پںجّاب سںسّار دے اُنہاں کُجھ کُ کھِتِّیاں وِچّۄں اِکّ ہَے جِتھّے سبھِّئتا دا وِکاس ہۄئِیا۔ گِیان دے بھںڈّار سبھ تۄں پہِلے پوِتّر گْرںتھّ ویداں دی رچنا پںجّاب وِچّ ہی ہۄئی۔ بھارت دے سبھ تۄں پوِتّر سمجھے جاںدے تِنّے مہان گْرںتھّاں دی رچنا وی پںجّاب وِچّ ہی ہۄئی۔ مہاںرِشی بالمِیک جی نیں رامائِݨ دی رچنا سْری امّْرِتسر ساہِب دے نیڑے رام تِیرتھ وِکھے کِیتی۔ بھگوان کْرِشن نیں پوِتّر گِیتا دا گِیان وی کُرُۄکشیتر نیڑے جیۄتِیسر وِکھے ہی دِتّا۔ سںسّار لئی چانݨ مُنارا سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی سمپّادنا وی پںجّویں پاتِشاہ سْری گُرُۄ ارجن دیو جی نیں سْری امّْرِتسر وِکھے ہی کِیتی۔ اِنہاں سارے پوِتّر گْرںتھّاں راہِیں پںجّاب نیں کِرت کرن٬ وںڈّ چھکݨ اتے نام جپݨ دا سںدّیش دِتّا ہَے۔ سارے دھرم نیک کمائی کرن اتے اُس وِچّۄں لۄڑوںدّاں دی سہائِتا کرن دا اُپدیش دِںدّے ہن۔ اِسدے نال ہی پرماتما نُۄں یاد رکھّݨا وی ذرُۄری ہَے تاں جۄ اسِیں آپݨے فرجاں تۄں اویسلے ناں ہۄ سکِیئے۔ گُرُۄ نانک ساہِب نیں اِس پوِتّر سںدّیش نُۄں سارے سںسّار دے لۄکاں تک پہُںچّائِیا۔

اِہ بڑے اپھسۄس نال لِکھݨا پَیںدا ہَے کِہ پںجّاب٬ جِہڑی پِیراں٬ پھکِیراں اتے گُرُۄیاں دی دھرتی ہَے٬ جِتھّۄں کِرت اتے اِمانداری دا سںدّیش سارے سںسّار وِچّ پہُںچِّیا٬ اجّ اُتھّۄں دے واسی کِرت اتے اِمانداری تۄں دُۄر ہۄ رہے ہن۔ بِناں مِہنت کِیتِیاں راتۄ رات امِیر بݨن دے سُپنے ہُݨ پںجّابی لَیݨ لگّ پئے ہن۔ اِس پْراپتی لئی سُۄبے وِچّ بیئیِمانی٬ رِشوتکھۄری٬ ہیراپھیری٬ مِلاوٹ آدِ بھَیڑے کرماں وِچّ وادھا ہۄ رِہا ہَے۔ سںتّۄکھ اتے نِمرتا دا پلُّۄ چھڈّ وِکھاوے اُتّے ذۄر دِتّا جا رِہا ہَے۔ جوانی نُۄں نشِیاں دا گھُݨ لگا کے راتۄ رات امِیر بݨِیا جا رِہا ہَے۔

پںجّابی راجسی شکتی٬ دھارمِک شکتی جاں مائِیا شکتی دی ورتۄں لۄک سیوا لئی کرن دی تھاں نِجّ نُۄں چمکائُݨ لئی کرن لگّ پئے ہن۔ جِہڑے پںجّابی آپݨی مِہنت اتے اِمانداری اُتّے ماݨ کردے سن٬ اُہ ہئۄُمَے دا شِکار ہۄ رہے ہن۔ آپݨی ذمِیر دی آواذ نُۄں دبائُݨ لئی نشِیاں دی ورتۄں وِچّ وادھا ہۄ رِہا ہَے۔ وِیاہ تے ہۄر کھُشی دے سماگماں وِچّ مہِںگّی تۄں مہِںگّی شراب دی ورتۄں شکتی دا پْرتِیک بݨ رہی ہَے۔ جیکر کِسے نُۄں رِشوتکھۄری اتے بیئیِمانی تۄں رۄکِیا جاںدا ہَے تاں اُہ اِس نُۄں پرِوار نُۄں سُکھ آرام دے سارے سادھن جُٹائُݨ لئی اجِہا کرنا آپݨی مجبُۄری دسّدے ہن۔ سںتّۄکھ دا پلُّۄ چھڈّ ہۄر اتے ہۄر پْراپت کرن لئی بھٹکدے پھِردے ہن۔ اُہ اِہ بھُلّ جاںدے ہن کِہ اِنسان جۄ بِیجدا ہَے٬ اُہی اُس نُۄں وڈھّݨا پَیںدا ہَے۔ فرِید ساہِب آکھدے ہن کِہ جیکر کۄئی کِکّر بِیج داکھاں بھالے تاں اُس تۄں مُۄرکھ کَۄݨ ہۄ سکدا ہَے۔ گُرُۄ نانک ساہِب نیں پرائِیا ہکّ کھاݨا سبھ تۄں بُرا کرم دسِّیا ہَے۔ آپݨے کرماں دا فل ہریک نُۄں بھۄگݨا پَیںدا ہَے۔ اِس وِچّ دیر تاں ہۄ سکدی ہَے پر چھُٹکارا نہِیں ہۄ سکدا۔ سںسّار دے سارے وِگِیانی وی اِہ منّدے ہن کِہ ہریک کرم دا پْرتِیکرم ذرُۄر ہُںدّا ہَے۔ سبھ کُجھ جاݨدِیاں ہۄئِیاں وی گلت راہے تُرنا سبھ تۄں وڈّی مُۄرکھتا ہَے۔ آپݨے کرماں بارے کئی اِہ وی آکھدے ہن کِہ کۄئی پْرتِیکرم نہِیں ہُںدّا اِہ کیول منگھڑت کہاݨِییاں ہن۔ اِسے سمبّںدھّی اِکّ سچّی گھٹنا پاٹھکاں نال ساںجھی کرنی چاہُںدّا ہاں۔

ہیرا پھیری تے رِشوتکھۄری کرن والے آم کرکے کِسے ناں کِسے سںتّ مہاتما دے سیوک وی ہُںدّے ہن۔ اِکّ ٹھیکیدار نیں اِکّ ٹھیکے وِچّ چۄکھی کمائی کِیتی اتے آپݨے بابا جی کۄل شُکرانے لئی گِیا۔ اُسنے بابا جی نُۄں متھّا ٹیکِیا اتے 51 ہذار رُپئے دا چڑھاوا وی بھیٹا کِیتا۔ اِہ بابا جی٬ بہُتے دُۄجے بابِیاں واںگ لالچی نہِیں سن۔ آکھݨ لگّے٬ “اِس وار دۄ نمبّر دی چۄکھی کمائی ہۄئی جاپدی ہَے کِئُںکِہ اِکّ نمبّر دی کمائی وِچّۄں اِنی بھیٹا دیݨی اَۄکھی ہۄ جاںدی ہَے۔”

ٹھیکیدار نیں اِس سچّ نُۄں سوِیکار کردِیاں اُتّر دِتّا٬ “بابا جی٬ کی کرِیئے مجبُۄری ہَے٬ تھۄڑھی بہُت تاں ہیرا پھیری کرنی ہی پَیںدی ہَے۔”

بابا جی نیں اگّۄں پُچھِّیا٬ “اجِہی کی مجبُۄری ہَے؟”

“اِک تاں ٹھیکا لَیݨ لئی پَیسا دیݨا پَیںدا٬ دُۄجا پرِوار دِییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کرن لئی وی پَیسے دی لۄڑ پَیںدی ہَے۔ چںگّا گھر٬ بچِّیاں دی پڑھائی٬ گھر دِییاں مُکھّ سہُۄلتاں اِمانداری نال کِتھّے پُۄرِییاں ہُںدِّییاں ہن۔”

“اِسدا متلب کِہ تُۄں آپݨے پرِوار لئی بیئیِمانی کردا ہَیں٬ پر اِہ دسّ پرِوار تیرے لئی کی کردا ہَے؟” بابا جی نیں پُچھّ لِیا۔

“بابا جی کدے لۄڑ تاں نہِیں پئی پر مَینُۄں یکِین ہَے کِہ جے مَیں آکھاں تاں اُہ میرے لئی جان وارن نُۄں وی تِیار ہۄ جاݨگے۔

بابا جی نیں پُچھِّیا٬ “تَینُۄں پُۄرا یکِین ہَے کِہ اُہ تیرے لئی کُجھ وی کر سکدے ہن؟”

“ہاں٬ بابا جی۔” ٹھیکیدار نیں بڑے ہی بھرۄسے نال آکھِیا۔

“تُۄں اِںجھ کر٬ گھر جا تے آپݨے پرِوارک مَیمبراں نُۄں پُچھّی کِہ جیکر کِسے کمّ وِچّ تُۄں پھڑِیا جاواں تاں اُہ تیری تھاں جیلہ جاݨ نُۄں تِیار ہۄ جاݨگے؟”

“بابا جی٬ اِہ تاں مامُۄلی گلّ ہَے۔ اُہ تاں اِکّ تۄں اِکّ اگّے ودھ کے میرے لئی جیلہ جاݨ نُۄں تِیار ہۄ جاݨگے۔” ٹھیکیدار دا اُتّر سی۔

بابا جی نیں پَیسے واپس کردِیاں آکھِیا٬ “کلّہ آوِیں٬ جیکر گھر والے تیری تھاں جیلہ جاݨ نُۄں تِیار ہۄ گئے تاں مَیں اِہ پَیسے رکھّ لواںگا۔”

ٹھیکیدار بڑے ہَۄسلے نال گھر گِیا۔ سبھ تۄں پہِلاں اُس نُۄں آپݨی لڑکی مِلی۔ ٹھیکیدار نیں اُس نُۄں پُچھِّیا٬ “بیٹا دیکھۄ تُہاڈے سُکھّ ارام لئی مَیں دِن رات مِہنت کردا ہاں۔ اجّ کلّہ ہوا بڑی بھَیڑی چلّ رہی ہَے۔ جیکر میرے کھِلاف کِسے نیں کۄئی جھُۄٹھا سچّا کیس کر دِتّا تاں کی تُۄں میری تھاں جیلہ جاویںگی۔”

کُڑی نیں بہُت ہی گُسّے وِچّ جواب دِتّا٬ “ڈَیڈی تُہاڈا دِماگ کھراب ہۄ گِیا؟ مَیں جیکر اِکّ دِن وی ٹھاݨے رہِ آئی تاں میری تاں ساری ذِںدّگی ہی برباد ہۄ جاویگی۔ میرے نال وِیاہ کریگا؟ میرے تاں متھّے اُتّے کلںکّ لگّ جاویگا۔ آپݨے پُتّاں نُۄں پُچھّۄ جِنہاں تُہاڈی ساری جائِداد سامبھݨی ہَے۔”

اِہ پہِلا جھٹکا سی جِہڑا ٹھیکیدار نُۄں لگِّیا۔ اُدۄں تک اُس دے دۄویں پُتّر وی باہرۄں آ گئے۔ اِہۄ سوال اُسنے آپݨے پُتّراں نُۄں کِیتا۔ “ڈَیڈی٬ جے تُۄں کُجھ کِیتا تاں بھُگتݨا وی تَینُۄں ہی پَیݨا ہَے۔ اسِیں آپݨی ذِںدّگی کِئۄں برباد کرِیئے؟ نالے وتھیرا کمّ کر لِیا٬ ہُݨ آرام کرۄ۔ ... دۄ رۄٹِییاں ای کھاݨِییاں٬ گھر ناں سہی جیلہ وِچّ کھا لوِیں۔” پُتّراں دا جواب سی۔

پُتّراں دا اُتّر سُݨ کے ٹھیکیدار ہۄر وی نِراش ہۄ گِیا۔ ہُݨ کیول اِکّ ہی آس اُس دی دھرم پتنی ہی رہِ گئی سی۔ اُس نُۄں یکِین سی کِہ پتنی ذرُۄر اُسدا ساتھ دیویگی۔ اُہ آپݨی پتنی نُۄں آکھݨ لگّا٬ “دیکھۄ مَیں ساری اُمر گلت-سہی کمّ کرکے تُہانُۄں جِیون دے سارے سُکھ دیݨ دا یتن کِیتا ہَے۔ ہُݨ جیکر میرے اُتّے کۄئی مُسِیبت آوے تاں مَینُۄں پُۄرا یکِین ہَے کِہ تُۄں میرا ساتھ ذرُۄر دیویںگی۔”

پتنی اگّۄں بڑے گُسّے وِچّ بۄلی٬ “مَیں تَینُۄں کدۄں آکھِیا سی کِہ تُۄں گلت کمّ کر۔ کدے سمیں سِر تُۄں گھر نہِیں وڑِیا٬ بہُتی وار دارُۄ نال رجّ کے آئُںدا اےَ۔ جیکر تُۄں اںدّر چلا جاوے تاں مَیں تاں سگۄں کھُش ہۄواںگی تے سُکھ دا ساہ لواںگی۔ آپݨِییاں کِیتِییاں آپے بھُگتِیں۔”

ٹھیکیدار بہُت اُداس ہۄ گِیا۔ اُس نُۄں آپݨے کِیتے اُتّے پچھتاوا ہۄݨ لگّا۔ اُہ اُسے ویلے بابا جی کۄل گِیا تے ساری کہاݨی بِیان کِیتی۔ بابا جی نیں آکھِیا٬ “اگّے تۄں گلت کمّ کرن تۄں تَۄبا کر اتے جِتھّۄں تک ہۄ سکے لۄڑوںدّاں دی سہائِتا کرِیا کر۔ اِنسان جۄ وی چںگّے بُرے کمّ کردا ہَے٬ اُس دا پھل اُس نُۄں ذرُۄر بھُگتݨا پَیںدا ہَے۔ ہرام دی کمائی سںسّارِک سُکھ تاں بھاویں دے دیوے پر من دی سںتُّشٹی نہِیں دے سکدی۔ اگّے تۄں نیک کمائی کرۄ٬ سںتّۄکھ نُۄں پلّے بنّہ کے رکھّۄ تاں ہی من تے تن دی بھٹکݨا نُۄں کابُۄ کِیتا جا سکدا ہَے۔”

سانُۄں سارِیاں نُۄں اِہ پلّہے بنّہ لَیݨا چاہِیدا ہَے کِہ ہریک کرم دا پْرتِیکرم ہُںدّا ہَے۔ جۄ اسِیں بِیجدے ہاں٬ اُہ ہی سانُۄں وڈھّݨا پَیںدا ہَے۔ آپݨے گُرُۄیاں دے ہُکماں دی پالݨا کردے ہۄئے کمائی کرِیئے٬ گلت ڈھںگّاں نال راتۄ رات امِیر بݨن لئی کِیتی کمائی نال آرام دے سادھن تاں کھرِیدے جا سکدے ہن پر من نُۄں شاںتی نہِیں مِلدی٬ بھٹکݨا وِچّ وادھا ہُںدّا ہَے اتے جِیون دا انںدّ مانݨ دا مَۄکا پْراپت نہِیں ہُںدّا۔

* * * * *