ڈا. منمۄہن سِںگھّ دے تُر جاݨ نال اِکّ یُگ دا اںتّ ہۄ گِیا۔ اُہ کرمیۄگی سن٬ جِنہاں ساری اُمر سادگی دا پلّا نہِیں چھڈِّیا۔ سںسّار وِچّ سبھ تۄں ودھّ اِمانداری٬ کابلِیئت اتے سادگی دے پْرتِیک دے تَۄر تے ستِکارے جاݨ والے اِنسان جۄ بھارت دی سِیاست وِچ اِمانداری دا دھرُۄ تارا کرکے جاݨے جاںدے سن٬ ڈا منمۄہن سِںگھّ 26 دسمبّر 2024 نُۄں 92 سال دی اُمر اِس پھانی سںسّار نُۄں الوِدا کہِ گئے ہن۔ اُہ سںسّار وِچ اِمانداری دے پْرتِیک دے تَۄر پْرسِدھّی پْراپت آرتھِک ماہِر سِیاستدانا لئی راہ دسیرا بݨکے وِچردے رہے۔ بھارت دے بھرِشٹ نِذام وِچ ڈا. منمۄہن سِںگھّ آپݨی کابلِیئت٬ اِمانداری٬ دِیانتداری٬ سںوّیدنشِیلتا٬ شہِنشِیلتا اتے سادگی کرکے دِن نُۄں سُۄرج دی ترہاں اتے رات نُۄں دھرُۄ تارے دی ترہاں چمکدے رہے ہن۔ بھاویں بھارتی پرجاتںتّر نیں اُنہاں دی کابلِیئت دا آپݨی لۄڑ انُسار لابھ تاں اُٹھا لِیا پْرںتُّۄ اُنہاں نُۄں بݨدی اِذّت تے ماݨ نہِیں دِتّا۔ 1991 وِچ دیش دی آرتھک تَۄر تے ڈُبّدی بیڑی نُۄں پار لںگھّائُݨ والا ڈا. منمۄہن سِںگھّ کاںگرس پارٹی نیں اِک وار تاں چھجّ وِچ پا کے چھٹّ دِتّا سی۔ پْرںتُّۄ مُڑکے پھِر کاںگرس پارٹی نُۄں ڈا. منمۄہن سِںگھّ دا سہارا لَیݨا پِیا۔ ڈا.منمۄہن سِںگھّ نیں ہی کاںگرس پارٹی دی بیڑی پار کِیتی۔

2004 دِییاں لۄک سبھا چۄݨاں تۄں بائد جدۄں سۄنِییاں گاںدھی دا وِدیشی ہۄݨ دا مُدّا ذۄراں تے سی تاں اُنہاں نیں مذبُۄری وس ڈا. منمۄہن سِںگھّ دی اِمانداری٬ کابلِیئت اتے دِیانتداری نُۄں مُکھّ رکھکے پْردھان مںتّری دے اہُدے لئی چۄݨ کرکے اُنہاں دے سِر ’تے پْردھان مںتّری دا تاج رکھِّیا۔ ڈا. منمۄہن سِںگھّ نیں آپݨی یۄگتا دی چھاپ نال پْردھان مںتّری دے اہُدے دا ماݨ ودھائِیا اتے دیش دا راج بھاگ سپھلتا نال چلائِیا٬ جِس کرکے دُنِییاں وِچ بھارت دی اتے ڈا. منمۄہن سِںگھّ دی تُۄتی بۄلݨ لگّ پئی۔ گھٹّ گِݨتی دی مِلِیجُلی سرکار نُۄں باخُۄبی چلائُݨ دا سِہرا وی ڈا. منمۄہن سِںگھّ نُۄں ہی جاںدا ہَے۔ 2009 دِییاں لۄک سبھا چۄݨاں ڈا. منمۄہن سِںگھّ دے ناں تے لڑِییاں گئیِیاں٬ جِس کرکے دُۄجی وار کاںگرس ڈا.منمۄہن سِںگھّ دی اگوائی وِچ سرکار بݨائُݨ وِچ سفل ہۄئی۔ کاںگرس دِییاں بھائیِوال پارٹِییاں نیں منمرذی کردِیاں کیںدر سرکار دا اکس ڈا. منمۄہن سِںگھّ دِییاں کۄشِشاں دے باوجُۄد خراب کِیتا۔ اِس وِچ ڈا. منمۄہن سِںگھّ دا کۄئی کسُۄر نہِیں سی٬ اِہ ساںجھی سرکار دِییاں مذبُۄرِییاں سن۔ اِہ ڈا.منمۄہن سِںگھّ ہی سی٬ جِسنے بھرِشٹاچار دے اِلذام دا ساہمݨا کرن والے مںتّرِییاں دی چھاںٹی کِیتی٬ بھاویں اُسنُۄں پتا سی کِہ سرکار دی ہۄںد لئی خترا پَیدا ہۄ سکدا ہَے۔ ڈا. منمۄہن سِںگھّ دی اِمانداری دا سِکّا اجے تکّ وی سارا سںسّار منّدا ہَے۔ امرِیکا دُنِییاں دی سبھ تۄں وڈّی تاکت ہَے تے اُسدے اُدۄں دے مُکھّی راشٹرپتی براک اۄباماں ڈا.منمۄہن سِںگھّ دا رَیڈ کارپَیٹ نال سواگت کردے سن اتے اُنہاں تۄں اگوائی لَیںدے رہے ہن۔ پْرںتُّۄ دُکھّ دی گلّ ہَے کِہ بھارت دے سِیاستداناں نیں آپݨے نِجّی مُپھاداں کرکے بݨدا ستِکار نہِیں دِتّا۔ اِتِہاس وِچ اُنہاں دا ناں سُنہِری اکھّراں وِچ لِکھݨ تۄں بھارتی سِیاستدان وی رۄک نہِیں سکݨگے۔ یُۄ.پی.اے نیں آپݨِییاں اسفلتاواں ڈا.منمۄہن سِںگھّ دے ناں تے مڑھن دی کۄشِش کِیتی ہَے۔ اِتنا سادھارن تے سادا جِیون بتِیت کرن والا پْردھان مںتّری دُنِییاں وِچ کۄئی ہۄ ہی نہِیں سکدا۔

ڈا. منمۄہن سِںگھّ دا جنم پاکِستان دے گاہ پِںڈّ وِچّ س. گُرمُکھ سِںگھّ اتے شْرِیمتی امّْرِت کَۄر دے گھر 26 ستمبّر 1932 نُۄں ہۄئِیا سی۔ بچپن وِچّ ہی اُنہاں دی ماتا دا دِہاںت ہۄ گِیا اتے اُنہاں دی پالݨ پۄشݨ اُنہاں دی نانی نیں ہی کِیتی۔ اُنہاں نیں آپݨی مُڈھّلی پڑھائی پاکِستان والے پںجّاب وِچّ ہی کِیںتی۔ دیش دی وںڈّ سمیں اُنہاں دا پرِوار امّْرِتسر وِچّ آ کے رہِݨ لگّ پِیا۔ بی. اے. اُنہاں نیں ہِںدُّۄ کالج تۄں 1952 وِچّ کِیتی۔ اِس تۄں بائد اُنہاں نیں اَیم. اے. ارتھ شاشتر دی آنرذ وی پںجّاب یُۄنِیورسِٹی تۄں 1954 وِچّ کِیتی۔ اُدۄں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی ہُشِیارپُر وِچّ ہُںدّی سی۔ اُہ ہر اِمتِہان وِچّ کلاس وِچّۄں پہِلے نمبّر تے ہی آئُںدے سن۔ پھِر اُنہاں نیں اُچّ وِدِّیا لئی یُۄنِیورسِٹی آف کَیمبرِج دے سیںٹ جاہنذ کالج وِچّ داکھلا لَے لِیا۔ اِس تۄں بائد یُۄنِیورسِٹی آف آکسپھۄرڈ دے نُۄئیِپھڈ کالج وِچّ داخلا لِیا٬ جِتھۄں 1962 وِچّ پڑھائی کھتم کِیتی۔ اُنہاں نُۄں اُپرۄکت یُۄنِیورسِٹِییاں نیں سکالرشِپ دے کے پڑھائِیا۔ اُنہاں نیں آپݨی پی. اَیچ. ڈی. اِںڈِیئن اَیکسپۄرٹ پرپھارمَیںس 1951-60 اَیکسپۄرٹ پْراسپَیکٹس اَیںڈ پالِسی اِمپلِیکیشنج دے وِشے تے کِیتی۔ اُنہاں نیں اِکّ پُستک اِںڈِییاذ اَیکسپۄرٹ ٹرَیںڈذ اَیںڈ پراسپَیکٹس پھار سَیلپھ سسٹیںڈ گرۄتھ لِکھی جۄ کِہ اُنہاں دے پی. اَیچ. ڈی. تھِیسذ تے ہی ادھارت ہَے۔ اُہ دِلّی یُۄنِیورسِٹی وِچّ 1957 تۄں 59 تکّ ارتھ شاشتر دے سِینِیئر لَیکچرار٬ 1959 تۄں 63 تکّ رِیڈر اتے 65 تۄں 67 تکّ پْرۄپھَیسر رہے۔ اِس تۄں بائد 1969 تۄں 71 تکّ پْرۄپھَیسر اِںٹرنَیشنل ٹریڈ رہے۔ اُہ 1966 تۄں 69 تکّ یُۄنائیِٹڈ نیشنذ کانپھرںسّ آن ٹریڈ اَیںڈ ڈِوَیلپمَیںٹ وِچّ وی کمّ کردے رہے۔ اِک وار اُہ جہاج وِچّ جا رہے سن تاں اُنہاں دی مُلاکات اُدۄں دے بھارت دے وِدیش مںتّری للِت نرائِݨ مِشرا نال ہۄ گئی٬ مِشرا ڈاکٹر منمۄہن سِںگھّ نال ہۄئی گلّبات تۄں اینے پْربھاوت ہۄئے تاں اُنہاں نیں ڈا.منمۄہن سِںگھّ نُۄں 1982 وِچّ آپݨے وِدیش مںتّرالے وِچّ سلاہکار نِیُکت کر لِیا۔ اِس نِیُکتی تۄں بائد اُنہاں نُۄں رِجرو بَیںک آف اِںڈِییا دا گورنر نِیُکت کر دِتّا گِیا٬ جِس اہُدے تے اُہ 1985 تکّ رہے۔ اُنہاں دی کابلِیئت دی دھاںک چارے پاسے پھَیل گئی٬ تد اُنہاں نُۄں بھارت دے یۄجنا کمِشن دا اُپ چیئرمَین لگا دِتّا گِیا کِئُںکِہ کمِشن دا چیئرمَین تاں ہمیشا پْردھان مںتّری ہی ہُںدّا ہَے۔ اُہ اِس اہُدے ’تے 1987 تکّ رہے۔ آرتھِک پالِسی ’تے اِکّ اذاد تھِںکّ ٹَیںک سائۄُتھ کمِشن ہَے٬ جِسدا ہَیڈکوارٹر سوِٹذرلَیںڈ دے جنیوا شہِر وِچ ہی ہُںدّا ہَے۔ ڈا. منمۄہن سِںگھّ نُۄں اِس دا جنرل سکتّر بݨائِیا گِیا تے اُنہاں نیں 87 تۄں 90 تکّ اُس وِچّ کمّ کِیتا۔ جدۄں اُنہاں دی کابلِیئت دی دُنِییاں وِچّ پْرسںسّا ہۄ رہی سی تاں بھارت دے اُدۄں دے پْردھان مںتّری پی.وی. نرسِمہا رائۄ نیں 1991 وِچّ ڈا. منمۄہن سِںگھّ نُۄں بھارت سرکار دا خذانا مںتّری بݨائِیا۔ اُس سمیں دیش دی آرتھکتا بہُت ہی ڈاواںڈۄل سی۔ ڈا.منمۄہن سِںگھّ نیں آپݨِییاں آرتھک نِیتِییاں نال دیش دی آرتھِکتا نُۄں ستھِر کِیتا۔ اُنہاں نیں ’لِبرلائیِجیشن‘ دی پالِسی اپݨائی۔ وِدیشی وپارِییاں نُۄں بھارت دی مارکِیٹ وِچّ آئُݨ دی اِذاذت دِتّی۔ لائیِسَیںس راج سِسٹم ختم کر دِتّا۔ ہر کھیتر وِچّ سرکار دی مناپلی ختم کر دِتّی تاں کِتے جاکے بھارت دی آرتھِکتا مذبُۄت ہۄئی۔ اُنہاں نُۄں بھارت دی آرتھِکتا نُۄں شۄشلِسٹ رُۄپ دیݨ والا وِت مںتّری کِہا جا سکدا ہَے۔ دُنِییاں دے دُۄجے دیشاں دے لِیڈراں نیں ڈا. منمۄہن سِںگھّ دی کابلِیئت دی اِین منّ لئی اتے اُنہاں نُۄں آپݨا رۄل ماڈل بنائُݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ نِئۄُج وِیک مَیگذِین نیں لِکھِیا دُۄجے لِیڈراں دا پِیارا لِیڈر ڈا.منمۄہن سِںگھّ۔ مُہمّد اِلبرال نیں لِکھِیا کِہ ڈا. منمۄہن سِںگھّ دُنِییاں دے دُۄجے لِیڈراں دا رۄل ماڈل لِیڈر ہَے۔ امرِیکا دے راشٹرپتی براک اۄباما ہمیشا اُنہاں تۄں آرتھک ماملِیاں وِچّ سلاہ لَیںدے رہے ہن۔ پھۄربذ مَیگذِین نیں وی ’مۄسٹ پاورپھُل‘ لِیڈراں وِچّ ڈا.منمۄہن سِںگھّ نُۄں 18 ویں نمبّر تے رکھِّیا ہَے۔ پںڈّت جواہر لال نہِرُۄ تۄں بائد بَیسٹ پْرائیِم منِسٹر کِہا اتے نہِرُۄ تۄں بائد آپݨی ٹرم پُۄری کرکے دُبارا پْردھان مںتّری بݨن والے اُہ پہِلے پْردھان مںتّری سن۔ کاںگرس دے ستویں تے پہِلے نان ہِںدُّۄ پْردھان مںتّری سن۔ دیش دا اٹھارواں راج سبھا وِچّۄں پْردھان مںتّری بݨن والا دُۄجا پْردھان مںتّری ہَے۔ اُہ راج سبھا لئی 1991, 97, 2003, 2009, 2014 اتے 2019 وِچّ چُݨے گئے سن۔ اُہ 22 مئی 2004 تۄ مئی 2009 تکّ اتے مئی 2009 تۄں مئی 2014 تکّ پْردھان مںتّری رہے ہن۔

ڈا. منمۄہن سِںگھّ نُۄں بہُت سارِییاں یُۄنِیورسِٹِییاں نیں آنریری ڈاکٹریٹ دی ڈِگری دِتّی سی۔ سال 1997 وِچّ یُۄنِیورسِٹی آف البرٹا نیں آنریری ڈاکٹر آف لاء٬ یُۄنِیورسِٹی آف آکسپھۄرڈ نیں جُلائی 2005 وِچّ ڈاکٹر آف سِول لاء٬ یُۄنِیورسِٹی آپھ کَیمبرِذ نیں ڈاکٹر آف سِول لاء٬ سیںٹ جاہنذ کالج نیں اُنہاں دے ناں تے پی. اَیچ. ڈی. دی ڈِگری کرن لئی ڈا. منمۄہن سِںگھّ سکالرشِپ دیݨ دا پھَیسلا کِیتا٬ بنارس ہِںدُّۄ یُۄنِیورسِٹی نیں ڈاکٹریٹ آف لَیٹرذ 2008, یُۄنِیورسِٹی آف مدراس نیں 2008 وِچّ آنریری ڈاکٹریٹ دی ڈِگری اتے کِںگّ سائۄُت یُۄنِیورسِٹی نیں ڈاکٹریٹ دی آنریری ڈِگری 2010 وِچّ دِتّی۔

اُنہاں نُۄں 1987 وِچّ پدم وِبھُۄشݨ دا خِتاب دِتّا گِیا سی۔ اُنہاں نیں آپݨے کارج کال دَۄران بہُت ہی مائرکے دے کمّ کِیتے بھاویں ساںجھی سرکار دِییاں آپݨِییاں وکھّری ترہاں دِییاں مُشکلاں ہُںدِّییاں ہن۔ اُہناں وِچّۄں کُجھ کُ ورنݨیۄگ ہن٬ جِویں کِہ ’رائیِٹ ٹُۄ اِنپھرمیشن‘ کانُۄن٬ غرِیباں لئی نریگا٬ رُۄرل ہَیلتھ مِشن٬ آئی. آئی. ٹِیج٬ تے آئی. آئی. مَینیجمَیںٹ دا ستھاپت کرنا شامل ہن۔ اُنہاں دا وِیاہ شْرِیمتی گُرشرن کَۄر نال 1958 وِچّ ہۄئِیا۔ اُہ دۄویں کۄہلی پرِوار وِچّۄں ہن پْرںتُّۄ آپݨے ناں نال کۄہلی نہِیں لِکھدے۔ اُنہاں دے تِنّ لڑکِییاں اُپِںدّر٬ دمن اتے امّْرِتا سِںگھّ ہن۔ ڈا. منمۄہن سِںگھّ اجِہے پہِلے پْردھان مںتّری وی ہۄݨگے٬ جِنہاں نیں آپݨا اہُدا چھڈّݨ تۄں تُرںتّ بائد پْردھان مںتّری دا نِواس کھالہی کر دِتّی سی۔ آم تَۄر تے سِیاستدان سرکاری سہُۄلتاں دا رِٹائِرمَیںٹ تۄں بائد وی آنںدّ ماݨدے رہِںدّے ہن۔ بھارت سرکار نیں اُنہاں دے ستِکار وجۄں 7 دِن دا راشٹری سۄگ دا اَیلان کِیتا ہَے۔

***