُݨ کے مَیں آپݨے گرُپّ والھے ڈبّے ’چ سوار ہۄ گِیا۔ اۄدݨ تارِیکھ سی 21 مارچ 1962 تے میری اُمر سی 17 سال 9 مہِینے۔

پہِلی-پہِلیری لمّی واٹ

مدراس ہُشِیارپُر تۄں تکرِیبن 2600 کِلۄمِیٹر ہَے۔ اُدۄں اِہ گلّ سۄچ وِچ نہِیں سی آئی پر ہُݨ سۄچدا ہاں کِہ میری پہِلی پہِلیری اُہ لمّی واٹ٬ میرے جِیون دے دُۄر-دُراڈے سپھراں دی سُۄچک سی۔

مدراس نُۄں پِچھلے 25 سالاں تۄں چینئی آکھِیا جاںدا ہَے۔ پر اِہ بدلِیا ہۄئِیا ناں میری ذُبان تے نہِیں چڑھِیا۔ جدۄں وی بِیتے دِییاں گلّاں کرداں٬ مُۄہ ’چۄں مدراس ہی نِکّلدَے۔ دکھّݨی بھارت دی نابھی وجۄں جاݨِیاں جاںدا اِہ مہانگر دراوڑِیئن سبھِّئتا دِییاں وِشیش پرمپّراواں دا کیںدر سی۔

ساپھ-سُتھرا اِہ شہِر مَینُۄں چںگّا لگّا سی۔ ایئر پھۄرس ٹرینِںگّ سَیںٹر تامبرم٬ چینئی تۄں 30 کِلّۄمِیٹر پُۄرب ولّ نُۄں ہَے۔ اِس سَیںٹر وِچ ہوائی جہاذاں دے تکنِیکی ٹریڈاں دی پڑھائی کروائی جاںدی ہَے۔ ساڈی ٹرینِںگّ اِک سال دی سی۔ ہریک تِنّ مہِینِیاں بائد دیش دے سارے بھرتی دپھتراں تۄں نواں پُۄر پہُںچّدا سی٬ جِس نُۄں ’اِنٹیک‘ آکھدے سن۔ ہریک ٹریڈ دے وکھّرے بَیچ نُۄں ’اَیںٹری‘ کِہا جاںدا سی۔

ایئر پھۄرس سارے بھارتِییاں دی رلھی-مِلھی سَینا ہَے۔ ساڈی ’اِنٹیک‘ تے ’اَیںٹری‘ وِچ بںگّالی٬ تامِل٬ تَیلگُۄ٬ پںجّابی٬ مراٹھی٬ گُجراتی٬ ملِیالی— گلّ کی ہر سُۄبے دے رکرُۄٹ سن۔ ٹرینِںگّ سَیںٹر ’چ پہِلے دِن سارے اِک-دُۄجے دا ناں پُچھّ رہے سن۔ ساڈے نالھ امبّالے تۄں گِیا جتِںدّر پُۄنِییاں شرارتی سی۔ تامِلِیئن مُںڈِّیاں نیں اُسدا ناں پُچھِّیا۔ دانا جِہا بݨ کے کہِݨ لگّا٬ “مائی نیم اِذ جِیجا جی۔” پںجّابی-ہِںدّی تۄں کۄرے تامِلاں نیں آکھݨا شُرُۄ کر دِتّا٬ “ہَیلۄ جِیجا جی٬” “ہائۄ آر یُۄ جِیجا جی۔” ’جِیجا جی‘ دے ارتھ پتا لگّݨ ’تے جدۄں اُنہاں نیں گُسّا دِکھائِیا تاں جتِںدّر نیں ڈاڈھا نِماݨا جِہا ہۄ کے مُیاپھی مںگّ لئی۔

“ماپھی مںگّݨ ویلے تھۄڑا کُ لِپھ جاںدا پر تُۄں تاں لِپھ کے دُۄہرا ہی ہۄ گِیا۔” مَیں اُسنُۄں چھیڑِیا۔

“لِپھِیا تاں مَیں سِرپھ دۄ مِںٹّ لئی سی۔ پر اُنہاں نُۄں پُۄرے چار دِن سالھے بݨائی رکھِّیا۔ میرا اِہ سَۄدا گھاٹے دا نہِیں٬ وادھے دا ہی آ۔” چھاتی پھُلائُںدا جتِںدّر بۄلِیا۔

ساڈی رِہائِش لمِّییاں-لمِّییاں بَیرکاں ’چ سی۔ ہر بَیرک ’چ 60 کُ بَیڈّ ہُںدّے سن٬ سِرہاݨے کںدھّاں ولّ نُۄں تے پَیںداں آہمۄ-ساہمݨے۔ بَیڈاں دِییاں دۄناں لائیِناں وِچکار راستے وجۄں کھُلّہی تھاں ہُںدّی سی۔ نِجّی چِیذا رکھّݨ واستے دراجاں والھی الماری ہُںدّی سی۔ آپݨا ٹرںکّ جاں اٹَیچّی بَیڈّ دے ہیٹھاں رکھّدے ساں۔ بَیرکاں تۄں تھۄڑھا ہٹویں٬ لائیِناں وِچ بݨے باتھرُۄم ہُںدّے سن۔ بَیڈّ لۄہے دے جاں لکڑی دے ہُںدّے سن۔

میرے نالھ والھا بَیڈّ منجِیت سِںگھّ سںدھُّۄ دا سی۔ اُس تۄں اگلے تِنّ بَیڈّ بںتّ سِںگھّ ٹِواݨا٬ ہرچرن سِںگھّ بیدی تے نرِںدّر سِںگھّ گریوال دے سن۔ ساڈی چَۄہاں دی آپس وِچ واہوا بݨدی سی۔ ساڈی پریڈ دی سِکھلائی شُرُۄ ہۄ گئی۔ اُس پریڈ تۄں وکھّری بھاںت دی اِک ہۄر پریڈ ہر دۄ-تِنّ ہپھتِیاں بائد اسِیں بَیرکاں وِچ کردے ساں٬ مںجِّیاں اتے نارِیئل دے گدِّیاں ’چ چھُپے کھٹملاں نُۄں مارن والھی کھٹمل-پریڈ۔ جِہڑا اِہ پریڈ نہِیں سی کردا کھٹمل رات نُۄں اُس دی پریڈ کروا دیںدے۔

ہریک بَیرک دا اِک دھۄبی ہُںدّا سی۔ اُہ ساڈِییاں وردِییاں تے ہۄر کپڑے لَے جاںدا اتے ہپھتے بائد دھۄ کے دے جاںدا۔

کھاݨ-پِیݨ مَیساں وِچ سی۔ سویرے پُۄرِییاں جاں پرَۄںٹھے تے جاں بٹر-جَیم لگّی برَیڈّ تے چاہ۔ دُپہِر نُۄں چپاتی (رۄٹی) چاول٬ دالھ٬ سبذی تے سامبر اتے رات نُۄں چپاتی٬ چاول٬ مِیٹ تے سامبر۔ اَیتوار دے لںچّ وِچ مُرگا ہُںدّا سی۔ شاکاہارِییاں واستے رات نُۄں سبذِییاں دے نالھ دُدھّ دا مگّ ہُںدّا سی تے اردھ-شاکاہارِییاں واستے اںڈِّیاں دی بھُرجی ہُںدّی سی۔ لَۄڈھے ویلے چاہ جاں کَۄپھی بݨدی سی۔ مَیسّ دے کھاݨِیاں دا سٹَیںڈرڈ ٹھِیک-ٹھِیک ہی سی۔

گلّ-بات تے پڑھن-لِکھݨ دا مادھِئم اںگّْریذی سی۔ دکھّݨی بھارتی تے بںگّالی تاں اںگّْریذی سَۄکھ نالھ بۄل لَیںدے سن۔ پر پںجّاب سمیت بھارت دے باکی ہِسِّیاں تۄں گئے رکرُۄٹاں نُۄں اںگّیذی اَۄکھی لگدی سی۔ کھَیر ہَۄلھی-ہَۄلھی سارے لِکھݨ-بۄلݨ لگّ پئے۔ پریڈ-پی.ٹی نالھ سمبّںدھِّت کماںڈذ ہِںدّی ’چ ہُںدِّییاں سن۔

ایئر پھۄرس وِچ ہر سَینِک دی پچھاݨ اُسدا گۄتر جاں اُپنام اتے ناں دے پہِلے اکھّر ہُںدّے ہن٬ جِویں مَیں اۄتھے جرنَیل سِںگھّ نہِیں ’ہِیر جے اَیس‘ ساں۔ مادھِئم اںگّْریذی ہۄݨ کرکے ساڈے پںجّابِییاں دے کُجھ گۄتراں دا اُچارݨ, کھاس کرکے دکھّݨی بھارتی ہۄر ترہاں کردے سن جِویں سںدھُّۄ دا سَیںڈھُۄ٬ ڈھِلّۄں دا ڈھِلن٬ سہۄتا دا ساہۄٹا٬ ملہۄترا دا مَیلہۄٹرا آدِ۔

پہِلے تِنّ مہِینے پریڈاں٬ پی.ٹِییاں دی سِکھلائی دے سن۔ نالھ اںگّْریذی٬ ہِساب تے سائِںس دے پِیرِیئڈ وی لگدے سن۔ پریڈ کھُرِییاں لگّے بھارے اَیںکل-بُۄٹ پا کے کردے ساں۔ سرِیراں نُۄں پُۄری ترہاں تاݨ کے٬ پَیراں نُۄں دھرتی ’تے پُۄرے ذۄر نالھ دھردِیاں دُۄجے رکرُۄٹاں سںگّ کدم نالھ کدم مِلھا کے مارچ کرن دی پْرَیکٹِس کروائی جاںدی سی٬ شُرُۄ وِچ کھالی ہتھِّیں تے بائد وِچ کھبّے ہتھّ وِچ رائیِپھل اُٹھا کے۔ 30 کُ رکرُۄٹاں دی ٹُکڑی دا اِک ’پھِذِیکل اِںسٹرکٹر‘ ہُںدّا سی۔ ٹُکڑی نُۄں پھلائیِٹ (Flight) کِہا جاںدا سی۔ پھلائیِٹاں کئی ہُںدِّییاں سن۔ ہر پھلائیِٹ دا اِک سِینِیئرمَین ہُںدّا سی۔ پریڈ ’چ ڈھِلّ-مٹھّ کرن والھے رکرُۄٹ نُۄں رائیِپھل دۄناں ہتھّاں نالھ پھڑ کے تے باہاں سِدھِّییاں اُپّر اُٹھا کے دَۄڑن جاں پبّاں بھار بَیٹھ کے ڈڈُّۄ-چھڈپّا مارن دی سذا دِتّی جاںدی سی۔

ترکہِیݨ ڈسِپلِن

اِںسٹرکٹراں دی کماںڈ انُسار تیذ چلّ٬ دائِنے مُڑ٬ بائیں مُڑ٬ دائِنے دیکھ٬ بائیں دیکھ٬ سامنے دیکھ٬ سلامی دۄ آدِ کْرِیاواں کردِیاں اتے اِںسٹرکٹراں تے اپھسراں دے ہر آرڈر دی پالݨا واستے یَیس کاپل٬ یَیس سرجَیںٹ٬ یَیس سر اُچاردِیاں مَینُۄں اِںج لگدا جِویں مَیتھۄں میرا نِجّ کھۄہِیا جا رِہا ہۄوے۔ ڈسِپلِن دے ناں ’تے کُجھ کارجاں دی ترکہِیݨتا وی دُکھی کردی سی— سویرے بَیرک تۄں ٹُرن لگِّیاں ’کِٹ لیء آئُٹ‘ کرنی ذرُۄری سی۔ بَیڈّ دی نِیلی دری اُپّر سِرہاݨے ولّ٬ تہِ کِیتی چِٹّی بَیڈّ-شِیٹ٬ اُس اُپّر کمبّل تے مچھّردانی٬ نِئم مُتابِک٬ تہِ لا کے رکھّدے ساں۔ تِنّا چِیذا دی لمبّائی-چَۄڑائی اَینہ برابر کرکے رکھّݨی ہُںدّی سی۔ بَیڈّ دے وِچکار٬ باہِییاں ولّ نُۄں چِٹّا تَۄلِییا وِچھا کے اُسدے سِرے دری ہیٹھاں چھپائُںݨے ہُںدّے سن۔ تَۄلِیئے دے سَیںٹر وِچ پلیٹ مُۄدھی رکھّ کے اُس اُپّر مگّ ٹِکائُںدے ساں۔ مگّ-پلیٹ دے سجّے پاسے چمچ٬ کھبّے پاسے پھۄرک تے پَیںد ول دے پاسے چھُری رکھّدے ساں۔ مںجّے دی پَیںد دے اِک کۄنے وِچ چھۄٹے بُۄٹاں تے کَینوس بُۄٹاں دا مُۄدھا مارِیا اِک-اِک پَیر تے دُۄجے کۄنے ’چ اِسے ترہاں بُۄٹاں دے دُۄجے پَیر۔

چاہِیدا تاں اِہ سی کِہ بَیرک چھڈّݨ تۄں پہِلاں بَیڈّ سُیارے ہۄئے ہۄݨ۔ بَیڈّ اُپّر مگّ-پلیٹاں تے بُۄٹ رکھّݨ دے نِئم ترکہِیݨ سن۔

وڈّی سِردردی اُدۄں ہُںدّی سی جدۄں ٹرینِںگّ کماںڈ جاں ایئر ہَیڈّکُیاٹر تۄں کۄئی وڈّا اپھسر اِنسپَیکشن کرن آئُںدا۔ اُسدے ستِکار وِچ ہۄݨ والھی پریڈ تے پی.ٹی دِییاں رِہرسلاں کردِیاں سرِیراں دی بسّ ہۄ جاںدی سی۔ اُنہاں مَۄکِیاں ’تے کِیتی جاںدی ’سَیرِیمۄنِیئل کِٹّ لیء-آئۄُٹ‘ وِچ بَیڈّ-شِیٹ٬ کمبّل تے مچھّردانی نالھ سانُۄں اِشُۄ ہۄئیِیاں 35-40 چِیذا نِئماں انُسار بَیڈّ ’تے باترتِیب سجائُݨِییاں ہُںدِّییاں سن۔ جے کِسے دی ’کِٹ لیء آئُٹ‘ دی ترتِیب ٹھِیک ناں ہُںدّی٬ اُسنُۄں سذا دِتّی جاںدی۔

ڈسِپلِن ’چ سانُۄں اِہ وی دْرِڑائِیا گِیا کِہ تُہانُۄں دِتّا آرڈر جے اݨئُچِت جاں گلت جاپے تاں کِسے دلِیلباذی ’چ پَیݨ دی بجائ اُسدی تُرںتّ پالݨا کرنی ہَے۔ اِہ بائد ’چ دسّݨَے کِہ تُہانُۄں دِتّا گِیا آرڈر جاں تُہاڈے ’تے لگّا دۄش سہی نہِیں سی۔

سںوّیدنشِیل بںدّے لئی اِس ترہاں دا ادھِینگی والھا ماہَۄل سہِݨا مُشکل ہُںدّا ہَے۔ اِس ماہَۄل نیں میرے اںدّر گھُٹݨ پَیدا کر دِتّی۔ پِچھّے پرِوار دی کۄئی جھُۄٹھی-مُۄٹھی سمسِّیا گھڑ کے٬ مَیں ڈِسچارج واستے درکھاست لِکھݨ لئی سۄچݨ لگّ جاںدا۔ پر پھِر اکھّاں مُۄہرے پرِوار دی پیتلھی آرتھِکتا دے دْرِش گھُمّ جاںدے۔ مسلا رۄذی-رۄٹی دا سی٬ آپݨے پَیراں ’تے کھلۄݨ دا سی… ۔

ساڈی پھلائیِٹ دے اِک ساتھی دا چاچا ایئرپھۄرس ’چ سی۔ مَیں اُس نالھ گلّ چھیڑی۔ اُسنے دسِّیا کِہ سکھت ڈسِپّلِن ٹرینِںگّ سَیںٹراں ’چ ہی ہُںدّا ہَے۔ یُۄنِٹاں وِچ ذِںدّگی سَۄکھی ہُںدّی ہَے۔ دیش دے نویں-نویں اِلاکے تے شہِر دیکھݨ دے مَۄکے مِلھدے ہن۔ مَیں دڑ وٹّ کے ٹْرینِںگّ مُکائُݨ دا نِشچا کر لِیا۔

مَیں گھر نُۄں لمِّییاں چِٹھِّییاں لِکھدا ساں۔ جواب باپُۄ جی لِکھِیا کردے سن۔ اُنہاں دے اکھّر تاں کُجھ ٹیڈھے-میڈھے ہُںدّے پر اُنہاں وِچّۄں مۄہ جھردا سی۔

تِنّ مہِینے بائد ٹریڈ-سِکھِّیا دِییاں کلاساں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ کلاساں نُں پھلائیِٹاں دے رُۄپ وِچ جاںدے ساں٬ مارچ کرکے۔ ٹریڈ-سِکھِّیا دے تِنّ-تِنّ مہِینِیاں دے تِنّ پھیذ (Phase) سن۔ ہپھتاوری ٹَیسٹ لگاتار چلّدے سن۔ پھیذ دے اںتّ ’تے پھیذ-ٹَیسٹ ہُںدّا سی۔ اِس ٹَیسٹ وِچۄں پھِہل ہۄئے ٹرینی نُۄں بَیک-پھیذ یانِ تِنّ مہِینے جُۄنِیئر اَیںٹری ’چ بھیج دِتّا جاںدا سی۔ سۄ پڑھائی پُۄری مِہنت نالھ کرنی ہُںدّی سی۔ بَیرکاں دی لائیِٹ رات ساڈھے نَۄں وجے بںدّ ہۄ جاںدی سی۔ ٹرینِںگّ سَیںٹر ’چ گھاہ تے پھُلّاں دے کُجھ پارک سن۔ ٹرینی اُنہاں پارکاں دِییاں لأٹاں وِچ پڑھِیا کردے سن۔ ٹَیسٹاں دے دِنِیں تاں ساڈا اَیتوار دا دِن وی کِتاباں سںگّ ہی بِیتدا۔

چینئی شہِر سمُںدّر دے کِنارے ہَے۔ سمُںدّر دی نیڑتا ہۄݨ کارن سویرے-شام تاں مَۄسم سُہاوݨا ہُںدّا سی پر دِنے کھاس کرکے دُپہِر نُۄں کاپھی گرمی ہُںدّی سی۔ رات نُۄں کمبّل جاں رجائی دی لَۄڑ نہِیں سی ہُںدّی۔ چینئی وِچ مُکھّ تَۄر ’تے دۄ ہی مَۄسم ہن— گرمی تے برسات۔

اسِیں شام ویلے تے اَیتوار نُۄں گھُمّݨ-پھِرن لئی ٹرینِںگّ سَیںٹر تۄں باہر جا سکدے ساں پر وردی وِچ۔ تامبرم کسبا تے ریلوے سٹیشن ٹْرینِںگّ سَیںٹر تۄں ڈیڈھ کِلۄمِیٹر دی وِتھّ ’تے سی۔ کسبے تۄں ٹرینِںگّ سَیںٹر والھی سڑک ’تے کاپھی دُکاناں سن۔ مَیں تے منجِیت باذار اتے چینئی نُۄں اِکٹھّے جاںدے ساں۔ ساڈی پھلائیِٹ وی اِک سی۔ مَیسّ نُۄں وی اسِیں اِکٹھّے جاںدے۔ دۄست بݨ گئے ساں اسِیں۔ دۄستی لئی ناں مَیں کۄئی وِشیش پہِلکدمی کِیتی سی تے ناں ہی اُسنے۔ ساڈے دِلاں نیں چُپّ-چُپِیتے پرسپر سمانتا لبھّ لئی سی۔ کِسے وی وِئکتی دا سُبھاء سمُچّے تَۄر ’تے کِسے دُۄجے ورگا نہِیں ہُںدّا۔ کُجھ مُکھّ سمانتاواں ہی دۄستی دا آدھار بݨدِییاں ہن۔ جِہڑِییاں سمانتاواں ساڈے دِلاں نیں اِک-دُۄجے وِچ پچھاݨِییاں٬ اُہ سن وِشواسیۄگتا اتے سُہِردتا… چالاں کھیڈݨ والھے نہِیں ساں اسِیں۔

ساڈے سُبھاواں وِچ وکھّرتا وی سی۔ مَیں سںگّائۄُ ساں۔ میری بۄل-باݨی آپݨی بَیرک دے رکرُۄٹاں تکّ ہی سِیمت سی۔ منجِیت رلھمِلھا تے ہسمُکھ سی۔ اُسنے ساڈی اَیںٹری دے دُۄجِییاں بَیرکاں دے پںجّابی رکرُۄٹاں نالھ وی جاݨ-پچھاݨ بݨا لئی سی۔ جدۄں اُہ اُنہاں نالھ گپّ-شپّ مارن جاںدا٬ مَینُۄں وی نالھ چلݨ لئی آکھدا۔ اݨجاݨ بںدِّیا ’چ جاݨ دی جھِجک کارن مَیں ناںہ کر دیںدا۔ پر ناںہ کرن بائد من ’چ مہِسُۄسِیئت اُبھّر پَیںدی کِہ مَیں دۄست دا ماݨ نہِیں رکھّ رِہا۔ سۄ مَیں اُس نالھ جاݨ لگّ پِیا۔ اِکٹھّے بَیٹھے پںجّ-ستّ جݨِیاں ’چ اِک-دۄ میرے ورگے وی ہُںدّے٬ بۄلݨ نہِیں سُݨن والھے۔

ٹریڈ دی پڑھائی ’چ میرا ناں ’چںگِّیاں‘ وِچ سی۔ پڑھائی سمبّںدھّی گلّ-بات دَۄران مَیں وی آپݨے وِچار پیش کردا جۄ دھِیان نالھ سُݨے جاںدے سن… کُجھ مہِینِیاں بائد منجِیت دی جاݨ-پچھاݨ والھے مَینُۄں وی جاݨن لگّ پئے۔ مَیسّ وِچ کئی وار اُنہاں سںگّ بَیٹھ کے کھاݨ-پِیݨ اتے نوِییاں-تاذِییاں ساںجھِییاں کرن دے مَۄکے بݨ جاںدے۔ تامبرم باذار تے چینئی ’چ گھُمّدِیاں٬ جِنہاں رکرُۄٹاں نُۄں اذنبِییاں واںگ دیکھدا مَیں اگاہ لںگھّ جاںدا ساں ہُݨ اُنہاں کۄلھ کھڑھ کے ہال-چال پُچھّݨ-دسّݨ لگّ پِیا۔ اجِہے مَۄکِیاں تے مَینُۄں اِںج لگدا جِویں میرا وِئکتِیتو پہِلاں نالھۄں گُۄڑھا ہۄ گِیا ہۄوے… آپݨے سںگّائۄُپُݨے ’چۄں مَیں کاپھی ہدّ تکّ باہر آ گِیا ساں۔ منجِیت دی لۄکاں نالھ میل-مِلاپ دی آدت میرے لئی پھائِدیمںدّ سابت ہۄئی۔

چینئی جاݨ لئی تامبرم ریلوے سٹیشن تۄں اِلَیکٹْرِک ریل پھڑدے ساں۔ سویرے شام ریل ’چ بھِیڑ ہُںدّی سی پر کۄئی دھکّم-دھکّا نہِیں سی ہُںدّا۔ کھلۄتے اَۄرت-مرد مُساپھراں وِچ جے اِک جݨا دُۄجے نُۄں ٹچّ ہۄ جاںدا تاں اُہ چھاتی اتے متھّے نُۄں چھُہ کے مُیاپھی مںگّدا۔

تامِلاں دے رںگّ ہلکے کالھے تے نَیݨ-نکش تِکھّے ہُںدّے ہن۔ آم مرداں دے گلھ کمِیذ اتے تیڑ دھۄتی جاں لُۄںگی ہُںدّی ہَے۔ اَۄرتاں بلائۄُذ نالھ ساڑھی جاں لمّی سکرّٹ پہِندِییاں ہن۔ آپݨے لمّے کالیشاہ والاں وِچ اُہ پھُلّ٬ کھاس کرکے کلِییاں دے گُچھّے ٹُںگّدِییاں ہن۔

تامِلاں دا مُکھّ بھۄجن چاول٬ مچھّی٬ ڈۄسا٬ اِڈلی تے سامبر ہن۔ مِرچ-مسالِیاں دی ورتۄں اُہ پںجّابِییاں واںگ ہی کردے ہن۔

اِیسائی ناں جِویں جَۄہن٬ جَۄرج٬ جۄسِپھ٬ چارلس٬ کرِسٹۄپھر آدِ پہِلی وار ٹرینِںگّ سَیںٹر ’چ ہی سُݨے۔ سِینِیئر رکرُۄٹاں دِییاں گلّاں تۄں پتا لگّا کِہ اِہ بستِیوادی اںگّْریذاں دے پْربھاو دا سِٹّا سی۔ اُہ دکھّݨ دے رستِئۄں بھارت وِچ داکھل ہۄئے سن۔ اِیسٹ اِںڈِییا کمپّنی چینئی وِچ ہی ستھاپت ہۄئی سی۔ اُس سمیں دکھّݨی پْراںتاں دے بْراہمݨ اینے کٹّڑ سن کِہ اُہ اچھُۄتاں نُۄں مںدّراں دے اںدّر تاں کی٬ لاگے وی نہِیں سی ڈھُکّݨ دیںدے۔ اِیسائی مِشنرِییاں نیں جات-پات دی نِکھیدھی کردِیاں اچھُۄتاں نُۄں آکھِیا کِہ آئۄ! اسِیں تُہانُۄں چھاتی نالھ لائُںدے ہاں۔ ساڈے چرچاں دے درواذے تُہاڈے لئی ہمیشا کھُلّہے ہن۔ اِیسا مسِیہ اںگّ-سںگّ ہۄ کے تُہاڈی رکھِّیا کریگا۔ مِشنرِییاں نیں اُنہاں واستے سکُۄل تے ہسپتال کھۄلہ دِتّے۔ اُنہاں دِییاں لڑکِییاں نُۄں ہسپتالاں ’چ نرساں تے سکُۄلاں وِچ ’ننذ ٹِیچراں‘ دِییاں نَۄکرِییاں دِتِّییاں۔ اِنہاں سہُۄلتاں اتے مِشنرِییاں دے پْربھاو ہیٹھ بہُگِݨتی اچھُۄت اِیسائی بݨ گئے۔ پر اُنہاں نیں آپݨی ماں بۄلی تامِل نالھۄں ناتا نہِیں سی تۄڑِیا۔

چینئی بںدّرگاہ ہَے۔ شہِر دے اِک مُہلّے وِچ کُجھ بںدّے٬ دُۄجے دیشا تۄں سمگّل ہۄئیِیاں چِیذاں جِویں گھڑِییاں٬ دھُپّ-اَینکاں٬ ٹْراںذِسٹر٬ پَیںٹا-کمِیذاں دے پِیس اتے ہۄر کئی کُجھ لُکویں ڈھںگّ نالھ ویچدے سن۔ اُدۄں ٹَیرالِین نوِیں-نوِیں آئی سی۔ مَیں٬ منجِیت تے ہۄر ساتھِییاں نیں پِیس کھرِید کے بڑے چاواں نالھ پَیںٹاں-کمِیذاں سِلوائیِیاں۔ ذِںدّگی وِچ پہِلی وار گھڑی مَیں اۄتھۄں ہی کھرِیدی سی۔

سمُںدّر نالھ دۄستی

چینئی دا سمُںدّر میرے لئی وِشیش آکرشݨ سی۔ اُس سمُںدّر دی 12 کِلۄمِیٹر لمّی ’مرِینا بِیچ‘ دُنِییاں دِییاں لمِّییاں بِیچاں وِچ گِݨی جاںدی ہَے۔ مَیں تے منجِیت مہِینے ’چ اِک-دۄ وار اُس بِیچ ’تے ذرُۄر جاںدے ساں۔ ساڈے نالھ کدی آپݨی بَیرک والھے بںتّ ٹِواݨا٬ ہرچرن بیدی٬ نرِںدّر گریوال اتے کدی دُۄجِییاں بَیرکاں تۄں ستِیش گۄئِل٬ ہرجِیت سِدھُّۄ ’تے بلبِیر کَیںتھ ہُںدّے۔ اۄتھے شام نُۄں بہُت رَۄݨک ہُںدّی سی۔ لائۄُڈ سپِیکراں ’تے دھِیمی آواذ وِچ تامِل گاݨے وجّ رہے ہُںدّے۔ چھابڑِییاں والھے تُر-پھِر کے سنَیکس ویچدے۔ ٹھںڈھّی سُہاوݨی ہوا ’چ چَین مہِسُۄسدے لۄک گھُمّ-پھِر کے جاں اِک تھاں کے بَیٹھ مِیلاں تکّ پسرے اتھاہ پاݨی دا نذارا ماݨدے۔ مستی ’چ آئے بچّے ریت وِچ دُڑںگّے ماردے۔ کِشتِییاں ’چ سوار مچھیرے جالاں نالھ مچھِّییاں پھڑ رہے ہُںدّے۔ اچانک ہی باہر نُۄں آئی کۄئی ذۄردار چھلّ کِنارے بَیٹھے تے گھُمّ-پھِر رہے لۄکاں نُۄں بھِئۄں جاںدی۔ رات دے نَۄں-دس وجّے تکّ لۄکاں دی بھِیڑ جُڑی رہِںدّی۔ سانُۄں اِس ترہاں لگݨا جِویں کِسے میلے وِچ گھُمّ رہے ہۄئیِئے۔ مَیں کُجھ سماں دۄستاں نالھ ٹہِل کے اِکلواںجے تھاں جا بَیٹھدا۔ مَینُۄں میلا دیکھݨ نالھۄں سمُںدّر نُۄں دیکھݨا ذِیادا چںگّا لگدا۔ سمُںدّر میری رُۄہ نُۄں بھائُںدا سی۔ اُسدے دُۄر-دُمیل تکّ پسرے پاݨی نُۄں نِہاردِیاں من دا تݨاء دُۄر ہۄ جاںدا۔ تݨاء گھر دے اۄدریویں کرکے نہِیں٬ ٹرینِںگّ سَیںٹر ’چ واپردِییاں اݨئُچِت گلّاں کرکے پَیدا ہُںدّا سی۔ اِک ویراں پھلائیِٹ سرجَیںٹ پانِیکر (کیرلِیئن) جَیٹّ اِںجݨ دا ’لُبرِیکیشن سِسٹم‘ پڑھا رِہا سی۔ اُہ پُرجِیاں نُۄں رَیلھا کردے تیل نُۄں ساپھ کرن والھے پھِلٹراں بارے دسّݨا بھُلّ گِیا۔ مَیں اُہ چَیپٹر اگائۄُں پڑھِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں سِیٹ تۄں اُٹھّ کے ماݨ جِہے نالھ پھِلٹراں دا ذِکر کر دِتّا۔ پانِیکر مَینُۄں ٹُٹّ کے پِیا٬ “ڈۄںٹ گَیٹّ اِنسائیِڈ دا گنّ اَیںڈ شُۄٹ۔”

پانِیکر دے وِہار دی کُڑتّݨ اجے مِٹی نہِیں سی کِہ اِک ہۄر گھٹنا واپر گئی۔ رۄذ واںگ اسِیں آپݨے ٹریڈ دی کلاس واستے جا رہے ساں۔ نِئم انُسار سارے ٹریڈاں دِییاں کلاساں٬ پھلائیِٹاں دے رُۄپ وِچ مارچ کرکے جاںدِییاں سن۔ ڈسِپلِن دا نِئم اِہ وی سی کِہ دُۄجے پاسِئۄں جیکر کۄئی کمِشںڈّ اپھسر سائیِکل٬ سکُۄٹر جاں کار ’تے لںگھّے تاں پھلائیِٹ دے سِینِیئر مَین نیں ’پھلائیِٹ دائِنے دیکھ‘ دی کماںڈ دیںدِیاں٬ مارچ کردے-کردے آپ سلِئۄُٹ دیݨا ہُںدّا سی اتے پھلائیِٹ دے رکرُۄٹاں نیں گردناں سجّے پاسے گھُما کے اپھسر کنّی دیکھݨا ہُںدّا سی۔ اُس دِن بیدھِیانی ’چ سِینِیئر مَین نُۄں ساہمݨِئۄں آئُںدے اپھسر دا سمیں سِر پتا ناں لگّا۔ اُس نیں ’دائِنے دیکھ‘ آکھ تاں دِتّا اتے اسِیں سارِیاں نیں گردناں وی گھُما لئیِیاں پر پھلائیِٹ دا مُۄہرلا چَۄتھا کُ ہِسّا اپھسر تۄں اگاںہ لںگھّ چُکّا سی۔ یانِ اُسنُۄں پُۄری پھلائیِٹ دا سلِئۄُٹ ناں مِلھِیا۔ اُسنے سکُۄٹر مۄڑ کے پھلائیِٹ رۄک لئی تے سِینِیئر مَین نُۄں ’بلڈّی پھُۄل‘ آکھدِیاں اُس ’تے رۄہب چھاںٹِیا۔ سِینِیئر مَین نیں سَۄری مںگّی پر ’ساہب‘ دا گُسّا ٹھںڈھّا ناں ہۄئِیا۔ پھلائیِٹ نُۄں کلاسرُۄم تکّ دَۄڑ کے جاݨ دی سذا سُݨا دِتّی۔ دِن تپِیا ہۄئِیا سی۔ بھارے بُۄٹاں نالھ اِک کِلۄمِیٹر دَۄڑدِیاں اسِیں دھِیمِییاں آواذا وِچ سلِئۄُٹ دے بھُکھّے اُس اپھسر نُۄں رجّ کے گالھاں کڈھِّییاں۔

کُجھ اِںسٹرکٹر تے اپھسر چںگّے وی سن۔ پر جِیادا گِݨتی آکڑکھاناں دی سی۔ ماڑی جِہی کُتاہی ہۄݨ ’تے اُہ دبکے مارن لگّ پَیںدے٬ “بلڈّی پھُۄل! ڈُۄ یُ واںٹ ٹُۄ گۄ اَۄن چارج؟” چارج شبد سُݨ کے کئی ترہاں دِییاں سذاواں سۄچ وِچ گھُمّ جاںدِییاں۔ ’سَۄری‘ مںگّ کے پِچھّا چھُڈائُݨ دی کۄشِش ہُںدّی سی۔

ہر سۄموار سویرے سارِییاں اِنٹیکاں دی رائیِپھل نالھ پریڈ ہُںدّی سی۔ ’ساودھان‘ پُذِیشن ’چ کھلۄتِیاں٬ پریڈ-کماںڈر ولّۄں گڑھکوِیں آواذ وِچ تاڑنا کِیتی جاںدی٬ “نۄ مُۄومَیںٹ٬ اَیورِیون سٹَیںڈ لائیِک اے سٹَیچُۄ۔” اذِیب آرڈر سی۔ جِئُںدے-جاگدے ڈیڈھ ہذار بںدِّیاں نُۄں٬ آپݨی ہۄںد بھُلا کے بُتّ بݨ جاݨ دا ہُکم دِتّا جاںدا سی۔

اِس ترہاں دِییاں اݨئُچِت گلّاں اکسر ہی واپردِییاں رہِںدِّییاں۔ شُرُۄ-شُرُۄ ’چ اِہ ذِیادا پْریشان کردِییاں سن۔ سماں بِیتݨ ’تے مَیں اُنہاں نُۄں گمبھِّیرتا نالھ لَیݨا چھڈّ دِتّا۔ اِک دِن اسِیں پںجّ-چھے جݨے بَیٹھے ساں۔ اُلٹے-سِدھّے آرڈراں دِییاں گلّاں چل پئیِیاں۔ “جرنَیل! ہُݨ تُۄں آرڈراں دی نُکتاچِینی گھٹّ کردَیں۔” بںتّ ٹِواݨا دا سوال سی۔

“بںتّ! مَیں اِہ سِٹّا کڈھِّیا پئی آرڈراں دی پالݨا تاں مَینُۄں کرنی ہی پَیݨی آں پر مَیں وردی دا کھاکی رںگّ آپݨے دِماگ نُۄں نہِیں چڑھن دیݨا۔”

“لَے بئی اَیہ ای کمّ دی گلّ٬ اپݨے دِماگ ناں کھاکی ہۄݨ دِئۄ۔” منجِیت نیں بۄل کے تے باکِییاں نیں سِر ہِلا کے میرے وِچار دی پُشٹی کر دِتّی۔

کدی-کدی ساتھِییاں سںگّ بَیٹھِیاں ہاسا-ٹھٹھّا وی کر لئیِدا سی۔ ہرچرن بیدی ساںگ لائُݨ ’چ ماہر سی۔ جدۄں اُہ گردن اکڑا کے تے مُۄںہ نُۄں وٹا چاڑھ کے ’ڈۄںٹ گَیٹّ اِنسائیِڈ دا گنّ اَیںڈ شُۄٹ‘, ’یُۄ بلڈّی پھُۄل! ڈۄںٹ اِنوائیِٹ ٹربّل‘ ورگے واک گرجوِیں آواذ ’چ اِںسٹرکٹراں واںگ بۄلدا٬ اسِیں کھُۄب ہسّدے۔ ڈسِّپلِن دے شکںجّے وِچّۄں لںگھّ کے رُذگار دے سِر ہۄݨ لئی سمُںدّر وی سہائی ہۄئِیا۔ اُسدے وِراٹ پاݨی نُۄں تکّدِیاں من دی تھکاوٹ لتھّ جاںدی سی۔

سماں آپݨی تۄرے تُردا رِہا… تے ٹرینِںگّ سِرے لگّ گئی۔

پہِلی پۄسٹِںگّ

ٹْرینِںگّ تۄں بائد مَیں بدلی بارے جاݨن لئی اُتسُک ساں۔ سارے اُتسُک سن۔ بدلِییاں اِںڈِیئن ایئر پھۄرس دے ہَیڈکُیاٹر دِلّی تۄں ہُںدِّییاں ہن۔ آپݨے سُۄبے دا کۄئی ہوائی اڈّا مِلݨ دی سمبھّاونا وَیسے تاں گھٹّ ہی ہُںدّی ہَے پر کدی-کدی چاںس لگّ وی جاںدَے۔ چاںس لگّݨ دی آس مَینُۄں وی سی۔ پر میرے لئی پںجّاب تاں کی٬ پںجّاب دے لاگے-چاگے دا وی کۄئی ڈھۄء-میلا ناں بݨِیاں۔ بدلی ہۄئی آسام دے سِرے ’تے ستھِت ہوائی اڈّے چھبُۄیا دی٬ دھُر دکھّݨ تۄں دھُر اُتّر پُۄرب وِچ— 2930 کِلۄمِیٹر دا سپھر٬ میرے پلیٹھے سپھر (جنم بھۄئِں تۄں چینئی) نالھۄں وی لمّیرا۔ مسلا سِرپھ دُۄری دا ہی نہِیں سی٬ چھبُۄیا ’ہارڈ-لِوِںگّ‘ یانِ رۄذمرا دِییاں مُڈھّلِییاں سہُۄلتاں تۄں وِروا ہوائی اڈّا سی۔

کھَیر اینا چںگّا سی میرے پِیارے مِتّر منجِیت دا ساتھ ہَیگا سی۔ چینئی تۄں ریل گڈّی راہِیں چلّ کے اسِیں یُۄ.پی دے ریلوے سٹیشناں مُگلسرائے٬ کاںشی٬ بنارس ہُںدّے ہۄئے بِہار دے سٹیشن برۄنی پہُںچّے۔ اۄتھۄں چھۄٹی پٹڑی دی ریل ’تے سوار ہۄ گُہاٹی اتے گُہاٹی تۄں گڈّی بدل کے چَۄتھے دِن چھبُۄیا پہُںچّے۔ اۄدۄں گڈِّییاں دی رپھتار ہُݨ جِنّی تیذ نہِیں سی ہُںدّی۔ سنّ 1963 دا مارچ مہِینا سی۔

چھبُۄئے دا ہوائی اڈّا ہِںدّ-چِین دی 1962 دی جںگّ سمیں ہۄںد وِچ آئِیا سی۔ رِہائِشاں واستے اجے دۄ کُ بَیرکاں ہی بݨِییاں سن۔

بہُتے ہوائی سَینِکاں دا بسیرا تمبُّۄیاں ’چ سی۔ آسام دے تکرِیبن سارے ہوائی اڈِّیاں ’تے ٹَیںٹ-لائیِپھ سی۔ نہائُݨ-دھۄݨ تے پِیݨ واستے پاݨی دِییاں ٹُۄٹِییاں نہِیں نلھکے سن۔ نلھکے تے بالٹی بھر کے نہا لئیِدا سی۔ رنویء اتے ٹَیکسی-ٹرَیک بݨ چُکّے سن پر اجے کۄئی سُکیاڈرن نہِیں سی۔ دۄ کُ ہپھتے بائد مَینُۄں تے منجِیت نُۄں ڈِںجّن ہوائی اڈّے دے سُکیاڈرن نالھ اٹَیچ کر دِتّا گِیا۔

چھبُۄیا تۄں ڈِںجّن پَۄݨے گھںٹّے دا سپھر سی۔ ڈِںجّن ’چ دُۄجی وِشو جںگّ سمیں دے وِشال رنّویء٬ ٹَیکسِیٹرَیک تے ٹارمِک بݨے ہۄئے سن٬ جِنہاں نُۄں مُرمّت کروا کے ورتِیا جا رِہا سی۔ ہوائی اڈے تۄں تھۄہڑی کُ دُۄری ’تے ڈِںجّن ناں دا بستِینُما پِںڈّ سی۔ ہوائی اڈّے دے آسے-پاسے ذمِینی پھَۄج دِییاں یُۄنِٹاں سن۔

ساڈے سُکیاڈرن وِچ پکھّے والھے ’اَۄٹر‘ (Otter) ناں دے چھۄٹے ٹراںسپۄرٹ جہاذ سن۔ کَۄکپِٹ وِچ پائِلٹ دی سِیٹ نالھ اِک سِیٹ ہۄر اتے 10 سِیٹاں پِچھاںہ کَیبِن ’چ سن۔ لۄڑ پَیݨ ’تے کَیبِن دِییاں سِیٹاں پھۄلڈ کرکے چار سٹرَیچراں پھِٹّ ہۄ سکدِییاں سن۔ اَۄٹر چھۄٹے جِہے رنویء ’تے چڑھ-اُتّر سکدا سی۔ اذِیب اِتپھاک سی٬ آدمپُر ہوائی اڈّے تۄں اُڈّدے٬ ساڈے کھیتاں اُتّۄں لںگھّدے جِنہاں جہاذاں نُۄں تکّدِیاں میرے اںدّر ایئر پھۄرس دی نَۄکری دی کھاہش اُبھّری سی٬ اُہ جہاذ اَۄٹر ہی ہُںدّے سن۔ تے ہُݨ نَۄکری دی شُرُۄیات وی ’اَۄٹر‘ سُکیاڈرن تۄں ہی ہۄئی سی۔

ساڈے سُکیاڈرن دا کاج-وِہار پھَۄجِییاں نالھ سی۔ چِین دے بارڈر ولّ دِییاں پۄسٹاں تیجُۄ٬ والَۄںگ٬ تواںگ آدِ تکّ اجے سڑکاں نہِیں بݨِییاں سن۔ ہسپتال وگَیرا دِییاں سہُۄلتاں وی نہِیں سن۔ اِس کرکے اُنہاں پۄسٹاں ’تے پھَۄجِییاں دی نپھری تھۄڑھی کُ ہی ہُںدّی سی۔ بِماری٬ چھُٹّی تے بدلِییاں سمیں اُنہاں نُۄں پِچھاںہ لِیائُݨ, مُڑ اۄدھر لِجاݨ, چِٹھِّییاں تے ہۄر ذرُۄری سامان پہُںچّائُݨ اتے وڈّے پھَۄجی اپھسراں نُۄں اُنہاں دے دَۄرِیاں سمیں سواری دیݨ دے کمّ ساڈے سُکیاڈرن دے ذِمّے سن۔ اُنہاں پۄسٹاں واستے راشݨ, دۄ اِںجݨاں والھے ’ڈکۄٹا‘ جہاذ پَیراشُۄٹاں راہِیں ڈراپ کرِیا کردے سن۔

دھُر بارڈر دِییاں پۄسٹاں تکّ سڑکاں اتے پُلھ بݨائُݨ دا کمّ ’ٹسکر‘ ناں دی وڈّی کمپّنی نیں وِڈھِّیا ہۄئِیا سی۔ اُس کمپّنی وِچ پھَۄجی وی سن تے سِولِیئن وی۔ میرے پِںڈّ دا دِلباگ سِںگھّ وِردی-جۄ پھِرۄذپُر وِکھے ریلوے ’چ اۄورسِیئر سی-ہُݨ ڈَیپُۄٹیشن ’تے ٹسکر وِچ نَۄکری کر رِہا سی۔ پر مَینُۄں اُسدی اِس نَۄکری بارے نہِیں پتا سی۔ دِلباگ سِںگھّ میرے باپُۄ جی نُۄں تاں جاݨدا سی پر مَینُۄں نہِیں۔ اِک دِن منجِیت جدۄں ہوائی اڈّے تۄں باہر سڑک ’تے ٹہِل رِہا سی تاں کُدرتی اُس نالھ ٹاکرا ہۄ گِیا۔ اِک دُۄجے دے ذِلہِیاں تے پِںڈّاں بارے پُچھّ-گِچھّ کرن ’تے منجِیت نیں اُسنُۄں میرے بارے دسِّیا۔ اُتسک ہۄئِیا اُہ منجِیت دے نالھ ہی ساڈی بَیرک وِچ آ گِیا۔

“لئۄ جی٬ اَیہ آ تُہاڈے پِںڈّ دا مُںڈّا جرنَیل۔” منجِیت نیں میرے ولّ اِشارا کِیتا۔ مَیں ہَیران ہۄئِیا اُس ولّ دیکھی جا رِہا ساں۔

“تیرے پھادر دا کی ناں اَیں۔” دِلباگ سِںگھّ نیں ہتھّ مِلائُںدِیاں پُچھِّیا۔

“سردار مہِںدّر سِںگھّ۔”

“کِہڑا مہِںدّر سِںگھّ۔” اِس ناں دے ساڈے پِںڈّ دۄ بںدّے ہۄر وی سن۔

“مَیمبر پںچّائِت۔”

“مَیں سمجھ گِیا۔” اُہ بۄلِیا۔

“مَیں دِلباگ سِںگھّ٬ پْرِیتم سِںگھّ بھاکھڑے والھے دا لڑکا۔”

“مَیں تُہاڈے ٹبّر بارے سُݨِیاں تاں ہۄئِئَے پر آپاں کدے مِلے نہِیں۔”

“ہُݨ دیکھ لَے کِنّا ودھِییا میلھ ہۄئِئَے۔”

“کمال ہۄ گئی بھا جی۔” دِلباگ سِںگھّ اُمر ’چ مَیتھۄں کاپھی وڈّا سی۔

پںجّاب تۄں اینی دُۄر پِںڈّ دے اݨدیکھے بںدّے نالھ اچانک میلھ ہۄ جاݨا ساڈے دۄناں لئی کھُشگوار گھٹنا سی۔ میرے مِتّراں نیں گِٹمِٹ کرکے بۄتل کھۄلہ لئی۔

اگلِییاں مُلاکاتاں ’چ اُسنے ساڈے جہاذ ’چ اُڈاݨ بھرن دی اِچھّا پْرگٹائی۔ “تُسِیں کِسے دِن سُکیاڈرن ’چ آ جِئۄ کۄشِش کر کے دیکھ لاںگے۔” مَیں آکھِیا۔

اِک سویر اُہ ڈَیپُۄٹیشن والھی پھَۄجی وردی ’چ پہُںچّ گِیا۔ ساڈا اِک پائِلٹ جگبِیر سِںگھّ رائے لۄکل پھلائیِںگ واستے جا رِہا سی۔ مَیں اُسنُۄں بینتی کِیتی٬ “سر ! اِہ میرا بھرا ہَے۔ جہاذ ’چ جھُۄٹا لَیݨا چاہُںدّا۔ جے نالھ لِجا سکۄ تاں بڑی مِہربانی ہۄویگی۔”

ذرا کُ سۄچݨ بائد اُہ بۄلِیا٬ “مَیں دۄ چکّر لا کے اِہنُۄں رنّویء دے اکھِیر ’تے اُتار دِیاںگا۔”

“ٹھِیک اےَ سر ! تھَیںک یُۄ وَیری مچ۔” آکھدِیاں مَیں دِلباگ سِںگھّ نُۄں پائِلٹ دے برابر والھی سِیٹ ’تے بِٹھا کے بَیلٹاں کسّ دِتِّییاں۔

چھۄٹی یُۄنِٹ ہۄݨ کرکے ساڈا سُکیاڈرن اِک پرِوار واںگ سی۔ 55 سال پہِلاں دا اُہ سماں وی چںگّا سی۔ آپݨے اِرد-گِرد والِیاں دا ماݨ-تْراݨ رکھّݨ لئی نِئم اکھّۄں پرۄکھے کر دِتّے جاںدے سن۔

ساڈے سُکیاڈرن دے کمِشںڈّ اپھسراں٬ سِینِیئر نَۄن-کمِشںڈّ اپھسراں اتے ہیٹھلے رَیںکاں واستے تِنّ وکھّ-وکھّ رِہائِشی بلاک سن۔ مَیساں وی وکھّۄ-وکھّرِییاں سن۔ ہیٹھلے رَیںکاں واستے کمرِیاں ’چ وںڈِّییاں دۄ بَیرکاں سن۔ ہر کمرے ’چ تِنّ جاں چار بَیڈّ ہُںدّے سن۔ نہائُݨ-دھۄݨ واستے باتھرُۄم نہِیں٬ بسّ دۄ نلھکے سن۔ اسِیں آپݨے کمرے ’چ چار جݨے ساں— منجِیت سںدھُّۄ پِںڈّ سَیدُۄپُر داتا (ہُشِیارپُر), راج ڈھِلّۄں پِںڈّ گاجِییاݨا (مۄگا), اجِیت سِںگھّ پِںڈّ نِہال سِںگھّ والھا (مۄگا) اتے مَیں۔ اُہ کمرا ساڈے لئی سُلکھّݨا سابت ہۄئِیا۔ 19-20 سالاں دے اسِیں چارے ہمئُمر ساں۔ کمرے دی نیڑتا آپسی مۄہ وِچ بدل گئی۔ سانُۄں اِک-دُۄجے ’تے ماݨ سی۔ دُکھّ-سُکھّ پھۄلدِیاں اسِیں آپݨے گھراں-پرِواراں دِییاں گلّاں وی ساںجھِییاں کر لَیںدے ساں۔ آپس ’چ ہاسا-مذاک وی چلدا سی۔ ڈِنر واستے مَیسّ نُۄں اِکٹھّے جائِیا کردے ساں۔

دُۄجے کمرِیاں ’چ رہِںدّے گَیر پںجّابی سَینِکاں نالھ وی اسِیں جُڑے ہۄئے ساں۔ کارپۄرل سِنہا (بںگّالی), اَیل اے سی سُکُۄمارن (تامِلِیئن), کارپۄرل دھرموِیر (دِلّی واسی), نائِر (کیرلِیئن), اَیل اے سی ساوںتّ٬ کارپۄرل گۄرپڑے (مراٹھی), کارپۄرل دِویدی (یُۄ پی واسی), اَیل اے سی بردلۄئی٬ اَیل اے سی دتّا (آسامی) تے کُجھ ہۄرناں نالھ بݨِیاں سنیہ میرے چیتِیاں وِچ مِشری واںگ گھُلھِیا ہۄئِیا اے۔

ناول پڑھن دی چیٹک

ساڈے رَیکْرِئیشن رُۄم (منۄرںجّن کمرا) ’چ اںگّْریذی اکھباراں آئُںدِییاں سن۔ اُنہاں نُۄں پڑھن دا میرا تے راج دا پکّا رُٹِین سی۔ راج جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دے اِلاکے دا سی۔ اُہ جدۄں کدی کںوّل دِییاں گلّاں کردا٬ مَیں گہُ نالھ سُݨدا۔ اُہ چھُٹّی گِیا تاں مَیں اُسنُۄں کںوّل دے ناول لِیائُݨ لئی کِہا۔ اُہ ’پُۄرنماشی‘ تے ’ہاݨی‘ لَے آئِیا۔ مَیں نانک سِںگھّ دے تاں دۄ ناول پڑھے ہۄئے سن پر کںوّل نُۄں پہِلی وار پڑھِیا۔ ’پُۄرنماشی‘ نیں مَینُۄں بہُت ٹُمبِّیا… مَینُۄں ناول پڑھن دی چیٹک لگّ گئی۔ لاگلے شہِر تِنّسُکِییا دے گُردوارے دی لائِبریری بارے پتا لگّݨ ’تے مَیں اۄتھے جا پہُںچِّیا۔ اُس لائِبریری وِچ نانک سِںگھّ تے جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دے اٹھّ-نَۄں ناول سن۔ پر اِک سمیں اِک کِتاب ہی اِشُۄ کِیتی جاںدی سی۔ کھَیر مَیں اِک-اِک لِیا کے سارے پڑھ لئےے۔

ساڈِییاں بَیرکاں تۄں مَیسّ تکرِیبن ادھّا کِلّۄمِیٹر سی۔ مَیسّ تۄں اینی کُ دُۄری ’تے ’ٹارمِک‘ (جہاذاں دا پارکِںگّ تے سروِسِںگّ ستھان) سی۔ سویرے تِیار ہۄ کے اسِیں ڈاںگرِییاں پہِندے تے مَیسّ ’چۄں ناشتا کرکے کمّ ’تے پہُںچّ جاںدے۔ اِک وجے چھُٹّی ہۄݨ ’تے اۄویں ہی ڈاںگرِییاں ’چ لںچّ کرکے آپݨے کمرِیاں ’چ آ ٹِکدے۔ ودھِییا رُٹِین سی اِہ۔ وردِییاں ’چ جکڑے رہِݨ اتے پریڈاں-پِیٹِییاں دے جبھّکھانے تۄں بچے ہۄئے ساں۔ لگدا ہی نہِیں سی کِہ اسِیں پھَۄجی ذِںدّگی جِئۄں رہے ہاں۔

سویرے تے لَۄڈھے ویلے دی چاہ واستے سانُۄں مَیسّ ’چ آپ نہِیں سی جاݨا پَیںدا۔ سکُیاڈرن دا نِپالی چپڑاسی چںدّرکاںت مَیسّ وِچّۄں چاہ دی وڈّی کیتلی لِیا کے٬ بڑے ہی آدر نالھ٬ کمرِیاں ’چ ورتا دیںدا۔ اُسدے اِس کمّ لئی اسِیں سارے رلھ کے اُس نُۄں ہر مہِینے کُجھ پَیسے دِںدّے ساں۔

ساڈا ایرِییا دھُر پُۄرب وِچ ہۄݨ کرکے٬ سُۄرج پںجّ-ساڈھے پںجّ وجے چڑھ جاںدا سی۔ جِنہاں پہاڑی تھاواں ’تے ساڈے جہاذ جاںدے سن٬ اُنہاں تھاواں ’تے دُپہِر تۄں بائد اکسر ہی گھݨے بدّل چھا جاںدے تے مِیںہ پَیݨ لگّ جاںدا۔ مَۄسم کھراب ہۄݨ تۄں پہِلاں-پہِلاں کمّ نِبیڑن لئی جہاذاں دِییاں اُڈاݨاں سویرے چھے-ستّ وجے شُرُۄ ہۄ جاںدِییاں۔ اِںجݨ, ایئرپھریم٬ اِلَیکٹْرِیشن٬ اِںسٹرُۄمَیںٹ رِپیئر٬ وائِرلَیس ٹریڈاں دے تکنِیشن آپۄ آپݨے ٹریڈاں دی چَیکِںگّ کرکے اِک وِشیش پھارم تے دستکھت کر دیںدے۔ اکھِیر وِچ ’رۄذانا سروِسِںگّ سَیکشن‘ دا اِںچارج٬ جِس دا رَیںک پھلائیِٹ سارجَیںٹ ہُںدّا سی٬ دستکھت کر دیںدا۔ جہاذاں وِچ نُکس وی پَے جاںدے سن۔ جیکر نُکس وڈّا ہُںدّا تاں جہاذ نُۄں٬ وڈِّییاں مُرمّتاں کرن والھے ’رِپیئر اَیںڈ سروِسِںگّ سَیکشن‘ ’چ بھیج دِتّا جاںدا۔ مامُۄلی نُکس ’رۄجانا سروِسِںگّ سَیکشن‘ ’چ ہی ٹھِیک کر دِتّے جاںدے۔

سَیکشن اِںچارج٬ اُڈݨ لئی پھِٹّ جہاذاں دی لِسٹ پھلائیِٹ کماںڈر نُۄں بھیج دیںدا۔ پھلائیِٹ کماںڈر٬ جۄ اِک سِینِیئر پائِلٹ ہُںدّا ہَے٬ پائِلٹاں دِییاں ڈِئۄُٹِییاں لا دیںدا۔ پائِلٹ آپۄ آپݨِییاں پھلائیِٹاں دے سمیں انُسار٬ تکنِیشناں دے دستکھتاں والھے پھارم ’تے دستکھت کرکے کَۄکپِٹ ’چ بَیٹھ بَیلٹاں کسّ لَیںدے۔ جہاذا نُۄں تۄرن (See Off) واستے تکنِیشناں دِییاں ڈِئۄُٹِییاں لگِّییاں ہُںدِّییاں سن٬ ہر جہاذ لئی دۄ تکنِیشن۔ جہاذ نُۄں ’ٹارمِک‘ تۄں تۄرن تۄں پہِلاں پائِلٹ وائِرلَیسّ راہِیں ’ایئر ٹرَیپھِک کںٹّرۄل ٹاور‘ نالھ رابتا بݨائُںدا سی۔

سُکائڈرن ’چ مَینُۄں کُجھ کُ مہِینے ہی ہۄئے سن٬ جدۄں چِین نیں اکتُۄبر-نومبّر 1962 دی جںگّ دے ساڈے جںگّی کَیدی رِہاء کِیتے۔ اُس جںگّ وِچ بھارت نُۄں چِین تۄں نمۄشی بھری ہار کھاݨی پئی سی۔ بھارت دا تتکالی پْردھان مںتّری جواہر لال نہِرُۄ وِشو امن دا آلمبّردار سی۔ اُسدی امن نِیتی نُۄں گلت تاں نہِیں کِہا جا سکدا پر اُس نِیتی دی کھُماری وِچ گُیاڈھی دیشاں دی پھَۄجی تاکت ’تے نذر ناں رکھّݨا اتے آپݨِییاں سرہدّاں دی سُرکھِّیا ولّۄں اویسلے ہۄ جاݨا گلت سی۔ اۄدھر چِین آپݨی پھَۄجی شکتی دا وِستار کر رِہا سی٬ ایدھر امن دے گِیت گائُںدی بھارت دی تتکالی سرکار نیں پھَۄج نُۄں بݨدا مہتّو دیݨ تۄں پاسا وٹِّیا ہۄئِیا سی۔ جںگّ لڑن لئی دۄ پہِلُۄ بہُت اہِم ہُںدّے ہن۔ ڈھُکّویں ہتھِیار تے جںگّ لڑن لئی ودھِییا پلان۔ پر بھارت دۄناں پہِلُۄیاں پکھّۄں اُۄݨا سی٬ بہُت اُۄݨا۔ پھِر وی بھارتی پھَۄجِییاں نیں سِر-دھڑ دی باذی لا دِتّی۔ ڈیڈھ ہذار شہِیدِییاں پا گئے تے ہذار تۄں ودھّ ذکھمی ہۄئے۔ تے چڑھ کے آئے دُشمݨ نُۄں اُنہاں نیں سُکّا نہِیں سی جاݨ دِتّا۔ سادھن وِہُۄݨے ہُںدِّیاں وی اُنہاں چِین دے 700 پھَۄجی مَۄت دے گھاٹ اُتارے اتے 1700 دے کرِیب ذکھمی کِیتے۔

اِہ جںگّ بھارت لئی بہُت وڈّا ہلُۄݨا سی۔ اِس تۄں بائد بھارت سرکار نیں پھَۄجی شکتی مذبُۄت کرن لئی وڈّے کدم اُٹھائے۔

چِین نیں بھارت دے 4000 دے کرِیب پھَۄجی٬ جںگّی کَیدی بݨا لئے سن۔ جِہڑے جںگّی کَیدی٬ چِین نیں ساڈے ولّ دِییاں پۄسٹاں ’تے پہُںچّائے٬ اُہ ساڈے سُکیاڈرن نیں ڈھۄئے سن۔ جہاذ نُۄں رسِیو کرکے پائُڑی لائُݨ, جہاذ دے اںدّر جا کے اُنہاں دِییاں بَیلٹاں کھۄلہݨ, ہیٹھاں اُتارن٬ بِیمار تے اںگّہِیݨ پھَۄجِییاں نُۄں سٹرَیچراں ’تے پا کے لاہُݨ اتے ’ٹارمِک‘ تۄں باہر اُنہاں نُۄں لَیݨ آئے پھَۄجی ادھِکارِییاں تکّ لِجاݨ دا کمّ ساڈے ذِمّے سی۔ جںگّی کَیدِییاں نُۄں ہدائِتاں سن کِہ اُنہاں نیں جںگّ اتے چِین وِچ آپݨی کَید بارے کِسے نالھ کۄئی گلّ نہِیں کرنی۔

پر میرے اںدّر اُنہاں مُۄہۄں ’کُجھ‘ سُݨن دی اُتسُکتا سی۔ کلّے- کلّے دِییاں بَیلٹاں کھۄلہݨ سمیں مَیں دھِیمی آواذ ’چ اُنہاں دا ہال پُچھّ لَیںدا۔ کُجھ دا اُتّر تاں بھاویں “ٹھِیک اےَ” ہُںدّا پر اُنہاں دے چِہرِیاں ’تے اُبھّری گہِری چِیس اُنہاں اںدّرلی بھڑاس ذاہر کر دِںدّی۔ کُجھ بھرے-پِیتے٬ جہاذ دے درواذے تِیک آئُݨ تکّ٬ اِکّۄ ساہے ادھّ-پچدھّی بھڑاس کڈھّ لَیںدے۔ اُنہاں دے سُݨے سارے کُجھ دا سار-اںشّ اِہ سی:

ہلّا بۄلݨ جاں دُشمݨ نالھ سِجھّݨ لئی ڈھُکّوِیں پلانِںگّ ناں ہۄݨ کارن ہپھڑا-دپھڑی تے بھمبّلبھُۄسے والھی ستھِتی سی… بھارتی پھَۄجِییاں کۄلھ تۄپاں نہِیں سن۔ پُراݨِییاں مشِین-گنّاں اتے تھْری-ناٹ-تھْری دِییاں رائیِپھلاں سن۔ اِہ رائیِپھلاں 20 گۄلِییاں پھائِر کرن بائد گرم ہۄ جاںدِییاں سن… گۄلی-سِکّا مُکّݨ ’تے نوِیں سپلائی گھٹّ ہی ہُںدّی سی۔ راشݨ-پاݨی دی سپلائی دا ہال وی ماڑا سی… چِینِیاں دے مُکابلے ساڈی پھَۄج دی نپھری تھۄڑھی سی۔ چِین نیں پھرںٹّ پۄسٹاں تکّ سڑکاں بݨائیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ بھارت ولّ دے پاسے اجِہِییاں سڑکاں دی اݨہۄںد سی۔ برپھِیلِییاں پہاڑِییاں دی نکشاکشی وی ادھُۄری سی۔

جںگّی کَیدِییاں دِییاں مانسِک تے سرِیرک چِیساں میرے اںدّر ڈُۄںگھِییاں اُتّر گئیِیاں۔ من ’چ دۄ سوال اُبھّرے سن: اِہ جںگّ ہۄئی کِئۄں؟ اتے پھَۄجی اینا پر-وسّ کِئۄں ہَے؟ پہِلے سوال دا جۄ جواب سُجھِّیا اُہ اِہ سی کِہ چِین نیں اِس جںگّ راہِیں٬ ایشِییا ’چ آپݨی سربئُچّتا دا دھکّڑشاہی دِکھاوا کِیتا سی۔ دُۄجے سوال دا جواب مَینُۄں آپݨے آلھے-دُیالھے وِچّۄں مِل گِیا سی— اتِ کرڑے ڈسِپّلِن راہِیں پھَۄجی تۄں اُسدا نِجّ کھۄہ لِیا جاںدا ہَے۔ سِٹّے وجۄں اُہ کٹھپُتلی بݨ جاںدا ہَے۔ اِس تتھّ دا سارے سَینِکاں نُۄں اہِساس نہِیں ہُںدّا۔ جِنہاں نُۄں ہُںدّا ہَے اُہ رۄٹی-رۄذی کھاتر آپݨی اِس ترہاں دی ہۄںد نُۄں پْروان کر لَیںدے ہن۔

آسام دے ساڈے والھے کھِتّے وِچ ذِیادا سماں گرمی رہِںدّی سی۔ اکتُۄبر تۄں پھروری تکّ ٹھںڈھّ پَیںدی سی پر ہلکی-ہلکی۔ جُۄن تۄں ستمبّر تکّ بھاری بارشاں ہُںدِّییاں سن۔

آسام دی دھرتی ہیٹھ تیل ہَے۔ رات نُۄں جے بالٹی ’چ پاݨی پِیا رہِ جاںدا٬ سویرے اُس اُپّر تیل دی پتلی جِہی پرت نذر آئُںدی سی۔ آسام ’چ ندِییاں اتے جںگّلھ بہُت سن۔ جںگّلاں وِچ باںس اتے چِیلہ دے درکھتاں دی بھرمار سی۔ مِیلاں تکّ پسرے چاہ دے باگاں دے دْرِش اکھّاں نُۄں بہُت ہی سُکھاویں لگدے سن۔ پر باگاں دے مذدُۄراں-مذدُۄرناں دی گُربت ویکھ کے من دُکھی ہۄ جاںدا۔ گرِیبی دا کارن چاہ-باگاں دے مالکاں ولۄں اُنہاں نالھ ہُںدّی بیئِنساپھی سی۔ کمّاں انُسار اُنہاں دی مذدُۄری بہُت تھۄڑھی سی۔

کرۄڑاں ’چ کھیلہدے مالک آپ تاں مہِلاں ورگے گھراں ’چ رہِںدّے سن تے مذدُۄر کَیبِناں-جھَۄمپڑِییاں وِچ مںدّہالی ہںڈھّا رہے سن۔

میری پہِلی چھُٹّی میری دۄ مہِینے دی چھُٹی منذُۄر ہۄ چُکّی سی۔ چھُٹّی تاں ٹْرینِںگّ سَیںٹر تۄں سُکیاڈن ’چ آئُݨ سار ہی مِلھ سکدی سی پر مَیں دِیوالی گھردِیاں نالھ منائُݨی چاہُںدّا ساں۔ ستمبّر دا اکھِیر سی۔ ڈیڈھ سال بائد جدۄں گھر پہُںچّا تاں بِیبی٬ باپُۄ جی تے بھرا اُڈّ کے مِلھے۔ میرے لئی وی انُۄٹھی کھُشی دے پل سن اُہ۔

باپُۄ جی نیں پِںڈّ وِچلا گھر آپݨے بھتِیجے نِرمل سِںگھّ نُۄں دے کے اُسدے ہِسّے دی ہویلی لَے لئی سی اتے ہویلی ڈھاہ کے کھُلّہا ہوادار گھر بݨا لِیا سی۔ نواں گھر ساڈے ساہاں وِچ سُکھَینتا بھردا سی۔ ساڈِییاں نوِییاں رِیجھاں لئی اُتشاہی ہُلارا سی۔ پِچھلے کُجھ مہِینِیاں تۄں مَیں گھر نُۄں منِییارڈر نہِیں بھیجے سن۔ اِکٹھّی رکم٬ ہُݨ یاد نہِیں کِنّی سی٬ جدۄں باپُۄ جی دے ہتھّ ’تے دھری تاں اُنہاں ہُبّ کے شاباش دِتّی سی۔ پِںڈّ دے لۄک کھُش ہۄ کے مِلھے سن۔ دِلباگ سِںگھّ مَیتھۄں مہِینا کُ پہِلاں چھُٹّی کٹّ کے گِیا سی۔ چھُٹّی دَۄران اُسدا پِںڈّ وی گیڑا وجّا سی۔ میرے گھر دِیاں کۄلھ اُسنے میرے نالھ ہۄئی مُلاکات تے جہاذ دے جھُۄٹِیاں دِییاں گلّاں ماݨ نال کِیتِییاں سن۔

مَیں اُماہی مُۄڈ ’چ بھَیݨاں٬ نانکِیاں تے ماسِییاں نُۄں مِلݨ گِیا۔ اُنہاں بڑے چاء کِیتے۔ بکھشِیش دا ٹرکّ ڈرائیِور دا کمّ بہُتا دُۄر-پار والھا نہِیں سی۔ اُہ دُۄجے٬ تِیجے دِن گھر آ جاںدا۔ نویں گھر دی بَیٹھک وِچ باپُۄ جی تے اسِیں تِنّے بھرا اِکٹھّے بَیٹھ رمّ دے پَیگّ لائُںدے۔ اِک شام جدۄں بِیبی وی کۄلھ بَیٹھی سی تاں باپُۄ جی نیں سِکھّ-متّ دیںدِیاں آکھِیا سی٬ “مَیں ’کلّا-کارا سی۔ شرِیکاں نیں بُری ترہاں رۄلھِیا۔ تُسِیں سُکھّ نالھ تِنّ جݨے آں٬ اِک-دُۄجے دے شرِیک ناں بݨِئۄں۔ رلھمِلھ کے رِہۄ۔ ایکے وِچ بڑی برکت ہُںدّی اےَ۔” اُس سِکھّ-متّ نُۄں اسِیں اجّ تکّ نِبھا رہے آں۔ ساڈا بھراواں تے بھَیݨاں دا آپسی مۄہ-پِیار پہِلاں واںگ ہی برکرار ہَے۔ مۄہ دا اِہ کݨ اگاںہ ساڈے بچِّیاں وِچ وی مَۄجُۄد ہَے۔

دِیوالی والھے دِن مَیں ہُشِیارپُر تۄں مٹھِیائی تے پٹاکے لَے آئِیا۔ رات نُۄں اسِیں نویں گھر دے بنیرِیاں اتے وگلھ دِییاں کںدھّا ’تے مِٹّی دے دِیوے جگائے۔ پھِر چارے جݨے پِیݨ بَیٹھ گئے۔ نالھ دی نالھ پٹاکے وی چلائُںدے رہے۔ دِیوالی دا مذا رجّ کے ماݨِیاں۔

دۄ کُ وار سکُۄل ٹائیِم دے ہاݨِییاں راجِںدّر اتے سۄہݨ نالھ ہُشِیارپُر دے تھِیئیٹراں وِچ پھِلماں ویکھِییاں۔

کھُشگوار سمیں نُۄں ماݨدِیاں چھُٹّی دے دۄ مہِینے کدۄں بِیت گئے٬ پتا ہی ناں لگّا۔ گھرۄں تُرن لگِّیاں ماں٬ باپُۄ جی تے بھراواں نُۄں گلوکڑی پائُںدِیاں اکھّاں چھلک پئیِیاں۔ گھر٬ گھر ہی ہُںدَّے۔

ڈِںجّن پہُںچّا تاں میری سِہت ’چ آئے نِکھار نُۄں تکّدِیاں گَیر-پںجّابی سَینِکاں نیں پُچھِّیا٬ “وہٹ واذ یُئر سپَیشل ڈائیِٹ اِن پںجّاب؟”

“مُکھّ کھُراک اُہ کھُشی سی جۄ گھردِیاں دے اںگّ-سںگّ وِچردِیاں مِلھی۔ باکی گھر دا دُدھّ٬ گھِئۄ٬ دہِیں٬ ساگ تے مکّی دی رۄٹی۔ پںجّاب دا تاں پاݨی ہی ٹَۄنِک ورگا ہَے۔” مَیں ماݨ نالھ آکھِیا سی۔

اُدۄں پںجّاب ’چ پْردُۄشݨ نہِیں سی۔ ہر چِیذ شُدھّ سی۔ پںجّاب دے پاݨی٬ دھرت تے ہوا ارۄگ جِیون دے سۄمے سن۔

تھۄڑھے کُ دِناں دی اُداسی تۄں بائد مَیں مُڑ ڈِںجّن دے جِیون نالھ اِکّسُر ہۄ گِیا ساں۔

ڈِںجّن نُۄں دۄ شہِر پَیںدے ہن— ڈِبرُۄگڑھ تے تِنّسُکِییا۔ ڈِبرُۄگڑھ ڈِںجّن تۄں 28 کِلّۄمِیٹر تے تِنّسُکِییا 20 کِلّۄمِیٹر ہَے۔ دۄناں وِچّۄں ڈِبرُۄگڑھ ذِیادا اُنّت سی۔ گھُمّݨ-پھِرن واستے کُجھ پارک ہَیگے سن۔ شہِر دی وکھّی نالھ وگدا بْرہمپُتّر درِیا میرے لئی کھاس آکْرشݨ سی۔ چینئی وِچ سمُںدّر دے وِشال دْرِش نُۄں نِہارن-ماݨن دا جۄ شَۄںک پَے چُکّا سی٬ اُہ مَیں وِشال درِیا بْرہمپُتّر دے کِنارے بَیٹھ کے پُۄرا کر لَیںدا ساں۔ سمُںدّر دے مُکابلے بْرہمپُتّر دا پاݨی نِتّرواں تاں نہِیں سی پر پاݨی دی وِشالتا نالھ اِکمِک ہۄݨ دی رِیجھ پُۄری ہۄ جاںدی سی۔ اُس درِیا وِچ ڈُبّدے سُۄرج دا دْرِش بہُت سُہݨا ہُںدّا سی۔

تِنّسُکِییا آسام دا وڈّا ریلوے جںکّشن ہَے۔ اِک سدی تۄں ودھّ اُمر والھی ’تیل رِپھائیِنری ڈِگبۄئی‘ ایتھۄں 27 کِلۄمِیٹر ہَے۔ ڈِںجّن تۄں تِنسُکِییا اتے ڈِبرُۄگڑھ نُۄں جاݨ لئی کۄئی بسّ وگَیرا نہِیں سی۔

ایئرمَیناں واستے ہر اَیتوار ایئرپھۄرس دا ٹرکّ-جِسنُۄں ’رَیکْرِئیشن رنّ‘ آکھدے ساں-شہِر جاںدا سی۔ پر اسِیں چارے جۄٹِیدار ہر اَیتوار نہِیں ساں جاںدے۔ اُدۄں ہی جاںدے ساں٬ جدۄں شہِر ’چ کۄئی چںگّی پھِلم لگّی ہُںدّی۔

درئسل اَیتواراں نُۄں شہِر ’چ چہِل-پہِل گھٹّ ہُںدّی سی۔ جِیاداتر پھَۄجی ہی ہُںدّے سن۔ ایئرپھۄرس والھے سِول کپّڑِیاں وِچ تے مِلٹری والھے وردِییاں ’چ۔ شہِر دِییاں کُڑِییاں-اَۄرتاں گھٹّ ہی نذر آئُںدِییاں۔ ساڈے ڈِںجّن ہوائی اڈّے ’چ اَۄرت تاں کی٬ اَۄرت دا پرچھاواں وی کدی نذرِیں نہِیں سی پِیا۔ سۄ چہِل-پہِل دیکھݨ لئی اسِیں ہپھتے دے دُۄجے دِناں ’چ جاںدے ساں۔ تِنّسُکِییا جاں ڈِبرُۄگڑھ نُۄں جاݨ والھی ایئرپھۄرس دی کۄئی چھۄٹی-وڈّی گڈّی دا پھئِدا اُٹھا لئیِدا سی۔ مِلٹری دِییاں گڈِّییاں والھے وی رائیِڈ دے دیںدے سن۔ سکُۄلاں-کالجاں دے چھُٹّی ہۄݨ سمیں گھراں نُۄں مُڑ رہِییاں مُٹِیاراں دِییاں ٹۄلِییاں دے رںگّ-رُۄپ ویکھ کے اکھّاں تتِّییاں کر لَیںدے ساں۔ آم مُٹِیاراں دی پُشاک بلائۄُذ تے پیٹِیکۄٹ ورگا میکھلا سی۔

مرد دھۄتی اتے جھگّی جِہی پہِندے سن۔ لکّ دُیالے گمۄشا لپیٹِیا ہُںدّا سی۔ پںجّابی پرنے ورگا ’گمۄشا‘ اُنہاں دے پہِراوے دی وِشیش آئیِٹم منّی جاںدی اے۔

ڈِںجّن پِںڈّ ’چ اَیتوار نُۄں باذار لگدا سی۔ باذار دے اِک پاسے٬ ستھانک لۄک کُکّڑ لڑائِیا کردے سن۔ کُکّڑاں دے اِک پَیر ’تے چھُری بنّہی ہُںدّی۔ لڑائی وِچ اُتّرے دۄ کُکّڑ چھُری اتے چُںجھّ نالھ اِک-دُۄجے ’تے وار کردے۔ اُہ چھُری اینی گھاتک ہُںدّی سی کِہ جیتُۄ کُکّڑ دے اِک-دۄ واراں نالھ ہی دُۄجا کُکّڑ لہُۄ-لُہاݨ ہۄ جاںدا۔ جیتُۄ کُکّڑ دا مالک ڈھیری ہۄئے کُکّڑ نُۄں اِنام وجۄں سامبھ لَیںدا۔ پِڑ ’چ کھڑھے-بَیٹھے لۄک اُس کھیڈ نُۄں شَۄک نالھ ویکھدے۔ پر کُکّڑاں دے سرِیراں ’چۄں کھُۄن دِییاں دھرالاں وگائُںدی اُہ کھیڈ مَینُۄں چںگّی نہِیں سی لگدی۔

اسِیں چارے مِتّر تِیجے-چَۄتھے اَیتوار باذار جاںدے ساں۔ مَیسّ نالھۄں وکھّرے بھۄجن دا سُیاد ماݨن لئی اُتھّۄں کۄئی سبذی لَے آئُںدے جاں چھِلِّیا-کٹِّیا مُرگا۔ سںتّرے بڑے سستے ہُںدّے سن٬ اِک ٹۄکری اُہ چُکّ لِیائُںدے۔ منجِیت ودھِییا رسۄئیِیا سی۔ اُسنے آپݨا سٹۄو رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ ڈھلھی شام ساڈے ’چۄں اِک جݨا مَیسّ ’چۄں رۄٹِییاں لَے آئُںدا۔ پھرش ’تے کمبّل وِچھا کے منجِیت دے بݨائے مُرگے جاں سبذی دا پتِیلا وِچکار رکھّ کے اسِیں رمّ دی بۄتل کھۄلہ لَیںدے۔ سَینِکاں واستے رمّ بہُت سستی سی۔ پِیݨ دا دَۄر کاہلی والھا نہِیں ہُںدّا سی۔ پہِلے دۄ پَیگّاں نالھ سںتّرے کھاݨے تے پھِر پتِیلے دا مال پلیٹاں وِچ پائُݨ لگّ جاںدے۔

میرا٬ منجِیت تے راج دا اِکّۄ ٹریڈ سی— اِںجݨ مکَینِک۔ راج پہِلے گرُپّ ’چ سی٬ مَیں تے منجِیت دُۄجے گرُپّ ’چ۔ اجِیت دا ٹریڈ سی مَیڈِیکل اسِسٹَیںٹ یانِ نرسِںگّ دا کِتّا۔

مَیں تے منجِیت آپݨی ٹریڈ دا سمبّںدھِّت ٹَیسٹ پاس کرکے دُۄجے گرُپّ تۄں پہِلے گرُپّ وِچ تبدِیل ہۄݨ واستے ’کنوشن کۄرس‘ دے یۄگ ہۄ گئے ساں۔ اُس کۄرس واستے ساڈا نمبّر اکتُۄبر ’چ لگّݨ دی سمبھّاونا سی۔ اِک سال دے اُس کۄرس دَۄران چھُٹّی نہِیں سی مِلݨی۔ بِہتر اِہ سی کِہ اُس سال دی چھُٹّی پہِلاں ہی کٹّ لئی جاوے۔ مَیں مارچ وِچ دۄ مہِینے دی چھُٹّی لَے لئی۔

پٹنا ساہِب دی یاترا

پٹنا شہِر راہ ’چ پَیںدا سی۔ تائِیا جی امر سِںگھّ نُۄں مِلݨ اتے گُردوارِیاں دے درشن کرن دا پْرۄگرام مَیں پہِلاں ہی بݨائِیا ہۄئِیا سی۔ پٹنا ریلوے سٹیشن ’تے اُتّر مَیں تائِیا جی کۄلھ جا پہُںچّا۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے جنم-استھان ’تے بݨے آلِیشان گُردوارے دے لاگے ہی اُنہاں دی بہُت وڈّی کۄٹھی سی۔ تائِیا جی دا ٹرکّاں دا کارۄبار سی۔ اُہ پٹنا ساہِب دے سِکھّ بھائیِچارے دے پتوںتّے سجّݨ سن۔ اُنہاں دا رۄہب وی بہُت سی۔ اُچّا-لمّا کدّ٬ بھرواں سرِیر٬ پْرکاش کِیتا داہڑا تے لال دگدگ کردا چِہرا۔ اُنہاں مَینُۄں سارے گُردوارِیاں دے درشن کروائے۔ کُجھ وِشیش لۄکاں نالھ مُلاکات وی کروائی۔ تائِیا جی دے پرِوار وِچ پںجّ دِن ودھِییا بِتا کے مَیں پںجّاب والھی ریل پھڑی تے گھر جا پہُںچّا۔ گھردِیاں نُۄں چاء چڑھ گِیا۔ ساڈے پرِوار دی آرتھِک ہالت بِہتر ہۄ گئی سی۔ باپُۄ جی تے کُلدِیپ دِل لا کے کھیتی کر رہے سن۔ بکھشِیش نُۄں اِںڈِیئن آئِل دے ٹَیںکر دی نَۄکری مِل گئی سی۔ ساڈی دۄناں بھراواں دی تنکھاہ تاں تھۄڑھی-تھۄڑھی ہی سی پر اُدۄں گھراں دے کھرچے وی تھۄڑھے ہُںدّے سن۔ لۄکِیں پرِوارک٬ بھائیِچارک تے سماجک کاج-وِہار سںجّم نالھ نِبھائُںدے سن۔ اسِیں دۄویں بھرا جِنّے کُ پَیسے دِںدّے٬ اۄنِیاں نالھ باپُۄ جی دا ہتھّ تر رہِںدّا۔

اُہ نالھ دی نالھ چار پَیسے جۄڑی وی جاںدے۔ باپُۄ جی تے اسِیں تِنّے بھرا جدۄں گلاسِییاں کھڑکائُںدے اتے اِکٹھّ دی برکت دِییاں گلّاں کردے تاں مَینُۄں بہُتا چںگّا لگدا۔

چھُٹّی تۄں واپس پرتدِیاں مَیں نانک سِںگھّ٬ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل تے گُردِیال سِںگھّ دے کئی سارے ناول لَے آئِیا اتے اُنہاں نُۄں پڑھن وِچ رُجھّ گِیا۔ ہُݨ گلّ ناول پڑھن ’تے ہی نہِیں سی مُکّدی۔ ناولاں دے پاتر تے پلاٹ میری سۄچ وِچ گھُمّدے رہِںدّے۔ اُنہاں ناولاں دے رچناکار میرے لئی پںجّابی سماج دے بیشکِیمتی ہِیرے سن… پتا نہِیں کِویں ہۄئِیا کِہ مَیں وی اُنہاں واںگ ساہِتکار بݨن دے سُپنے لَیݨ لگّ پِیا۔ مَینُۄں آپݨے اںدّرۄں اِہ آواذ سُݨن لگّ پئی٬ “مَیں وی ناول لِکھ سکداں۔”

درئسل میرے اںدّر پِیا ساہِت دا بِیج پُںگّر پِیا سی۔ اِہ بِیج میرے ساہِتک وِرسے دی دیݨ سی… بابا جی دِییاں سُۄپھی کوِییاں دِییاں پُستکاں نیں مَینُۄں ساہِت پڑھن دی چیٹک لائی سی۔ باپُۄ جی دِییاں لمِّییاں باتاں دے گلپی تتّ وی میرے اںدّر وسے ہۄئے سن۔ باپُۄ جی دِییاں دھارمِک کوِتاواں تۄں پْریرِت ہۄ کے میری کلم نیں کُجھ کوِتاواں وی رچِییاں سن تے ہُݨ وڈّے ناولکاراں دے ناولاں دا پاٹھ اتے آسام دی پْرکْرِتک سُںدّرتا نیں ذرکھیذی تتّاں دا کمّ کِیتا٬ ساہِت دے بِیج نُۄں پُںگّرن لئی۔ پھلسرُۄپ میری کلپنا وِچ اِک ناول دے پاتراں تے پلاٹ دی رُۄپ-ریکھا چل پئی۔ اِہ پْرکِرِیا وَیسے تاں ہر ویلے ہی من ’چ چلّدی رہِںدّی پر جدۄں مَیں جںگّلاں٬ درِیاواں اتے چاہ-باگاں ’چ وسدی کُدرت دے کھُۄبسُۄرت دْرِشاں نُۄں ماݨ رِہا ہُںدّا تاں اِہ پْرکِرِیا ودھیرے تِیکھݨ ہۄ جاںدی۔

اݨجاݨپُݨے وِچ جاناں کھترے ’چ

من اِکلّتا چاہُݨ لگّ پِیا سی… آم تَۄر ’تے مَیں اِکلّا ہی گھُمّݨ جاںدا ساں۔ اِک اَیتوار دۄست وی نالھ ٹُر پئے۔ جںگّلھ وِچِّیں ہُںدّے ہۄئے اسِیں اِک ندی ولّ جا نِکّلھے۔ ندی کِنارے اِک آسامی٬ کِشتی کۄلھ بَیٹھا٬ کِتے جاݨ لئی آپݨے ساتھی نُۄں اُڈِیک رِہا سی۔ اسِیں اُسنُۄں کِہا کِہ اسِیں ادھّے کُ گھںٹّے واستے ندی دی سَیر کرنی چاہُںدّے ہاں۔ “آپ کِشتی چلانا جانتے ہۄ؟” اُسنے پُچھِّیا۔ اسِیں تِنّاں نیں ’ہاں‘ وِچ سِر ہِلا دِتّے پر اسل وِچ اسِیں ناں تاں کدی کِشتی چلائی سی تے ناں ہی سانُۄں تَیرنا آئُںدا سی۔

کِشتی-مالک ولّۄں ہاں کرن ’تے اسِیں کِشتی وِچ سوار ہۄ گئے۔ وارۄ-واری چپُّۄ چلائُںدِیاں اسِیں مستی جِہی ’چ کِلکارِییاں مار رہے ساں۔ ندی دا سُہاوݨا سپھر ماݨدے اسِیں دُۄر نِکّلھ گئے۔ کِشتی دا مالک اکھّاں تۄں اۄجھل ہۄ گِیا سی… تھۄڑھی وِتھّ ’تے نذر آ رِہا ساہمݨلا دْرِش ویکھ کے ساڈے ساہ سُۄتے گئے۔ ساڈے والھی ندی اِک وڈّی ندی ’چ مِل رہی سی۔ ندِییاں دے مِلݨ والھی تھاں ’تے اُچِّییاں-اُچِّییاں چھلّاں اُبھّر رہِییاں سن۔ ساڈِییاں کِلکارِییاں ’اۄ-ہۄء‘ ’چ بدل گئیِیاں۔ کھَۄلھدے وِشال پاݨی ’چ کِشتی ساڈے کںٹّرۄل تۄں باہر ہۄ کے اُلٹ جاݨی سی تے کھُںکھّار ندی نیں سانُۄں نِگلھ لَیݨا سی۔ اݨجاݨے وِچ اسِیں جاناں کھترے ’چ پا لئیِیاں سن۔ سماں بہُت تھۄڑھا سی۔ اسِیں چپُّۄیاں نالھ کِشتی نُۄں کِنارے ولّ لِجاݨ لئی تاݨ لا رہے ساں پر پاݨی دا تیذ ہۄ چُکّا وہاء کِشتی نُۄں آپݨے نالھ کھِچّی جا رِہا سی۔ اِسے جدّۄ جہِد ’چ سانُۄں پاݨی ’چ گڈِّیا اِک لمّا باںس دِکھائی دِتّا۔ اسِیں ہَۄلھی-ہَۄلھی کِشتی اۄتھے لَے گئے۔ مَیں تے منجِیت نیں باںس نُۄں ہتھّ پا کے تُلھ ماری۔ کِشتی کُجھ کُ اِںچ کِنارے ولّ نُۄں کھِسک گئی۔ راج تے اجِیت چپُّۄیاں ’تے سن۔ اسِیں جِئۄں-جِئۄں تُلھاں مار رہے ساں٬ سِدھّا گڈِّیا باںس ساڈے ولّ نُۄں ٹیڈھا ہۄئی جا رِہا سی۔ پںجّوِیں-چھیوِیں تُلھ ’تے باںس پُٹِّیا گِیا۔ ساڈے گُݨ آ گئی٬ ودھّ لِیوریج مِلݨ لگّ پئی۔ باںس نُۄں پاݨی ہیٹھلی دھرتی ’تے ٹِکا کے اسِیں تُلھاں ماری گئے۔ دُۄجے دۄویں مِتّر چپُّۄ چلائُںدے رہے۔ آکھر اسِیں کِشتی نُۄں کِنارے لائُݨ ’چ سپھل ہۄ گئے… ندی وِچّۄں باہر آئُݨ بائد وی ساڈے چِہرِیاں ’تے کھَۄپھ چھائِیا ہۄئِیا سی۔ “شُکر اےَ ربّ دا٬ بچ گئے آں۔ اِس لمّے-چَۄڑے وہاء وِچّۄں ساڈِییاں لاشاں وی نہِیں سی تھِیائُݨِییاں” اجِیت نیں آکھِیا۔ “ساڈے آپسی مۄہ نیں بچا لِیا۔” میرے اِنہاں بۄلاں نالھ بھاوُک ہۄئے اسِیں اٹھّ باہاں دی گلوکڑی ’چ بجھّ گئے ساں۔

سِیاݨِیاں نیں ٹھِیک ہی کِہَے٬ ڈُۄںگھے پاݨی ’چ تاں ہی وڑۄ جے تُسِیں تَیرنا جاݨدے ہۄ۔ اناڑی بںدّے نُۄں وگدے پاݨی ’چ کِشتی نہِیں چلائُݨی چاہِیدی۔

اِس گھٹنا تۄں بائد مَیں کدی وی ڈُۄںگھے پاݨی ’چ نہِیں وڑِیا۔ پر وِشال پاݨِییاں نالھ میری گُۄڑھی ساںجھ ہَے۔ چینئی دے سمُںدّر تۄں شُرُۄ ہۄئی اِہ ساںجھ وِشال پاݨِییاں دے کُدرتی جلَۄء نُۄں باہرۄں نِہارن-ماݨن دی ہَے۔

ہوائی سَیراں

آسام دی دھرت ’تے وسے ہۄر شہِر تے گراں ویکھݨ اتے اۄتھۄں دے آکاش وِچ دُۄر-پار اُڈاݨاں بھرن دے مَۄکے وی مِلھدے رہے۔ جدۄں ساڈے جہاذاں نیں بارڈر دی اِک پۄسٹ تۄں دُۄجی پۄسٹ نُۄں اُڈاݨ بھرنی ہُںدّی تاں جہاذ دا تیل وگَیرا چَیکّ کرن لئی اِںجݨ-تکنِیشن نالھ جاںدا سی۔ اجِہِییاں اُڈاݨاں واستے نمبّر لگّݨ ’تے مَینُۄں کھُشی چڑھ جاںدی۔ کمّ وی تے نالھ سَیر وی۔ آسام تے آسام نالھ لگدے بںگّال دے ایئرپھۄرس سٹیشناں ولّۄں وی ساڈے جہاذ دی مںگّ آئُںدی رہِںدّی سی۔ جہاذ نالھ تِنّ جݨے جاںدے سن— پائِلٹ٬ اِںجݨ اتے ایئرپھریم دے تکنِیشن۔ اُنہاں ہوائی-اڈِّیاں ’تے جہاذ دِییاں اُڈاݨاں دا ٹاسک آم تَۄر ’تے دۄ-تِنّ ہپھتے دا ہُںدّا سی۔ نوِییاں تھاواں دیکھݨ دے شَۄک تہِت مَیں آپݨی ٹریڈ دے اِںچارج کارپۄرل دھرموِیر نُۄں کِہا ہۄئِیا سی کِہ جدۄں کۄئی اِںجݨ-تکنِیشن آپݨی واری ’تے ناں جاݨا چاہے٬ مَینُۄں بھیج دِیا کرۄ۔

آسام دی پۄسٹِںگّ دَۄران مَیں سَۄ گھںٹّے تۄں ودھّ پھلائیِںگ کر لئی سی۔ اۄتھۄں دے گُہاٹی٬ جُرہاٹ٬ تیجپُر اتے بںگّال دے ہاشِیمارا تے واگڈۄگرا (سِلِیگُری) ہوائی اڈّے اتے شہِر مَیں کئی-کئی وار دیکھ لئے سن۔ تیجپُر ہوائی اڈّے ’تے میرا گرائیِں کرم سِںگھّ مِلھ پِیا۔ مَینُۄں اُہدے اۄتھے ہۄݨ بارے کۄئی جاݨکاری نہِیں سی۔ اسِیں ہر رۄذ ڈِنر تۄں بائد سَیر لئی نِکّلھ جاںدے۔ پِںڈّ دِییاں نوِییاں-پُراݨِییاں گلّاں کردے۔ وِچ-وِچالے اُہ آپݨے ساتھِییاں سمیت پَیگّ لائُݨ دا پْرۄگرام بݨا لَیںدا۔ تیجپُر شہِر اتے نالھ وگدے بْرہمپُتّر کنّی وی گیڑا لگدا رِہا۔

نیڑِئۄں تکّی مَۄت

ہاشِیمارا دِییاں آپݨِییاں دۄ وارِییاں مَیں بھُگتا چُکّا ساں۔ تِیجی دپھا کِسے دی واری ’تے چلا گِیا۔ پھلائیِںگ اپھسر شرما ساڈا پائِلٹ سی۔ ایئرپھریم دا تکنِیشن دتّا سی۔ ٹاسک دۄ کُ ہپھتے دا سی۔ ساڈے سُکیاڈرن دی اَینِورسری نیڑے سی۔ شرمے نیں کۄشِش کرکے ٹاسک اَینِورسری تۄں اِک دِن پہِلاں نِبیڑ لِیا۔ آکھری اُڈاݨ اِک وجے مُکّی۔ مَیں پھٹاپھٹ جہاذ ’چ پھِئۄُل تے تیل بھر دِتّا۔ بۄرِیئے-بِسترے چُکّ کے اسِیں ڈھائی وجے ڈِںجّن دی تِیاری کر لئی۔ جہاذ سٹارٹ کرکے شرمے نیں جدۄں ’پھلائیِںگ کںٹّرۄل ٹاور‘ تۄں اِجاذت مںگّی تاں راہ وِچ کھراب مَۄسم دی سُۄچنا مِلھی۔ اَینِورسری دا پْرۄگرام اسِیں مِسّ نہِیں سی کرنا چاہُںدّے۔ شرمے نیں ’ٹَیںٹیٹِو‘ اِجاذت لَے لئی۔ یانی جے ستھِتی کھترناک ہۄئی٬ اُہ جہاذ واپس لَے آئیگا۔ ادھّے کُ گھںٹّے دی اُڈاݨ بائد مِیںہ تے ہنہیری دا بھِیانک تُۄپھان شُرُۄ ہۄ گِیا۔ کالھے بدّلھاں نیں اسمان ’چ ہنہیر پا دِتّا… تیذ ہوا دے پھراٹِیاں نال ساڈے چھۄٹے تے ہلکے جہاذ نُۄں ہُجھکے پَیݨ لگّ پئے۔ کاکپِٹ اتے کَیبِن وِچکارلا درواذا کھُلّہا سی۔ کَیبِن ’چ بَیٹھِیاں مَینُۄں تے دتّا نُۄں جہاذ دی سپِیڈ٬ اُچائی٬ دِشا آدِ دے گیجاں دی رِیڈِںگّ تاں نہِیں٬ لائیِٹاں دی چمک ہی دِس رہی سی۔ شرما وِشواس نالھ کںٹّرۄل سٹِکّ نُۄں ہتھّاں ’چ پھڑی٬ آکاش دے تُۄپھانی مںڈّل نُۄں پار کرن لئی جُۄجھ رِہا سی۔ پر کھُںکھّار تُۄپھان دی مار ہیٹھ جہاذ نُۄں پَے رہے ہُجھکِیاں تۄں اِںج بھاسدا سی کِہ جہاذ دا سںتُّلن ہُݨ وی وِگڑِیا٬ ہُݨ وی وِگڑِیا۔ سہِم ’چ گۄتے کھاںدے مَیں تے دتّا اکھّاں تے ہتھّاں دی بھاشا راہِیں آپسی تَۄکھلا پْرگٹا رہے ساں کِہ شرما جہاذ نُۄں پِچھاںہ کِئۄں نہِیں مۄڑ رِہا۔ آپݨے نالھ سانُۄں وی مَۄت دے مُۄںہ ’چ کِئۄں سُٹّ رِہَے… اچانک ہی بدّلاں دی کھَۄپھناک گرج نالھ اسمانی بِجلی دی وِنّہوِیں دھاری جہاذ دے اںدّر تکّ آ کے اینی ذۄر دی لِشکی کِہ میرا تْراہ نِکّلھ گِیا۔ بِجلی ساڈے جہاذ ’تے ہی پئی جاپی۔ اِہ۔ اُسنے جہاذ پِچھاںہ مۄڑ لِیا۔ اسِیں شُکر کِیتا۔ پارٹِییاں دے رَۄݨک-میلِیاں ’چ شامل ہۄݨ دے چاء تاں ہُںدّے ہن پر چاواں دے ویگ وِچ جان کھترے ’چ پا دیݨی سِیاݨپ نہِیں۔ میرے لئی٬ کِشتی والھی گھٹنا تۄں بائد مَۄت نالھ ساہمݨا ہۄݨ دی اِہ دُۄجی گھٹنا سی۔

واپس ہاشِیمارے پہُںچّ کے شرمے نیں گڈّی مںگّائی اتے آپݨا بَیڈّ-ہۄلڈال اُٹھائُںدا بۄلِیا٬ “تُہاڈے واستے ہۄر گڈّی آ رہی اےَ۔ تُسِیں آپݨا سامان جہاذ ’چ ہی رہِݨ دِئۄ۔ ڈِنر کرکے جہاذ ’چ آ کے سَۄں جِئۄ۔ سویرے چھے وجے ’ٹیک آپھ‘ کراںگے۔”

اسِیں مَیسّ تۄں مُڑ کے جہاذ دِییاں سِیٹاں پھۄلڈ کِیتِییاں تے بِسترے وِچھا لئے۔ دتّا کِتاب پڑھن لگّ پِیا۔ مَیں سَۄں گِیا۔ رات والھا ’ڈِئۄُٹِیئپھسر‘ پَیٹرۄلِںگّ دَۄران جدۄں اۄدھر آئِیا تاں اُسنے جہاذ اںدّرلی لائیِٹ جگدی ویکھی۔ جہاذ دے کۄلھ آ کے اُسنے درواذے دے شِیشے وِچِّیں اںدّر جھاکِیا۔ دتّے نُۄں کِتاب پڑھدا دیکھ اُسنے درواذا کھُلہوا لِیا۔ اُسنُۄں دیکھدِیاں ہی دتّا سُنّ ہۄ گِیا۔ بھُچکّے وِچ اُسنُۄں اِںج جاپِیا جِویں اُسدے ساہمݨے پھلائیِںگ اپھسر ستّ پْرکاش دا بھُۄت کھڑھا ہۄوے۔ ستّ پْرکاش ساڈے سُکیاڈرن دا پائِلٹ سی۔ کُجھ مہِینے پہِلاں جہاذ-ہادسے وِچ اُسدی مَۄت ہۄ گئی سی۔ “تُسِیں جہاذ دے اںدّر کِئۄں ہۄ؟ بَیرک ’چ کِئۄں نہِیں گئے؟” ڈِئۄُٹی اپھسر نیں پُچھِّیا۔ پر دتّے دی جِویں ذبان ٹھاکی گئی ہۄوے۔ ڈِئۄُٹی اپھسر نیں مَینُۄں جگا لِیا۔ پہِلی نذرے تاں مَینُۄں وی اچمبھّا لگّا پر اگلے ہی پل چیتا آ گِیا۔ اُہ ستّ پْرکاش دا چھۄٹا بھرا سی۔ ہاشِیمارا دے اِک سُکیاڈرن ’چ پائِلٹ سی اُہ۔ ستّ پْرکاش دے سسکار سمیں مَیں اُسنُۄں ویکھِیا ہۄئِیا سی۔ دۄناں دِییاں شکلاں بِلکُل مِلدِییاں سن۔ مَیں اُسنُۄں راہ ’چۄں مُڑ کے آئُݨ اتے سویرے ساجھرے ’ٹیک آپھ‘ کرن بارے دسِّیا۔ لائیِٹ بُجھائُݨ دا آدیش دے کے اُہ چلا گِیا۔ میرے پُچھّݨ تے دتّا نیں دسِّیا کِہ ستّ پْرکاش دے جہاذ-ہادسے سمیں اُہ چھُٹّی ’تے سی۔ اُسنے اُسدے بھرا نُۄں دیکھِیا نہِیں سی ہۄئِیا۔ دتّا کالھے رںگّ دا آسامی سی۔ مَینُۄں مذاک سُجھِّیا۔ مَیں کِہا٬ “ارے دتّا مُجھے لگتا ہَے کِہ بھُۄت والھی بات اِکترپھی نہِیں تھی۔” “وہاٹ ڈُۄ یُۄ مِین؟” دتّے نیں ہَیران ہۄ کے پُچھِّیا۔ “تیرا کالھا رںگّ دیکھ کر ڈِئۄُٹی اپھسر نیں تُجھے بھی بھُۄت سمجھ لِییا ہۄگا۔” دتّا کِسے پھِلم دا گِیت گائُݨ لگّ پِیا٬ “کالے ہَیں تۄ کِیا ہُۄیا٬ دِل والھے ہَیں…۔”

کھَیر اگلے دِن چھاہ ویلے ڈِںجّن پہُںچّ کے اسِیں اَینِورسری دِییاں رَۄݨکاں وِچ شامل ہۄ گئے۔ اَینِورسری تۄں اِلاوا ساڈے سُکیاڈرن دِییاں سال وِچ دۄ ’گَیٹّ ٹُۄگَیدر‘ پارٹِییاں وی ہُںدِّییاں سن۔ ساڈا آپھِسر-کماںڈِںگّ سُکیاڈرن لِیڈر سِدھُّۄ بہُت چںگّا سی۔ اُہ اُنہاں ورگا نہِیں سی جۄ بیلۄڑا ڈسِپلِن ٹھۄس کے سَینِکاں نُۄں پبّاں بھار کری رکھّدے ہن۔ اُہ اِکٹھّے ہۄ کے بَیٹھݨ, کھاݨ-پِیݨ تے نچّݨ-ٹپّݨ دے پْرۄگراماں دا چاہوان سی۔ اُہ کلِین-شیون سی۔ اںگّْریذی بہُت ودھِییا بۄلدا سی۔ ایئرپھۄرس وِچ گلّبات اتے لِکھݨ دا مادھِئم اںگّْریذی ہۄݨ کرکے ایئرمَیناں نُۄں آپݨے سُۄبے دے اپھسراں نالھ وی اںگّْریذی بۄلݨی پَیںدی سی۔ مَیں جدۄں سُکیاڈرن وِچ گِیا تاں سِدھُّۄ ساہِب دی ٹُݨکوِیں اںگّْریذی سُݨ کے اِہ انُمان لا بَیٹھا کِہ اُہ پںجّابی تاں ٹُٹّی-پھُٹّی ہی بۄلدا ہۄویگا۔ پر جدۄں ’گَیٹّ ٹُۄگَیدر‘ پارٹی ’چ اُسدِییاں پیںڈُۄ ٹائیِپ پںجّابی بۄلِییاں سُݨِییاں تاں دںگّ رہِ گِیا ساں۔ اُس کۄلھ بۄلِییاں٬ کھاس کرکے چۄںدِییاں-چۄںدِییاں بۄلِییاں دا وڈّا بھںڈّار سی۔ پارٹِییاں ’چ دارُۄ پی کے جدۄں پںجّابِییاں تے نالھ ہی گَیر-پںجّابِییاں نیں بھںگّڑا پائُݨ لگّ پَیݨا تاں سِدھُّۄ ساہِب نیں بۄلِییاں دی لمّی لڑی شُرُۄ کر دیݨی۔

سُکیاڈرن دے نچّݨ-ٹپّݨ دے پْرۄگراماں دی گلّ کردِیاں مَینُۄں آسامِییاں دے نچّݨ-ٹپّݨ تے گائُݨ والھے تِئُہار ’بِہُۄ‘ دی یاد آ گئی اے۔ اپْرَیل ’چ منائے جاںدے ’راںگلی بِہُۄ‘ مَۄکے گھراں وِچ سپَیشل کھاݨے بݨدے ہن۔ نوِییاں پُشاکاں ’چ سجے جوان مُںڈّے-کُڑِییاں ٹۄلِییاں بݨا کے ’بِہُۄ‘ دے گِیت گائُںدے تے نچّدے ہن۔ کُڑِییاں آپݨے پِںڈّاں تۄں باہر درکھتاں دے کِسے جھُںڈّ ہیٹھ نچّدِییاں ہن۔ مَیں تے میرے ساتھی اۄہلا جِہا بݨا کے پھاسلے تۄں ہی نچّدی-گائُںدی جوانی دے دْرِش ویکھ لِیا کردے ساں۔

آسام دِییاں تِنّ مشہُۄر چِیذاں:

(1) آسام دی چاہ-پتّی نُۄں سںسّار-پْرسِدھّی ہاسل ہَے۔ ڈِبرُۄگڑھ نُۄں بھارت دا ’چاہ-پتی شہِر‘ کِہا جاںدَے۔

(2) آسامِییاں دے ہتھّاں دے بݨائے بَیںت اتے باںس دے چھِکُّۄ٬ ٹۄکرِییاں٬ پھرنِیچر تے ہۄر کئی وستاں کلامئی وی ہُںدِّییاں ہن تے ہںڈھّݨسار وی۔

(3) آسام دا کھڈِّییاں ’تے بُݨِیاں تے کسِیدِیاں سِلکی تے سُۄتی کپڑّا بہُت مشہُۄر ہَے۔ ہُݨ تاں پتا نہِیں٬ سٹھّوِیاں وِچ اۄتھے آم گھراں ’چ ہتھّ-کھڈِّییاں ہُںدِّییاں سن۔ آسامِییاں دی کپّڑا بُݨن-کسِیدݨ دی ہُنرمںدّی دی داد دیںدِیاں مہتماں گاںدھی نیں ٹھِیک ہی آکھِیا سی٬ “آسام دے لۄک کھڈِّییاں ’تے سُپنے وی بُݨ سکدے ہن۔”

مَیں وی آپݨے ناول دِییاں تںدّاں بُݨن دا کارج آسام ’چ ہی شُرُۄ کِیتا سی۔ ناول لِکھݨ لئی اِکاںت چاہِیدا سی۔ میرا جدۄں مُۄڈ بݨدا مَیں کاپی-پَینّ لَے کے لاگلی ندی کِنارے چلا جاںدا۔ دۄست مکھَۄل کرن لگّ پئے۔ اِک دِن منجِیت نیں میرے ولّ اِشارا کردِیاں ٹۄݨا لا دِتّا٬ “اِہ آپݨے بںدّے نُۄں کی ہۄ گِیا بئی؟”

“بِماری کۄئی ٹیڈھی جِہی اےَ۔ چُپّ-گڑُپّ جِہا ہۄ کے٬ کاپی-پَینّ لَے کے باہر نُۄں تُر پَیںدے۔” راج نیں پھِکرمںدّی دی اَیکٹِںگّ کِیتی۔

“اِہدا اِلاج کر بئی”۔ منجِیت نیں اجِیت نُۄں سِپھارِش پائُݨ واںگ کِہا۔

“جرنَیل نُۄں اۄپری ہوا اےَ۔ ڈاکٹری اِلاج نہِیں٬ ’کیراں اِہدا ہتھّ ہَۄلھا کرائُݨا پَیݨَے۔” اجِیت نیں گمبھِّیرتا دِکھائُݨ دی کۄشِش کِیتی پر اُسدے بُلھہاں ’تے اُبھّرے ہاسے نیں ناکام کر دِتی۔

“اۄئے اۄپری ہوا نہِیں٬ مَیں اُپّرلی ہوا ’چ آں۔” گُمان دا دِکھاوا کردِیاں مَیں تۄڑا جھاڑِیا۔

“وڈِّیا اُڈارُۄیا پتا اُدۄں ای لگݨَے جدۄں لۄٹݨِییاں کھاںدا…۔”

“تُسِیں کاہدے واستے آں؟ ہیٹھاں ڈِگدے نُۄں سامبھۄگے نہِیں۔” راج دی گلّ وِچّے ٹۄکدِیاں مَیں آکھِیا۔

“تیرا پکّا ای اِلاج کر دِنّے آں۔” منجِیت مچلا جِہا ہۄ کے بۄلِیا۔

“کی؟”

“تَینُۄں اِک کالھی-کلُۄٹی آسامݨ لِیا دِنّے آں۔ اُہنے تیرے پر کُتر دیݨے آں۔ ناں پر ہۄݨ ناں اُپّرلی ہوا ’چ جاویں۔” ساڈا چَۄہاں دا ہاسا نِکلھ گِیا۔

کھَیر جدۄں مَیں تِنّاں نُۄں ناول دے پہِلے تِنّ کُ کاںڈ پڑھائے٬ اُنہاں نُۄں چںگّے لگّے۔ “آپݨے بائی جرنَیل نُۄں گلّ بݨائُݨی آئُںدی اےَ۔” راج نیں رائ دِتّی ۔

“سجّݨا ! اسِیں راج دی گلّ نُۄں ’یَیس‘ کردے آں پر چار اکھّر کِتے ساڈے بارے وی لِکھِیں۔” منجِیت دے بۄلاں وِچ ماݨ سی۔

“ذرُۄر۔” میرے اںدّر لیکھک بݨن دا جۄ چاء اُمڈ رِہا سی٬ اُس وِچّۄں نِکلِیا سی اِہ شبد۔ پر اُدۄں مَینُۄں اِہ بِلکُل نہِیں سی پتا کِہ میرِییا رچناواں بارے پاٹھکاں دے پْرتِیکرم کِہۄ جِہے ہۄݨگے۔ ہُݨ دۄستاں نالھ کِیتا وائدا پُۄرا کردِیاں مَیں آپݨی کلم ’تے ماݨ مہِسُۄس کر رِہاں ۔پاٹھکاں تے وِدواناں ولّۄں میرِییاں کہاݨِییاں نُۄں مِل رہی پْرشںسّا دا ماݨ۔

ناول دا اجے تِیجا کُ ہِسّا ہی نِبیڑِیا سی کِہ میرا ’کنورشن کۄرس‘ آ گِیا۔ نالھ ہی منجِیت دا وی۔ اِس کۄرس دی پڑھائی پہِلاں والھے ٹْرینِںگّ سَیںٹر تامبرم وِکھے ہی ہۄݨی سی۔ جِس چھبُۄئے اتے ڈِںجّن دی بدلی سُݨ کے مَیں پْریشان ہۄ گِیا ساں٬ ہُݨ اۄتھۄں رُکھست ہۄݨ نُۄں دِل نہِیں سی کردا۔ پر بدلِییاں تے چھۄٹے-وڈّے کۄرس ایئرپھۄرس دی ذِںدّگی دے انِکھّڑویں پہِلُۄ ہن۔ دۄستاں نالھۄں وِچھڑنا وی اَۄکھا لگّ رِہا سی۔ پر ہال دی گھڑی مَیں تے منجِیت اِکٹھّے ساں۔ اِویں ہی راج تے اجِیت وی۔ اُہ سانُۄں ریلوے سٹیشن ’تے چھڈّݨ آئے۔

چینئی تۄں چھبُۄیا آئُݨ سمیں اسِیں وائِیا برۄنی آئے ساں۔ پر ہُݨ جاݨ واستے مِلِیا ریلوے وارںٹّ (ریلوے ٹِکٹ) وائِیا ہاوڑا سی۔ ہاوڑا جںکّشن ’تے 5 گھںٹّے ویٹِںگّ-ٹائیِم سی۔ ساڈے واستے اِہ لاہیوںدّ گلّ سی۔ کلکتّے ’چ کُجھ دیکھِیا جا سکدا سی۔ مَیں آپݨے سُکیاڈرن دے اِک بںگّالی ساتھی نُۄں اُتھّۄں دِییاں ویکھݨ یۄگ تھاواں بارے پُچھِّیا۔ اُسدے دسّݨ انُسار اینے کُ سمیں ’چ اسِیں ہاوڑا برِجّ تے بھارتی مِئۄُذِئم ویکھ سکدے ساں۔

اسِیں تِنّسُکِییا تۄں گۄہاٹی اتے اُتھّۄں ریل بدل کے ہاوڑا پہُںچّ گئے۔ ہاوڑا جںکّشن ’چ دُۄر-دُۄر تکّ کئی پاسِیاں نُۄں وِچھِییاں ریل-پٹڑِییاں ویکھ کے اسی دںگّ رہِ گئے۔ بھارت دا سبھ تۄں وِشال ریلوے جںکّشن ہَے اِہ۔ سامان جمہاں کروا کے مَیں تے منجِیت ہاوڑا برِجّ دیکھݨ ٹُر پئے۔

کرۄڑاں ٹن پھَۄلاد دے بݨے 2300 پھُٹّ لمّے اِس پُلھ دی سٹرکچر اُپّر ولّ نُۄں ہی ہَے۔ ہیٹھلے پاسے کۄئی پِلّر نہِیں۔ پُلھ ہیٹھ وگدے وِشال درِیا ہُگلی وِچ سمُںدّری جہاذاں دی اتے اُپّر واہناں تے راہگِیراں دی آواجائی سی۔ پُلھ ’تے ٹُردِیاں اسِیں پُل دی تکنالۄجی نُۄں ویکھ-گھۄکھ رہے ساں۔ جۄڑاں ’تے نٹ-بۄلٹ نہِیں سن۔ سمُچّے جۄڑ رِوٹاں نالھ جۄڑے-بِیڑے ہۄئے سن۔ اسِیں جاݨدے ساں کِہ رِوٹاں والھی سٹکچر ذِیادا چِر-ستھائی ہُںدّی ہَے۔

پُلھ ویکھݨ بائد٬ اسِیں پہِلاں ٹرام تے پھِر بسّ پھڑ کے نَیشنل مِئۄُذِئم جا پہُںچّے۔ بھارت دا سبھ تۄں پُراݨا تے وڈّا اِہ مِئۄُذِئم پُۄرو-اِتِہاسک کال تۄں لَے کے مُگلاں دے سمیں تکّ دِییاں پُراتن وستاں دا وڈّا بھںڈّار ہَے۔ انیک ترہاں دے سِکِّیاں٬ گہِݨِیاں ذرّابکتراں٬ ہتھِیاراں٬ چِتّراں٬ مِٹّی تے چِینی دے برتناں٬ درِییاں٬ گلِیچِیاں آدِ نُۄں ویکھدِیاں مَینُۄں بھارت دی پُراتن کلا-کُشلتا اتے شِلپکاری دی امِیری ’تے ماݨ مہِسُۄس ہۄ رِہا سی۔

اۄتھۄں اسِیں ٹرام پھڑی٬ اِک جگہا اُتّر کے پںجّابی رَیسٹۄرَیںٹ ’چ ساگ تے مکّی دی رۄٹی دا سُیاد ماݨِیاں اتے سٹیشن ’تے پہُںچّ گئے۔ ریل ’تے سوار ہۄ چینئی اتے اۄتھۄں ٹرینِںگّ سَیںٹر تامبرم پہُںچّ گئے۔

تامبرم وِچ کنورشن کۄرس

ٹرینِںگّ لئی آئے بہُتے ہوائی سَینِک گرُپّ-2 دی ٹْرینِںگّ ویلے دے واکپھ سن۔ اُنہاں وِچ پُراݨے جۄٹِیدار ہرچرن بیدی٬ بںتّ ٹِواݨا اتے نرِںدّر گریوال وی سن۔ پہِلی ٹرینِںگّ واںگ اسِیں پںجّے جݨے اَیتکِیں وی اِکّۄ پھلائیِٹ تے اِکّۄ بَیرک وِچ ساں۔

بَیرک وِچلے دُۄجے سُۄبِیاں دے سَینِک وی ساڈے لئی پرائے نہِیں٬ آپݨے ہی سن۔ اُنہاں نالھ سِرپھ ٹرینِںگّ دی ہی نہِیں٬ کھاݨ-پِیݨ, کمّ-کاج اتے رہِݨ-بہِݨ دی نِتّ-دِن دی ساںجھ سی۔ اِہ ساںجھ ساڈے سارے ٹرینِںگّ سَیںٹراں اتے ہوائی-اڈِّیاں ’چ پْرچلت سی۔ وکھّرتاواں وی ہَیگِییاں سن پر سدبھاونا دے ماہَۄل ’چ وکھّرتاواں وِچّۄں وی اپݨاپن ہی جھلکدا سی۔

ساڈی 30 جݨِیاں دی پھلائیِٹ دا سِینِیئرمَین یُۄ.پی دا وِیربھان سی۔ نِڈر کِسم دا اُہ بںدّا ذبان دا کَۄڑا پر وِہار دا نرم اتے مدّدگار سی۔ نِڈرتا دے آویش ’چ ہۄئیِیاں گلتِییاں کارن اُہ کُجھ کُ وار سِیکھاں پِچھّے وی جا چُکّا سی۔ ٹرینِںگّ دا رُٹِین مُکھّ تَۄر ’تے گرُپّ-2 والھا ہی سی۔ سارا کۄرس تِنّ-تِنّ مہِینِیاں دے چار پھیذاں یانِ پڑاواں وِچ وںڈِّیا ہۄئِیا سی۔ ہر پھیذ وِچّۄں پاس ہۄݨا لاذمی سی۔ پہِلے پھیذ دَۄران سویرے تِنّ پِیرِیئڈ سائِںس٬ اَیڈواںسڈ اںگّْریذی تے ہواباذی بارے سن اتے بائد دے پِیرِیئڈ ساڈی ٹریڈ بارے۔ اگلے تِنّ پھیذاں ’چ اِںجݨ ٹریڈ دی وِکست ٹَیکنالۄجی پڑھائی جاݨی سی۔

اںگّْریذی دا اِںسٹرکٹر پھلائیِٹ لَیپھٹِینَیںٹ چھابڑا سی۔ پھُۄں-پھاں تۄں رہِت اُہ ودھِییا اپھسر سی۔ اُسدی شکل-سُۄرت پْرسِدھّ پھِلم اَیکٹر سُنِیل دتّ نالھ مِلدی سی۔ کلاس دے پہِلے دِن اُسنے ہر ٹرینی دا ناں تے اُسدے شَۄک بارے پُچھِّیا۔ مَیں پںجّابی ناول پڑھن دا شَۄک دسِّیا۔ ناولکاراں دے ناں پُچھّݨ ’تے مَیں نانک سِںگھّ٬ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل تے گُردِیال سِںگھّ دے ناں دسّے۔

“نانک سِںگھّ دے کِہڑے ناول نُۄں ساہِت اکادمی دا اِنام مِلِیا؟”

“کِسے نُۄں وی نہِیں۔” مَیں جواب دِتّا۔

“اِک مِیان دۄ تلواراں نُۄں۔ پرسۄں دی کھبر ہَے اِہ۔” چھابڑا ساہِب دے اِہ شبد سُݨ کے مَینُۄں دۄہری کھُشی ہۄئی۔ پہِلی کھُشی اِہ کِہ پُرسکار یۄگ کِتاب نُۄں دِتّا گِیا سی۔ کرتار سِںگھّ سرابھا دے جِیون بارے ہکِیکت اتے کلپنا دے سُمیل والھا اِہ پُکھتا ناول مَیں پڑھِیا ہۄئِیا سی۔ دُۄجی اِہ کِہ ٹرینِںگّ سَیںٹر دے جکڑبںدھّ ماہَۄل وِچ اِک ساہِتک رُچِییاں والھا اِنسان مِلھ پِیا سی۔

پِیرِیئڈ تۄں بائد اُس نالھ گلّاں کرن ’تے پتا لگّا کِہ اُسنے نانک سِںگھّ دے کئی ناول پڑھے ہۄئے سن۔ اُہ دِلّی دا جمّپل سی۔ اُسدی پںجّاب دے پیںڈُۄ جِیون بارے جاݨن دی اِچھّا بھامپ کے مَیں اُسنُۄں کںوّل دا ناول ’پُۄرنماشی‘ دِتّا۔ اُسنُۄں پسںدّ آئِیا۔ ڈِںجّن ’چ جمہاں کِیتے ناولاں دے سٹاک وِچّۄں بہُتے مَیں اُتھّۄں دے کُجھ ساہِت پْریمِییاں نُۄں دے آئِیا ساں۔ میرے کۄلھ کںوّل دے ’رات باکی ہَے‘ ’پالی‘ تے گُردِیال سِںگھّ دا ’مڑھی دا دِیوا‘ سن۔ چھابڑا نیں سارے پڑھے۔ ’رات باکی ہَے‘ تے ’مڑھی دا دِیوا‘ اُسنُۄں ودھیرے پسںدّ آئے۔

پریڈ دا دِن سۄموار سی۔ پی.ٹی شام نُۄں ہر رۄذ۔ پریڈ ’چۄں گَیرہاذر ہۄݨا مُشکل سی۔ پی.ٹی ’چۄں ٹُبھّی مار جاںدا ساں۔ وِیربھان سامبھ لَیںدا سی۔ کِٹ لے-آئۄُٹ پہِلی ٹرینِںگّ واںگ ہی کرنی پَیںدی سی۔

کنورشن کۄرس والھے ٹرینی٬ ٹرینِںگّ سَیںٹر تۄں باہر سِول کپّڑِیاں ’چ جا سکدے سن۔ میرے لئی اِہ وڈّی راہت سی۔ وردی دی اہِمِیئت مَیں سمجھدا ساں۔ اِہدے نالھ میری رۄٹی-رۄذی جُڑی ہۄئی سی۔ اِہ میری نَۄکری دی پچھاݨ وی سی۔ پر نَۄکری دے گھںٹِّیاں اُپْرںتّ٬ شہِر وِچ گھُمّدِیاں-پھِردِیاں٬ تن اُتلی وردی میرے من وِچ بیگانگی دا اہِساس پَیدا کردی سی۔ لۄکاں وِچ مَیں اُنہاں ورگا جِیو بݨ کے نہِیں سی وِچر سکدا۔

ٹرینِںگّ سَیںٹر تۄں باہر میرا پہِلا گیڑا مرِینا بِیچ ’تے سی۔ مَینُۄں اِںج لگّا جِویں سمُںدّر مَینُۄں اُڈِیک رِہا ہۄوے۔ بُۄٹ کھۄہل کے مَیں دۄ کدم پاݨی وِچ چلا گِیا۔ ہتھّاں ’تے پاݨی لَے کے مُۄںہ دھۄتا۔ اُبھّر کے آئی چھلّ نیں مَینُۄں گۄڈِیاں تکّ بھِئۄں دِتّا… جِویں سمُںدّر نیں مَینُۄں ’جی آئِیاں‘ آکھِیا ہۄوے۔ سمُںدّر میرے لئی جِیون دی گتِیشِیلتا دا پْرتِیک سی۔ اُتشاہ دا سۄما سی۔

پہِلی ٹرینِںگّ دَۄران اسِیں ’اڈِیار بِیچ‘ ’تے نہِیں سی جا سکے۔ اُس اِلاکے وِچ ذِیادا اَیںگلۄ-اِںڈِیئن وسدے سن۔ اںگّْریذاں دے راج دَۄران جِنہاں گۄرے-گۄرِییاں نیں تامِل اَۄرتاں-مرداں نالھ وِیاہ کِیتے سن٬ اُنہاں دی اَۄلاد سن اُہ لۄک۔ تامِلاں دے مُکابلے اُنہاں دا رںگّ گۄرا سی۔ اُنہاں دی جِیون-شَیلی وی مُکھّ تَۄر ’تے گۄرِیاں والھی سی۔ اَۄرتاں تے اُنہاں دے مرد ساتھی اَیتواراں نُۄں ’اڈِیار بِیچ‘ ’تے تَیرن آئِیا کردے سن۔ اِک اَیتوار میرا٬ منجِیت٬ ہرچرن٬ بںتّ اتے نرِںدّر دا پْرۄگرام بݨ گِیا۔ اِلَیکٹْرِک ٹرین پھڑ کے اسِیں مامبلم سٹیشن ’تے اُتّر گئے۔ اۄتھۄں تھۄڑھی کُ واٹ پَیدل چلّ کے بِیچ ’تے جا پہُںچّے۔ سوِم-سُۄٹاں تے بِکنِییاں ’چ تَیر رہِییاں اتے ریتا ’چ لیٹ کے دھُپّ-اِشنان کر رہِییاں ادھّنںگِّییاں اَۄرتاں دا اُتیجِک نذارا اسِیں ذِںدّگی ’چ پہِلی وار دیکھ رہے ساں۔ اَۄرت دے اںگّاں ولّ جھاکݨ دی پھِترت مرد جاتی اںدّر مُڈھّ کدِیم تۄں چلی آ رہی ہَے۔ میری جاچے کھُۄبسُۄرتی نُۄں سلِیکے نالھ ویکھ لَیݨا ماڑی گلّ نہِیں۔ سۄ اسِیں سلِیکے نالھ بِیچ ’تے گیڑا کڈھِّیا تے واپس ٹُر پئے۔ پر دۄستاں وِچ بِیچ دے لُبھاوݨے دْرِش نُۄں مُڑ ویکھݨ دی لالسا پَیدا ہۄ گئی۔ اگلے اَیتوار اُنہاں نیں بِیچ ’تے تَیرن دا پْرۄگرام بݨا لِیا۔ نرِںدّر تَیرنا جاݨدا سی۔ ذِیادا اُتاولا وی اُہی سی۔ مَیں تے منجِیت نیں ناںہ کر دِتّی۔ آسام دی ندی وِچ مَۄت دے مُۄںہ ’چۄں مُڑن والھی گھٹنا سانُۄں بھُلّی نہِیں سی۔

نرِںدّر کہِݨ لگّا٬ “تُسِیں باہر بَیٹھے رِہۄ۔ بںتّ تے ہرچرن دا مُۄڈ ہَیگَے پر اِہ ڈُۄںگھے پاݨی ’چ نہِیں جاݨگے۔ مُڑ کے آئُںدِیاں آپاں پںجّابی رَیسٹۄرَیںٹ ’چ کھاݨا کھاواںگے۔” رَیسٹۄرَیںٹ دا پْرۄگرام سُݨ کے میرا تے منجِیت دا مُۄڈ وی بݨ گِیا۔ اسِیں مَیسّ دے کھاݨِیاں تۄں اکّ کے کدی-کدی اُس رَیسٹۄرَیںٹ ’چ چلے جاںدے ساں۔

بِیچ ’تے پہُںچّ مَیں تے منجِیت اِک پاسے ہۄ کے بَیٹھ گئے۔ اُہ تِنّے تَۄلِیئے-کچھہِرے لَے کے گئے سن۔ کپّڑے اُتار کے اُہ سمُںدّر ’چ جا وڑے۔ بںتّ تے ہرچرن تھۄڑھے-تھۄڑھے پاݨی ’چ لتّا-باہاں ماردے رہے۔ اُہ ترِیکے نالھ اَۄرتاں دے جِسماں کنّی جھاک لَیںدے۔ نِگہاں ساڈی وی کدی-کدی جِسماں ولّ چلی جاںدی۔ نرِںدّر ڈُۄںگھے پاݨی ’چ سی۔ جھاکݨ دے ماملے وِچ اُہ ذِیادا لالچی سی۔ تارِییاں لائُںدا اُہ اَۄرتاں-مرداں دے نیڑے چلا جاںدا۔

مُڑ-مُڑ جھاکݨا چںگّا نہِیں سی لگّ رِہا۔ مَیں منجِیت نُۄں کِہا کِہ آپاں لۄکاں تۄں دُۄجے پاسے تُر-پھِر لَینے ہاں۔ اسِیں اُٹھّے ہی ساں کِہ نرِںدّر نیں ہۄر ہی کارا کر دِتّا۔ بِکنی والھی اِک سُہݨی اَۄرت بِیچ دی ریت ’تے لیٹی دھُپّ-اِشنان کر رہی سی۔ نرِںدّر پاݨی ’چۄں نِکّلھ اُسدے برابر جا لیٹِیا۔ “بِیہیو یُئرسَیلپھ” آکھ نذراں نالھ جھاڑ جِہی پائُںدِیاں اُہ اُٹھّ کے پاݨی ’چ جا وڑی۔ اسِیں ہَیران-پْریشان۔ اُسدا پتی نالھ نہِیں سی۔ ورنا گلّ ودھ جاݨی سی۔ نِمّۄجھُۄݨا ہۄئِیا نرِںدّر ساڈے کۄلھ آ گِیا۔ بںتّ تے ہرچرن وی پھٹاپھٹ آ گئے۔ “کپّڑے پائۄ٬ آپاں کُۄچ کرِیئے۔” مَیں آکھِیا۔ کپڑے پہِن کے اُنہاں بَیگ اُٹھائے تے اسِیں چلّ پئے۔

“نرِںدّر تُۄں بہُت وڈّی گلتی کِیتی اےَ۔” منجِیت نیں اُس نُۄں کۄسِیا۔

“شُۄکر اےَ کِتے ہتھّ نہِیں پھیرن لگّ پِیا۔” ہرچرن نیں چۄبھ لائی۔

“اۄئے مَیں اینا شُدائی آں۔” نرِںدّر نیں سپھائی دِتّی۔

“اینا نہِیں تھۄڑھا تاں ہَیگا ای اَیں۔” بںتّ دے وِئںگّ نیں سانُۄں ہسا دِتّا۔

“شُدائی اسِیں سارے ای آں۔ دیکھۄ ! اِہ بِیچ تَیرن واستے اےَ۔ اَیںگلۄ تَیرن آئُںدے آ۔ اُنہاں دی کلچر آ اِہ۔ تَیرن واستے سانُۄں وی مناہی نہِیں پر اسِیں تَیرن لئی نہِیں آئُںدے۔ جِہڑے کمّ لئی آئُنے آں٬ اِہ آپاں نُۄں سۄبھا نہِیں دِںدّا۔ ساڈے سِراں ’تے پگّاں آں۔ سانُۄں اِنہاں دا کھِیال رکھّݨا چاہِیدَے۔”

“اۄئے جرنَیل ! تُۄں تاں بڑِییاں سِیاݨِییاں گلّاں کرن لگّ پِئَں۔” بںتّ بۄلِیا۔

“آسام ’چ اِہ گڈّا ناولاں دا پڑھ کے آئِئَے۔” منجِیت نیں دسِّیا۔

“اکھّاں تاں تُۄں وی تتِّییا کردا رِہاں٬ وڈِّیا اکلمںدّا۔” نرِںدّر دی مَینُۄں آکھی گلّ ٹھِیک ہی تاں سی۔ ساری گلتی اُسدی ’کلّے دی نہِیں٬ تھۄڑھی-تھۄڑھی ساڈی وی سی۔

مَینُۄں باپُۄ جی دی گلّ یاد آ گئی۔ مَیں اُہ دسّݨ لگّ پِیا٬ “گلتِییاں دے ماملے ’چ میرے باپُۄ جی نیں دسِّیا سی پئی تِنّ ترہاں دے بںدّے ہُںدّے آ۔”

“کِہڑے-کِہڑے۔” ہرچرن نیں ہُںگّارا بھرِیا۔

“اِک اُہ٬ جِہڑے دُۄجِیاں دِییاں گلتِییاں دیکھ کے ہی ساودھان ہۄ جاںدے آ۔ دُۄجے اُہ٬ جِہڑے آپݨی گلتی تۄں٬ اگاںہ واستے سبک سِکھّ لَیںدے آ۔ تِیجے اُہ جِہڑے مُڑ-مُڑ گلتِییاں کری جاںدے آ٬ سُدھرن دی کۄشِش ہی نہِیں کردے۔ آپاں کِہڑے بݨنَے٬ سۄچ لئۄ سجّݨۄ۔”

مامبلم ریلوے سٹیشن تۄں ریل ’چ بَیٹھدِیاں ہرچرن نیں مٹھّی پَے چُکّی گلّ ’تے پھِر چںگِّیاڑی سُٹّ دِتّی٬ “نرِںدّر دی گلّ تاں بݨ جاݨی سی کملھا کاہلی کر گِئَے۔”

“گلّ اکھّ-مٹکّے نالھ شُرُۄ ہۄݨی چاہِیدی سی۔” مِیسݨی جِہی مُسکراہٹ وِچِّیں بںتّ بۄلِیا۔”

“ساڈے بھرا دِییاں اکھّاں مِیچوِییاں جِہِییاں آں۔ اکھّ ماری دا اگلی نُۄں پتا نہِیں سی لگّݨا۔” منجِیت نیں اکھّاں ’چُنّہِییاں‘ کہِݨ دی بجائ مِیچوِییاں کہِ کے وِئںگّ دی چۄبھ مٹھّی کر دِتّی سی۔ اسِیں آپݨا ہاسا وی مِنہاں-مِنہاں ہی رکھِّیا۔

“اِہدا اِلاج تاں ہۄ سکدا سی۔” مَیں آکھِیا۔

“اُہ کِویں؟” ہرچرن نیں پُچھِّیا۔

“اکھّ دے نالھ سِیٹی مار دِیا کردا۔ اِہدی سِیٹی بڑی کھِچّوِیں اےَ۔” سارے ہسّ پئے۔

“کِنّا ودھِییا ترِیکا سی۔ کملھے نیں ورتِیا نہِیں۔ جے کِتے اکھّ دے نالھ کھِچّوِیں سِیٹی مارِیئۄ ہُںدّی تاں ہُݨ تکّ کدۄں دا پیچا لڑ گِیا ہُںدّا۔” منجِیت دی گلّ ’تے پھِر ہاسڑ مچّ گئی۔ نرِںدّر وی آپݨا ہاسا رۄک ناں سکِیا۔ پھِر اپݨت اتے گُسّے دے رلویں اںدّاذ ’چ بۄلِیا٬ “ہُݨ بسّ وی کرۄ پتںدّرۄ۔”

اَیگمۄر سٹیشن ’تے اُتّر کے اسِیں پںجّابی رَیسٹۄرَیںٹ ’چ جا وڑے۔ تری والھا چِکن٬ دہِیں-بھلّے تے چپاتِییاں دے ذائِکیدار بھۄجن دا انںدّ ماݨ کے مُڑ ریل ’چ بَیٹھ گئے۔

سمُںدّر نُۄں دیکھݨ لئی مَیں مرِینا بِیچ ’تے وی جاںدا رہِںدّا ساں۔ سمُںدّر میرے لئی اِک وکھّری دُنِییاں سی۔

آپݨے نالھ دے تامِل ساتھِییاں کۄلۄں چینئی دے سرکاری مِئۄُذِئم دِییاں سِپھتاں سُݨ کے اسِیں اِک اَیتوار اۄتھے چلے گئے۔ بھارت دے سبھ تۄں پُراݨے مِئۄُذِئماں وِچّۄں اِہ مِئۄُذِئم دُۄجے نمبّر ’تے ہَے۔ 19وِیں سدی دے ادھّ وِچ بݨے اِس مِئۄُذِئم دِییاں 40 گَیلرِییاں ہن۔ مانو اِتِہاس٬ جِیون وِگِیان٬ نارِیئل دے پتّراں ’تے لِکھے پُراݨے کھرڑے٬ امراوتی شَیلی دے چِتّر آدِ چِیذاں نالھ بھرِیا اُہ مِئۄُذِئم اسِیں پُۄرا دِن لا کے تسلّی نالھ ویکھِیا۔ جدۄں اسِیں پُراتن کلا تے وِگِیان دِییاں وستاں دی پْرشںسّا کر رہے ساں تاں بںتّ ٹِواݨا نیں بڑی سارتھک گلّ آکھی سی٬ “نوِییاں-نوِییاں تھاواں اتے اِس ترہاں دِییاں کمال-کمال چِیذاں ایئر پھۄرس دے سِر ’تے ہی دیکھ رہے آں۔ پلِّئۄں کھرچ کے کِتھّیں دیکھ ہۄݨِییاں سی۔”

چھۄٹے بھرا کُلدِیپ دا وِیاہ

ٹرینِںگّ اجے ادھّی کُ ہی مُکّی سی کِہ گھردِیاں نیں کُلدِیپ دا وِیاہ رکھّ لِیا۔ دۄ کُ مہِینے پہِلاں جدۄں گلّ چلی سی تاں مَیں چِٹھّی ’چ تاکِید کِیتی سی کِہ سانُۄں اینی کاہلھ نہِیں کرنی چاہِیدی۔

کُلدِیپ دی کِہڑی اُمر لںگھّدی جاںدی سی۔ تِنّ چار سال اٹک کے وِیاہ کِیتا جا سکدا سی۔ اِہ وی لِکھ دِتّا سی کِہ جے لڑکی والھے نہِیں منّدے تاں جواب دے دِئۄ۔ باپُۄ جی نیں جواب ’چ لِکھِیا سی٬ “جے وِچۄلا کۄئی ہۄر ہُںدّا تاں مَیں جواب دے دیںدا۔ پر کُڑم دی وِچۄلگی والھے رِشتے نُۄں تۄڑنا سِیاݨپ نہِیں۔” وِچۄلا ساڈی بھَیݨ گُردِیش کَۄر دا سہُرا ساہِب سی۔ کُڑمائی سمیں لڑکی دے باپ نیں چھیتی وِیاہ کرن بارے کۄئی گلّ نہِیں سی کِیتی۔ ہُݨ اُہدے پُتّاں-نُۄںہاں نیں الگّ ہۄݨ دا بکھیڑا پا دِتّا سی۔ اُنہاں نُۄں الگّ کرن تۄں پہِلاں اُہ آپݨی دھی-جۄ بھراواں تۄں چھۄٹی سی-دے ہتھّ پِیلھے کرنے چاہُںدّا سی۔

سۄ وِیاہ بنّہی ہۄئی تارِیکھ ’تے ہۄݨا ہی ہۄݨا سی۔ مَیں دُچِتّی ’چ ساں۔ بھرا دا وِیاہ دیکھݨ دی اِچھا وی سی تے ٹرینِںگّ ’چ پچھڑ جاݨ دا ڈر وی۔ منجِیت نالھ سلاہ کِیتی۔ اُہ کہِݨ لگّا٬ “تُۄں بیپھِکر ہۄ کے چلا جاہ۔ مَیں ہریک دِن دی پڑھائی دے ڈِیٹیلڈ نۄٹس بݨائی جائۄُںگا۔ تُۄں آ کے چار دِن گڈّویں لا لئیِں۔” مَینُۄں سلاہ جچ گئی۔ بھرا دا وِیاہ دیکھݨ لئی چھُٹّی نہِیں سی مِلݨی۔ مَیں ماں دی گمبھِّیر بِیماری دی تار مںگّوائی تے 10 دِن دی کَییُۄئل چھُٹّی لَے کے گھر پہُںچّ گِیا۔

باہرلے درواذے ’تے ساڈے پِںڈّ دِییاں سِیاݨی اُمر دِییاں دۄ مراسݨاں “وے میرا بنّڑا” دی پںکّتی دُہرائُںدِییاں ڈھۄلکی دی تال ’تے گھۄڑِییاں گا رہِییاں سن۔ اُہ دۄویں بُڑھِییاں پِںڈّ دے وِیاہ والھے گھرِیں اِسے ترہاں ہی گھۄڑِییاں-سُہاگ گائِیا کردِییاں سن۔ “وے ماں سدکے ! اَیہ تاں تُۄں بہُت چںگّا کِیتا٬ جُ ہِمّت کر کے آ گِیا۔” آکھدِیاں بِیبی نیں مَینُۄں چھاتی نالھ لا لِیا۔ باپُۄ جی تے بھراواں دے چِہرے وی کھِڑ گئے۔ وِہڑے دے اِک پاسے بھٹھّی پُٹّی ہۄئی سی۔ لکّڑاں دی اگّ اُتّے وڈّی ساری کڑاہی وِچ٬ ساڈے پِںڈّ دا ہلوائی بابُۄ رام باہمݨ مٹھِّییاں تلھ رِہا سی۔ ساڈے پِںڈّاں وِچ اُہدے مُکابلے دا ہۄر کۄئی ہلوائی ہَے نہِیں سی۔ دلان وِچ لڈُّۄیاں٬ گۄگلِیاں٬ پکَۄڑِیاں تے مِٹھّی سِیرنی دِییاں پراتاں بھرِییاں پئیِیاں سن۔

شام نُۄں مائیِںئیں دی رسم سی۔ ساڈِییاں بھَیݨاں٬ بھرجائی تے شرِیکے دِییاں اَۄرتاں نیں گِیت گائُݨ دے نالھ-نالھ بھرا دے بٹݨا لائُݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ ساڈی بھرجائی تاں سائۄُ سی پر گلھی ’چۄں لگدِییاں بھرجائیِیاں نیں ہاسا-ٹھٹھّا کردِیاں پہِلاں کُلدِیپ دے مُںہّ اُتّے اتے بائد وِچ گُجھّے وار کردِیاں اِک-دُۄجی دے مُۄںہاں اُتّے بٹݨا تھۄپݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ اُنہاں دے اذِیبۄ-گرِیب چِہرِیاں نُۄں ویکھ کے کھُۄب ہاسا پِیا۔

اگلے دِن گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے سادھارن-پاٹھ دا بھۄگ سی۔ بائد ’چ پِںڈّ والِیاں نُۄں رۄٹی سی۔ اُدۄں کارڈ چھپوائُݨ-وںڈّݨ دا رِواذ نہِیں سی۔ لاگی راہِیں سدّا دِتّا جاںدا سی۔ بھۄگ دے سدّے دے نالھ ہی رۄٹی دا سدّا وی دِتّا جاݨا سی۔ بِیبی تے باپُۄ جی نیں رہِمے مراسی نُۄں سمجھا دِتّا کِہ اِک-اِک نِئُںدا کِہڑے گھرِیں تے ’چُلّہے نِئُںدا‘ کِہڑے گھرِیں دیݨا ہَے۔ ’چُلّہے نِئُںدا‘ دا متلب سارے ٹبّر نُۄں نِئُںدا ہُںدّا سی۔ اِس نِئُںدے تہِت شرِیکے دے نیڑلے پرِواراں دا دۄ-تِنّ دِن دا سمُچّا کھاݨ-پِیݨ وِیاہ والھے گھر ہُںدّا سی۔ دالاں٬ سبذِییاں تے ہۄر چِیذاں بݨائُݨ ’چ رُجھّے ہۄئے بابُۄ رام ہلوائی نالھ ساڈی بِیہی دے پںجّ-چھے گبھّرُۄ مدّد کروا رہے سن۔ اُہ اَیویں ہاذری لوائُݨ نہِیں سن آئے٬ آپݨے گھر دا کمّ سمجھ کے جُٹے ہۄئے سن۔

وِہڑے وِچ اِک ہی چانݨی سی۔ اجّ واںگ چۄکھِییاں کناتاں تے پردے لا کے پںڈّال نہِیں سی بݨائِیا ہۄئِیا۔ دِن گرمِییاں دے سن۔ ساڈے گھر بِجلی تاں سی پر اجّ واںگ سٹَیںڈ والھے بِجلی دے وڈّے پکھّے پْرچلِت نہِیں سن ہۄئے۔ بھۄگ سمیں دۄ نَۄجواناں نیں پکھّے جھلّݨے شُرُۄ کر دِتّے۔ پکھّی دی شکل دے اُہ وڈّے پکھّے کھڑھ کے جھلّے جاںدے سن۔ گُردوارے جاں کھُشی-گمی دے مَۄکے گھراں ’چ اِکٹھّے ہۄئے لۄکاں واستے پکھّا جھلّݨ دے کمّ لئی کِسے دی ڈِئۄُٹی لائُݨ دی لۄڑ نہِیں ہُںدّی سی۔ کۄئی جݨا آپݨے آپ ہی اِہ اُدّم شُرُۄ کر لَیںدا۔ اُسدا ہتھّ وٹائُݨ لئی کۄئی ہۄر جݨا اُٹھّ پَیںدا۔ پکھّا جھلݨا سیوا سمجھی جاںدی سی۔

بھۄگ تۄں بائد چانݨی تھلّے چِٹّے کھدّر دے ’کۄرے‘ وِچھا دِتّے گئے۔ پںگّتاں ’چ بَیٹھ لۄکِیں لںگّر چھکݨ لگّ پئے۔ ساڈے آپݨے ہی گھراں دے نَۄجوان لںگّر ورتا رہے سن۔ جھِئُر٬ جُۄٹھے تھالِییاں-گلاس نالھ دی نالھ ساپھ کری جا رہے سن۔

لَۄڈھے ویلے نانکا-میلھ آ دھمکِیا۔ نِیاݨے تے بذُرگ مامے دے گڈّے ’تے باکی تُر کے آ گئے۔ کِہڑا دُۄر سی۔ سِدھّے راہِیں چھے کِلّۄمِیٹر دی تاں واٹ سی۔ ساڈا گھر پِںڈّ دے باہروار سی۔ گھر نُۄں آ رہِییاں میلݨاں نیں لاگلِییاں ہویلِییاں ’تے دھاوا بۄل دِتّا۔ ڈںگّراں دے رسّے کھۄلہ کے لکّڑ دِییاں کھُرلِییاں مُۄدھِییاں مار دِتِّییاں۔ ہلھ-پںجّالِییاں تے ہۄر سںدّ-بیٹ کھِلار دِتّے۔ گھر دے نیڑے ڈھُک کے پہِلاں مِٹھاس والھا گِیت چھۄہِیا:

اُٹھ وے دِیپ سُتّڑِیا٬ مامے تیرے آئے٬

بݨ بݨیدِییاں مامِییاں٬ مامے امّاں جائے۔

تے پھِر شُرُۄ کر دِتِّییاں کرارِییاں سِٹھّݨِییاں:

کھادھِییاں سی کھِلّاں٬ جمِّییاں سی اِلّاں؛

دۄ امبّرِیں بھئُںدِییاں وے٬ دِیپ سِیاں چاچِییاں تیرِییاں۔

مُۄہرِئۄں دادکِییاں وی مَیدان ملّی کھلۄتِییاں سن۔ اُنہاں دی ’سواگتی سِٹھّݨی‘ کُجھ اِس ترہاں سی:

چھجّ اۄہلے چھانݨی٬ پرات اۄہلے لجّ وے٬

نانکِیاں دا میلھ آئِیا٬ گائُݨے دا ناں چجّ وے۔

نانکِییاں: کھادھی سی پِچھّ٬ جمّے سی رِچھّ٬

دئۄُمَۄلا-دئۄُمَۄلا کردے وے٬ دِیپ سِیاں چاچے-تائے تیرے۔

دادکِییاں: کھادھے سی لڈُّۄ٬ جمّے سی ڈڈُّۄ٬

گڑَیں-گڑَیں کردے وے٬ دِیپ سِیاں مامے تیرے۔

نانکِییاں-دادکِییاں دا سِٹھّݨِییاں دا بھیڑ کاپھی دیر چلدا رِہا۔ رات نُۄں جاگۄ کڈھّی گئی۔ بِیبی نیں سکِیاں ’چۄں لگدِییاں آپݨِییاں بھتِیجِییاں دے رِشتے پِںڈّ ’چ کروائے ہۄئے سن۔ پِںڈّ دِییاں گلھِییاں دے گیڑے دَۄران جاگۄ والِییاں اُنہِیں گھرِیں وی گئیِیاں تے گائُݨ-نچّݨ دا کھُۄب دھمچّڑ پائِیا۔ گھر نُۄں مُڑدِییاں میلݨاں نیں جدۄں ہویلِییاں ’چ سُتّے پئے دۄ کُ جاݨِیاں دے مںجّے مُۄدھے مارے تاں دُۄجِییاں ہویلِییاں والِیاں نیں بِسترے گۄلھ کِیتے اتے آسے-پاسے ہۄ کے آپݨا بچا کر لِیا۔

اگلی سویر بھرا دی جںجّ چڑھی۔ پھۄٹۄگراپھی بلَیک اَیںڈ وہائیِٹ ہی ہُںدّی سی۔ اَیلبم سردے-پُجّدے پرِوار ہی بݨوائُںدے سن۔ میرے کۄلھ کَیںٹِین تۄں 20 رُپئے ’چ کھرِیدِیا باکس-ٹائیِپ کَیمرا سی۔ مَیں اُس نالھ ہی پھۄٹۄ کھِچّدا رِہا۔ جںجّ کاراں ’چ نہِیں سی گئی۔ باپُۄ جی نیں بسّ کرنی چاہی سی۔ پر ساڈا ماما بِکّر سِںگھّ کہِݨ لگّا٬ “چھڈّ مہِںدّر سِیاں٬ ہاء تاں کۄٹلی اےَ۔ مساں چَۄداں-پںدّراں مِیل۔ کی لۄڑ اےَ بسّ ’تے کھرچا کرن دی۔ گڈّا مَیں لَے چلُّۄںگا دۄ گڈِّییاں آپݨے پِںڈّ دے سُہݨے بلھداں آلھِیاں نُۄں کہِ دے۔”

مامے تے گڈِّییاں والھِیاں نیں آپۄ-آپݨے بلھد پُۄری ترہاں شِںگّارے ہۄئے سن۔ بلھداں دے گلھاں وِچ گھُںگّرُۄیاں دے ہار سن اتے متھِّیاں ’تے چمکدے کۄکِیاں ’تے میکھاں نالھ مڑھے ہۄئے چمڑے دے پٹے۔ سویرے ویلے سِر چلّ کے 10 کُ وجے کۄٹلی جا ڈھُکّے۔ کُجھ براتی سائیِکلاں ’تے وی گئے سن۔ واجا ساڈے پِںڈّ دے مراسِییاں دا سی۔ مِلݨی تۄں بائد چاہ-پاݨی پی کے 12 وجے تۄں پہلِاں آنںدّ کارج دی رسم سمپّنّ ہۄ گئی۔ پِںڈّ بہُت چھۄٹا سی۔ وسۄں تھۄڑھی ہۄݨ کارن گِیتاں-سِٹھّݨِییاں دا کمّ ٹھںڈھّا ہی رِہا۔ بکھشِیش نیں پُچھّ-گِچھّ کرکے لاگلے پِںڈّۄں گھر دی کڈھّی شراب دے دۄ بلَیڈر مںگّوا لئے۔ دُپہِر دی رۄٹی لئی جاںدِیاں واجے دِییاں دھُناں ’تے کھُۄب بھںگّڑا پِیا۔ رۄٹی تۄں بائد اسِیں کُجھ دیر آرام کِیتا۔ لَۄڈھے کُ ویلے کھںڈّ تے دُدھّ رلھِیا برپھ والھا ٹھںڈھّا پاݨی پِلا کے لڑکی والھِیاں ڈۄلھی تۄر دِتّی۔ کُلدِیپ نیں سںتّرے اتے ہۄر اُرا-پرا پا کے آپݨی شراب کڈھّی ہۄئی سی۔ گھر پہُںچّ کے پْراہُݨِیاں نُۄں اُہ ورتا دِتّی۔

پرِوار تے رِشتیداراں دے سںگّ-ساتھ وِیاہ دِییاں رَۄݨکاں ماݨدِیاں 10 دِن دی چھُٹّی اکھّ-پلکارے ’چ بِیت گئی۔ واپسی ’تے بِیبی نیں لڈُّۄیاں٬ گۄگلِیاں اتے مِٹھِّییاں تے نمکِیم پکَۄڑِییاں دا جھۄلا بھر دِتّا۔ مَیں اُہ چِیذاں آپݨی پھلائیِٹ دے سارے سَینِکاں نُۄں وںڈِّییاں۔ دۄستاں نیں ودھائیِیاں دے نالھ-نالھ مکھَۄل وی کِیتے٬ “تیرے ماپِیاں نیں تیرا نمبّر کٹّ کے چھۄٹا وِیاہ لِیا۔ تَینُۄں چھڑا رکھّݨگے۔”

“کۄئی گلّ نہِیں مَیں تُہاڈِییاں رنّاں ’چ دھنّا بݨ کے سار لئۄُںگا۔” مَیں کھٹمِٹھّی ٹکۄر لا دیںدا۔

“مُۄںہ دھۄ رکھِّیں٬ وڈِّیا کاہنا۔” دۄست ٹِیٹݨا دِکھا دیںدے۔

منجِیت نیں میری چھُٹّی دَۄران پڑھائے لَیسناں دے نۄٹس لَے رکھّے سن۔ دۄ کُ جھُٹّ لا کے مَیں اُہ دِماگ ’چ بِٹھا لئے۔

کدی-کدی ٹرینِںگّ سَیںٹر دے تھِیئیٹر وِچ پھِلم دیکھ لَیںدا ساں۔ مدر اِںڈِییا٬ جاگتے رہۄ٬ مدھُۄمتی٬ دۄ آںکھیں باراں ہاتھ٬ برسات آدِ پُراݨِییاں پھِلماں بہُت پسںدّ آئیِیاں۔

چینئی دِییاں سارِییاں مشہُۄر تھاواں دیکھ چُکّے ساں٬ سِوائ کپلِیشور مںدّر دے۔ اِہ مںدّر تامبرم تۄں 22 کِلۄمِیٹر دُۄر٬ مِلپۄر وِکھے ستھِت ہَے۔ ٹرینِںگّ دے تِیجے پھیذ دے ٹَیسٹاں بائد اسِیں پںجّے جۄٹِیدار٬ آپݨی بَیرک دے تامِل ساتھی رںگّاناتھن نُۄں لَے کے جا پہُںچّے۔ دراوڑِیئن شَیلی ’چ بݨِیا اِہ شِو مںدّر تامِلاں دا مہتوّپُۄرن تِیرتھ استھان ہَے۔ ذِیادا مُۄرتِییاں شِو تے پاربتی دِییاں ہن۔ سرۄور وی ہَے۔

ساڈی اِںٹیک دِییاں سارِییاں ٹریڈاں دی ٹرینِںگّ 1965 دے اکتُۄبر مہِینے ’چ مُکّݨی سی۔ اگست وِچ بھارت-پاکِستان دِییاں پھَۄجی جھڑپاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ ٹرینِںگّ چھیتی نِبیڑن دی سکِیم تہِت کلاساں دا اۄورٹائیِم آرمبھّ ہۄ گِیا۔

آسام ’چ شُرُۄ کِیتے ناول نُۄں مَیں اگاںہ نہِیں سی تۄر سکِیا۔ ٹرینِںگّ سَیںٹر دے رُجھیوِیاں بھرے رُٹِین کارن لِکھݨ دا مُۄڈ نہِیں سی بݨِیاں۔