کِتّے وجۄں سکُۄل ادھِیاپک ہۄݨ دے ناتے میرا واہ ہر ہپھتے لگبھگ 240 بچِّیاں نال پَیںدا ہَے۔ بۄلی دے پاٹھ پٹھن دی کِرِیا وجۄں سِدھّا ساہمݨا سِکھِیارتھِییاں نال پَیݨ کارن مَیں اکسر بچِّیاں بچِّییاں نُۄں کہِںدّا ہاں کِہ اُہ میرے سُںدّر مُۄںہ ولاں ویکھݨ۔ بچّے مُسکرا دِںدّے ہن۔ کئی مِنّی جِہی کھچری ہاسی ہسّدے مکھَۄل وِچّ چۄبھ لائُںدے ہۄئے چِڑائُݨ دی کۄشِش کردے ہن:

“سر تُسِیں ’بِئۄُٹِیپھُل‘ نہِیں اگلی ہۄ۔”

اُہ جاݨدے ہن مَیں کی کہِ رِہا ہاں اتے کِئۄں کہِ رِہا ہاں۔ مَینُۄں اِہ گِیان تاں بھاویں ہَے ہی کِہ سُہپّݨ ناں دی چِیذ ہماتڑاں دے پلّے نہِیں پئی۔ پر مَینُۄں اِس گلّ دی وی پْرسنّتا ہَے کِہ بچّے میرے نال مِتّراں سہیلِییاں والی گلّبات کردِیاں نیڑتا اتے سُرکھِّئتا دا انُبھو کردے ہن۔ اُںجھ سِکھِیارتِییاں نال سُںدّرتا سبںدھّی گلّ کرن دا بھاو ہُںدّا ہَے کِہ اُہ بۄلݨ سبںدھّی نکل کرن لئی بُلّاں دی بݨتر اتے جِیبھ دا چلن دیکھ سکݨ اتے اُہناں دے بۄل سُدھر جاݨ۔

پر میری وِچار دا سِرلیکھ تاں ہَے ’تن من دی سُںدّرتا‘ بچِّیاں نال اِس دا کی سمبّںدھّ؟ سبںدھّ تاں ہَے٬ بڑا۔ کِسے بچّے نُۄں اِہ کہِ کے دیکھۄ کِہ اُہ اجّ بہُت پھبدا ہَے٬ سُںدّر لگّدا ہَے٬ اُس دی گلّبات بڑی پِیاری اتے مِٹھّی ہَے تاں اُس بچّے دے کنّ لال سُۄہے ہۄ کے گُلابی بھاہ مارن لگّ پَیںدے نیں۔ دُۄجے بچّے سُݨ کے٬ پْریرنا لَے کے٬ آپُۄں وی تن٬ من اتے بۄلی کرکے اِکّ دُۄجے تۄں ودھّ سُںدّر لگّݨ دی کۄشِس کردے ہن۔ اِہ گلّ کیول بچِّیاں اُتّے ہی لاگُۄ نہِیں ہُںدّی سگۄں اِس وِچّ بالگ بذُرگ وی شامِل ہن۔ کُڑِییاں چِڑِییاں٬ جوان ادھّکھڑ اتے بذُرگ وی آپݨی سُںدّرتا دی اُپما سُݨ کے مگھّ اُٹھّدے ن۔ گلّ اِمانداری دی ہَے کیول آپݨا اُلُّۄ سِدھّا کرن لئی کِسے دی وڈِیائی کرن دی نہِیں۔

کلّہ نالۄں اجّ ودھّ تے اجّ نالۄں کلّہ ہۄر چںگّے رُۄپ رںگّ دی کامنا کرنا تاں سںسّار دا ہر سۄجھی رکھّدا بںدّا٬ بچّا٬ جوان اتے سِیاݨا کردا ہَے۔ سںسّار دے کِسے کۄݨے وِچّ چلے جائیِئے٬ سانُۄں سُںدّرتا ودھائُݨ اتے پھبّت نُۄں سُچجّا کرن سبںدھّی سمگّری نال بھرِییاں سجِییاں دُکاناں دیکھݨ نُۄں مِل سکدِییاں ہن۔ سںسّار دا بہُت وڈّا وِئُپار ’بِئۄُٹی‘ نُۄں چار چنّ لائُݨ والے سادھناں دی بھرمار سِر ہی چلّ رِہا ہَے۔ لکھّاں کرۄڑاں بںدِّیاں دی رۄٹی پاݨی چلدی رہِݨ دا سادھن ہن اِہ دُکاناں۔

باہری سجاوٹ نُۄں ودھائُݨ لئی کپّڑے لتّے دا تاں ہتھّ ہَے ہی پر سِر دے والاں نُۄں وکھّ وکھّ سٹائیِلاں وِچّ کُترن اتے سجائُݨ دے نال نال ہی بھاںت بھاںت دے رںگّاں وِچّ لیپݨ-پۄچݨ دا کمّ وی اجّ کلّ جۄراں شۄراں وِچّ ہَے|

برتانِییا وِچّ ساڈے بھائی بںدّاں نیں٬ جدّی کہِںدّے کہائُںدے جِمِیداراں٬ ترکھاݨا اتے اجِہے ہی ہۄر کِتِّیاں نُۄں تِلاںجلی دے کے نائیِیاں دِییاں وِشیس ڈھںگّ دِییاں دُکاناں تکّ کھۄل لئیِیاں ہن۔ کِئُںکِہ اِس کمّ وِچّ مائِیا بہُتی ہَے اتے کھجالت گھٹّ۔ پںجّاب دے کئی رجّے-پُجّے تتھا کتھِت اُچِّییاں جاتاں دے ابھِمانی٬ اجّ آپݨی ہَیںکڑ تِیاگ کے مِہنت دا مُلّ سمجھدے ہۄئے٬ جُتِّییاں اتے کپّڑا سِئُݨ دِییاں پھَیکٹرِییاں چلا رہے ہن۔ کھیتی-باڑی دا کمّ کرن والے اجّ باݨِییاں بُدھّی اپݨائُن دی کۄشِش کردے آٹا-دالاں٬ ہرِییاں سبذِییاں٬ مِیٹ اتے مٹھِیائیِیاں ویچݨ دا دھںدّا کر رہے ہن۔ اُںجھّ اِہ ناں کیول چںگّی گلّ ہی ہَے سگۄں سمیں دی سُںدّر گلّ وی ہَے۔ کۄئی وی کمّ کرن لئی تِیار ہۄ سکݨ دی جُرئّت کرنا وی سُںدّر تے سپشٹ دِل دی کرامات ہَے۔ سۄجھی ہَے۔

اُںجّ جرُۄری نہِیں ہَے کِہ تُسِیں آپݨے رںگّ رُۄپ تۄں اسںتُّشٹ ہۄݨ کارن ہی بالاں دی سجاوٹ اُتّے بہُتا کھرچ کر رہے ہۄوۄ۔ مُۄںہ اُتّے مݨاں-مُۄںہی پائۄُڈر تھپّ کے جاں بھڑکِیلِییاں ٹائیِیاں بنّہ کے وی کئی واری بںدّے نُۄں ٹھںڈّ نہِیں پَیںدی۔ من بھٹکدا ہَے٬ دُکھی ہُںدّا ہَے کِہ دُۄجا کی کہِ رِہا ہۄویگا۔

کئی واری اسِیں کُجھ بھُلیکھے دا شِکار وی ہۄ جاںدے ہاں۔ اسِیں سۄچدے ہاں٬ اسِیں باہرۄں ویکھݨ نُۄں سۄہݨے لگّݨے چاہِیدے ہاں۔ پر ساڈی سُںدّرتا دا بھاںڈا چَۄراہے وِچّ اُدۄں بھجّدا ہَے جدۄں سارے بُلّاں تۄں ساڈے بُلّاں تۄں کھروے کُسَیلے بۄل ہن جاں جدۄں اسِیں آپݨے وِئکتِیتو کارن دُۄجے دی دِل آتما نُۄں بلُۄںدر کے رکھّ دِںدّے ہاں| سوا سۄسائِٹِییاں بِیاہ جاں پبّاں وِچّ ساڈے ایشِییائی تتھا کتھِت سُۄٹ بُۄٹ پائی سُںدّر لگدے بھدّر پُرکھ اِسرِییاں اکسر اِسے ہی شْریݨی وِچّ آ جاںدے ہن| کِتے اِکّ کہاوت سُݨی چی جِہڑے لاہَۄر اُلُّۄ اُہ پشَۄر وی اُلُّۄ| اُلُّۄ بھاویں سِیاݨا گِݨِیا گِیا ہَے پر کَۄݨ آپݨے آپ نُۄں لۄک ہۄݨا پسںدّ کردا ہَے|

درئسل تن دی سُںدّرتا دے نال نال من دی سُںدّرتا دے وی بہُت لۄڑ ہَے جدۄں گلّ من دی ہی ہۄ رہی ہَے تاں میرا بھاو آتم وِشواس دا نہِیں| میرا سِدھّا تے سپشٹ اِشارا تُہاڈے ساڈے دِل ولّ ہَے جدۄں دِل سہی ناں ہۄوے تاں اِہ کدے وی تُہاڈے ساڈے چِہرے دی سہی سہی ترجمانی نہِیں کر پائُںدا| سوس تے نِشکٹ ہِردا ہی ساڈے چِہرے دی سُںدّرتا نُۄں ودھائُںدا ہَے| کُجھ ہِردا چِہرے اُتّے تھپّے ہۄئے کرِیم پائۄُڈر نُۄں چِیڑ دا چُگلی کر دِںدّا ہَے تُہاڈا ساڈا ہُلِییا وِگاڑ کے رکھّ دِںدّا ہَے|

ہِردے دی اِس کرتُۄت دا کھمِیاجا سںسّار وِچّ ہر اُس جِیو نُۄں بھُگتݨا پَیںدا ہَے جِہڑا آپݨے من دی تھاں سرِیر نُۄں جِیادا سُںدّر بݨائُݨ دی دَۄڑ وِچّ لگِّیا ہۄئِیا ہَے| کی اِہ شِیائی اتے کی یُۄرپی دیش سبھ تھاں اِہۄ ہی بِماری ہَے| پر دۄ دۄ سبھِّئتاواں دی چکّی وِچّ پِسدے آواج سی اِہدا جِیادا شِکار ہۄ رہے ہن| کئی واری اجِہے آواسی گھٹِییاپن دا شِکار ہۄ کے اتے نکل کرن دی آدت کارن آپݨِییاں کدراں کِیمتاں تۄں بہُت ہی دُۄر چل جاںدے ہن|

اَیمجی رِیڈِںگّ نیں یُۄنِٹی وِچّ بڑا ہی اُتّم لِکھدِیاں جۄڑ دِتّا ہَے کِہ سانُۄں سُںدّر بݨن لئی سرِیر تۄں آرمبھّ نہِیں کرنا چاہِیدا سگۄں آپݨے چِہرے دے پِچھّے کمّ کر رہے دِل تۄں آرمبھّ کرنا چاہِیدا ہَے| سانُۄں دِل آتما دے شِںگّار ولاں دھِیان دیݨ دی لۄڑ ہَے سُںدّرتا سرِیرک اتے من آتما لئی اِکّ بڑا ہی اُپیۄگی نُسکھا ہیٹھاں دِتّا جا رِہا ہَے| پُۄرا اذمائِیا ہۄئِیا ہَے پر گُستاکھی مُیاپھ اِس نُسکھے دی دوائی کھُد ہی تِیار کرنی پویگی| کۄئی ہۄر اِس دی تِیاری وِچّ کِسے کِسم دی سہائِتا نہِیں کر سکدا اِہ دوائی کِسے دُکان تۄں نہِیں مِلیگی پر اِہ دوائی اِس دِییاں مرد بچّے جوان اتے بذُرگاں سبھ لئی لاہیوںدّی ہۄویگی گارںٹّی ہَے یُۄنِٹی دے دھنّواد سہِت نُسکھا ہاجر ہَے|

اِکّ- پِیار| سبھ نُۄں پِیار کرۄ اتے سبھ تۄں پِیار پائۄ پِیار بِنا اِہ نُسکھا بیکار ہَے|

دۄ- اِکّ مُٹھّ بھر کے اِس وِچّ سُہِردتا مِلا دِئۄ سُہِردتا گھِئۄ دا کمّ کریگی۔ اِس نال کھہِݨا بںدّ ہۄویگا۔

تِنّ دۄ کُ بُک بھر کے پْرسنّتا دے پا دِئۄ اِس نال منہُۄس گھڑِییاں دا دبدبا کھتم ہۄویگا آنںدّ بنّیگا آنںدّ پھَیلیگا|

چار کرۄنا نُۄں بھُلّݨا نہِیں پر اِس سبںدھّی وِویک تۄں کمّ لَیݨا|

پںجّ وِنۄد منۄرںجّن دی وڈّی ساری ڈلی پی کے پا دِئۄ بھۄجن وِچّ لُۄݨ دا کمّ کریگا|

چھے اِس وِچّ ڈھیر سارا سبر پا دِئۄ سبر نال سپھلتا دا رستا آسان بݨ جاویگا|

ستّ دُۄجِیاں پْرتی بھرۄسے دی بھاونا وِچّ ناں کیول وادھا ہی کرۄ سگۄں دُۄجِیاں نُۄں جتا وی دِئۄ کِہ تُہانُۄں اُہناں اُتّے کِتنا بھرۄسا ہَے اِس نال تُہاڈے اِرادے نُۄں شکتی مِلیگی اتے تُہاڈا جتن پْربل ہۄویگا|

اٹھّ اِس وِچّ بہُت ہی ماترا وِچّ آشا مِلا دِئۄ اِس نال مایُۄسی دَۄڑ جاویگی|

نۄ اِس وِچّ ڈھیر سارا ہَۄسلا مِلا دِئۄ اِس نال تُہاڈے چِہرے اُتّے پُلتݨ دُۄر ہۄویگی اتے چِہرا بھکھّ دا نذر آویگا|

10 اِس وِچّ جِنّی وی مُسکراہٹ مِلا سکدے ہۄ مِلا لئۄ| چار مربّے نال جِویں کئی واری سبذی دا بیسُیاداپݨا دُۄر ہۄ جاںدا ہَے تے مَیں ہی مُسکراہٹ وِچّۄں تُہاڈی رہِںدّی کھُۄںدی کمذۄری وی لُک چھِپ جاویگا|

اِہناں سارِییاں چِیذاں نُۄں اِتنا| گھۄٹۄ کِہ اِہ سبھ کُجھ اِکّ گُلابی رںگّ دی کرِیم دی شکل وِچّ بݨ جاوے| رۄذ ہی سویرے اُٹھّ کے اِس کرِیم دا چںگّا مۄٹا لیپ آپݨے دِل اُتّے کرۄ| اِس پِچھّۄں چںگّی ترہاں مالِش کرۄ آپݨے دِل نُۄں سُںدّر اتے شکتِیشالی بݨائۄ|

اجِہے دِل نال کِسے دا ہِتّ کرۄ کِسے نال دۄ مِٹھّے پِیارے بۄل بۄل کے اُس تے دِل دا بۄجھ ہلکا کرۄ جیکر ہۄر نہِیں تاں کدے| آپ دے سائیِکل پِچھّے جاں کار وِچّ تھاں ہۄوے تاں مِیہ کݨی دے سمیں کِسے پَیدل آئُںدے جاںدے نُۄں لِپھٹ دِئۄ| ہاں لِپھٹ دیݨ سمیں اِس گلّ دا جرُۄر دھِیان رکھّۄ کِہ کۄئی تُہانُۄں گلت سمجھ کے پُلِس پاس رِپۄرٹ ناں کر دیوے| برتانِییا وِچّ کِسے اِکلّے دُکلّے بچّے جاں نڈھی نُۄں لِپھٹ دیݨا کھترے تۄں کھالی نہِیں| جیکر اِہ سمبھّو نہِیں تاں کِسے وی بذُرگ نال دۄ گلّاں کرکے جاں اُس لئی شۄپِںگّ آدِ کرکے اُس تے کمّ آئۄ| کۄئی وِہلا دِن ہۄݨ کارن شام جاں سویرے کِسے ہسپتال جاں ہۄر سںسّتھا وِچّ اِکّ دۄ گھںٹّے کۄئی مُپھت سیوا کرن دا یتن کرۄ| آپ ہسّۄ دُۄجے نُۄں ہسائۄ پر دھِیان رہِ کے تُہاڈے ہسّݨ ہسائُݨ نال کِسے دا دِل ناں دُکھے| کۄئی چُٹکلا سُݨائۄ پر کِسے دی نِجّی جات نُۄں سمبّۄدھِت ہۄ کے کِسے دی آتما نُۄں ناں بُلںدّرۄ| دُۄجِیاں دِیاں گلتِییاں نُۄں سور نال سہِ لوۄ دُۄجے پْرتی سدا ہی شُبھکامنا دی آس کرۄ| جِیون دا ہَۄسلے نال مُکابلا کرۄ مُسکرائۄ|

اِس نُسکھے دا سیون کرن تے بہُتے ہی بہُت ہی چھیتی آپ نُۄں انُبھو ہۄ جاویگا کِہ تُسِیں اگّے نالۄں بہُت ہی جِیادا سُںدّر ہۄ گئے ہۄ| تُہاڈا کدّ کاٹھ ودھ گِیا ہَے تُہاڈا رںگّ رُۄپ نِکھر گِیا ہَے اتے ہُݨ تُسِیں آپݨے تن اتے من دی سُںدّرتا کارن ہر پاسے ستِکارے پِیارے جاںدے ہۄ|

اُپّر تے اُتّے نُسکھے لئی کِسے کِسم دے پرہیذ دی لۄڑ نہِیں اتے اِس دی ورتۄں سںسّار دے ہر دیش وِچّ ہر ترہاں دی جلوایُۄ دِین کِیتی جا سکدی ہَے| کی کالا کی گۄرا کی دیسی کی پردیسی کی پاسی کِہ واسی سبھ لئی لاہے بںدّ ہۄ سکدا ہَے|

(17 دسمبّر 1990)