راجنِیتی دی سمجھ سانُۄں اُدۄں بیشک اجے کچّگھرڑ پدھّر دی سی٬ پھِر وی یاد ہَے کِہ اَیمرجَیںسی دَۄر کھتم ہۄݨ پِچھّۄں ہۄئی لۄک سبھا چۄݨ مَۄکے اِکّ کھاس ترہاں دی کتاربںدّی پہِلی وار ہۄئی سی۔ کیںدری پدھّر دِییاں چار پارٹِییاں: مۄرارجی ڈِسائی دی اگوائی والی کاںگرس (سںگّٹھن) جاں کاںگرس (اۄ), بھارتی جن سںگھّ٬ بھارتی لۄک دل٬ سماجوادی پارٹی اتے بابُۄ جگجِیون راج دی کاںگرس پھار ڈَیمۄکریسی اِکٹھِّییاں کرن دی اگوائی آذادی گھُلاٹِیئے جَے پْرکاش نارائِݨ دی اگوائی ہیٹھ ہۄئی سی۔ اِنہاں نُۄں چار پارٹِییاں کہِݨا بݨدا ہَے جاں ساڈھے چار کہِݨا ودھیرے ٹھِیک ہَے٬ کِئُںکِہ دیش آذاد ہۄݨ تۄں وی پہِلاں بݨی آرذی سرکار دے سمیں تۄں کیںدری مںتّری بݨے آئے بابُۄ جگجِیون رام نیں اَیمرجَیںسی ٹُٹّݨ پِچھّۄں کاںگرس چھڈّی تے کاںگرس پھار ڈَیمۄکیرسی بݨائی اتے اِنہاں نال مِلے سن۔ جدۄں اِس گٹھّجۄڑ نیں چۄݨاں لڑن لئی سرگرمی ارمبھّی تاں راجدھانی دِلّی وِچلی جاما مسجِد دے اِمام بُکھاری وی اِس نویں گٹھّجۄڑ دی سِدھّی ہامائِت کرن لگّ پئے تے کُجھ ہۄر اِدّاں دِییاں دھِراں وی٬ جِنہاں دی آپۄ وِچّ بݨدی نہِیں سی٬ سگۄں بہُت تِکھّے وِرۄدھ چلّدے سن۔ اَیمرجَیںسی دِییاں ودھِیکِییاں کارن اِنہاں سارِیاں دے مناں وِچّ گُسّا اِنا سی کِہ اُہ ساپھ کہِںدّے سن کِہ آپسی وِرۄدھ پِچھّۄں ویکھے جاݨگے٬ اِس وکت کاںگرس اتے اِںدرا گاںدھی نُۄں ستّا تۄں لامبھے کرنا پہِلا مکسد ہَے۔ اُہ اِس مکسد وِچّ کامیاب وی ہۄ گئے۔ اکالی دل اتے سی پی آئی (اَیمّ) ورگِییاں کُجھ راجسی دھِراں نیں اِس گٹھّجۄڑ وِچّ شامل ہۄݨ دی تھاں باہرۄں ہِمائِت دِتّی تاں بدلے وِچّ اکالی آگُۄیاں نُۄں پںجّاب سرکار دی اگوائی کرنا اتے سی پی آئی (اَیمّ) نُۄں پچھّمی بںگّال سرکار دی مۄہری بݨن دا مَۄکا وی مِل گِیا سی۔ اِہ اِنہاں راجسی پارٹِییاں دا راجسی گرذاں لئی کِیتا سمجھَۄتا سی۔
کاںگرس دے آگُۄ تے لگبھگ اُنہاں ورگی سۄچ اُتّے کھڑۄتی سی پی آئی دے آگُۄ کہِںدّے رہے کِہ بھاویں کِسے وی ہالت وِچّ گٹھّجۄڑ کِیتا ہۄوے٬ جن سںگھّ اتے اِس پِچھّے کھڑھی آر اَیسّ اَیسّ اِنہاں وِچّ شامل ہۄݨ کارن اِس گٹھّجۄڑ وِچلِییاں دھرم-نِرپکھّتا دا دائوا کردِییاں دھِراں نُۄں پچھتائُݨا پویگا۔ گلّ گلت نہِیں سی٬ پر اِہ گٹھّجۄڑ بݨن دے ہالات وی کاںگرس پارٹی اتے کھاس تَۄر اُتّے اِسدی آگُۄ اِںدرا گاںدھی دے چھۄٹے پُتّر سںجّے گاںدھی دی جابر جُںڈّی دے پَیدا کِیتے ہۄئے سن۔ پھِر وی جِہڑی چِتاونی دِتّی جاںدی سی کِہ اِس گٹھّجۄڑ وِچّ شامل ہۄئی ہِںدُّۄتو دی لمّے سمیں دی سۄچ اتے پہُںچّ والی جن سںگھّ اتے آر اَیسّ اَیسّ تۄں سُچیت رہِݨ دی لۄڑ ہَے٬ اُسدا کھِیال رکھِّیا جاݨا بݨدا سی٬ پر رکھِّیا نہِیں سی گِیا۔ مساں ڈھائی سال لںگھّے سن کِہ اِس گٹھّجۄڑ وِچّ آر اَیسّ اَیسّ نال پُراݨے جن سںگھّی آگُۄیاں دے سمبّںدھّاں اتے دیش وِچّ ہِںدُّۄ راج کائِم کرن دی اِنہاں دی سۄچ اتے پہُںچّ نال پُیاڑا پَیݨا شُرُۄ ہۄ گِیا اتے پھِر اِسدی مار ہیٹھ جنتا پارٹی ٹُٹّ کے کئی دھڑے جدۄں بݨے تاں وکھّری بھارتی جنتا پارٹی وی بݨ گئی۔ مہِینے مساں تِنّ بِیتے اتے لۄک سبھا چۄݨ آ گئی٬ جِس وِچّ اِس نوِیں راجسی دھِر بھاجپا دے ہکّ جاں وِرۄدھ والی راجسی بِیانباذی اِنی بھارُۄ ہۄ گئی کِہ بھاجپا آپݨے آپ وِچّ مُدّا بݨ گئی اتے اِتھّۄں اِسدی اُٹھاݨ دا اُہ دَۄر چلِّیا سی٬ جِہڑا دیش وِچّ مذبُۄت نرِںدّر مۄدی سرکار وجۄں اجّ ساہمݨے ہَے۔ اِس سمیں وِچّ جدۄں راجِیو گاںدھی دی سرکار بدنام ہۄئی اتے چۄݨاں وِچّ راجا وی پی سِںگھّ دی اگوائی والا جنتا دل اگّے آئِیا٬ اِہ گلّ اُس ویلے وی کہی گئی سی کِہ کھبّے پکھِّییاں تے ہۄر دھرم نِرپکھّ دھِراں نُۄں اِنہاں دا کھُلّہا ساتھ نہِیں دیݨا چاہِیدا٬ کِئُںکِہ سںگھّ پرِوار اُتھّے وی مَۄجُۄد ہَے۔ اُدۄں ہالات نیں راہ ہی نہِیں سی چھڈِّیا تے جِس مجبُۄری نیں راہ نہِیں سی چھڈِّیا٬ اُسے دا لابھ لَے کے ہِںدُّۄتوّی دھِراں مذبُۄت ہُںدِّییاں گئیِیاں۔ اجّ دا بھارت جِس مۄڑ اُتّے آئُݨ پُجّا ہَے٬ اُس نُۄں ٹھِیک ترہاں سمجھ کے ٹھِیک سِٹّے وی نہِیں کڈھّے جا رہے۔
اِہ کہِںدّے رہِݨا کاپھی نہِیں کِہ بھاجپا دی اگوائی ہیٹھ ہِںدُّۄتوّی تاکتاں بھارت نُۄں اِکّ دھرم دے راج والے دیش وِچّ بدلݨا چاہُںدِّییاں ہن٬ سچائی اِہ ہَے کِہ اُہ بدلݨ لگِّییاں ہۄئیِیاں ہن اتے اِس دیش دی سرکاری مشِینری دا اِکّ ہِسّا اِس نال کدم مِلا کے چلّدا پِیا ہَے۔ جدۄں بھارت دی راجنِیتی دھرم نِرپکھّتا جاں سماجوادی پْربھاو والی سی تاں یُۄنِیورسِٹِییاں دے گۄلڈ مَیڈلِسٹ اپھسری کُرسِییاں اُتّے آئُںدے سن اتے ہِکّ ٹھۄک کے اُسے سۄچ دی وکالت کردے سن۔ مدھّ ورگ دی مانسِکتا شُرُۄ تۄں رہی ہَے کِہ اِہ سمیں دی سرکار دا سبھ تۄں وڈّا سمرتھک بݨ کے چلّدا ہَے اتے جدۄں سرکار بدلدی جاں کۄئی نوِیں لہِر اُٹھّدی اتے ذۄر پھڑدی دِسے تاں اُسدی نبذ ٹۄہݨ اتے اُس نال مِل کے چلّݨ دا راہ لبھّݨ دی پہِل وی اِہۄ ورگ کردا ہَے۔ چںگِّییاں پۄسٹاں لَے سکݨ دا جُگاڑ کرن دی مَۄکاپْرستی اِنہاں تۄں کُجھ وی کروا سکدی ہَے اتے اِس وکت کِئُںکِہ راج کردی دھِر ہِںدُّۄتو ولّ ودھدی پئی ہَے٬ اپھسری کُرسِییاں اُتّے بَیٹھے بِیتے سمیں دے کئی دھرم نِرپکھّ تے سماجوادی سۄچ اتے پہُںچّ والے لۄک وی سانُۄں اِہ سمجھائُݨی دیݨ لگّ پئے ہن کِہ وگدے وہِݨ نال چلّݨ دا یتن کرِیدا ہُںدّا ہَے٬ وِرۄدھ کرنا چھڈّ دِئۄ۔
پِچھلے ہپھتے جدۄں پںجّاب دی سِول اپھسرشاہی دے کُجھ وڈّے اہِلکاراں نال مِلے تاں اُنہاں وِچّۄں اِکّ جݨے نیں جل-پاݨی چھکدے-چھکائُںدے اِہ گلّ بِناں کۄئی مُدّا چھِڑے تۄں کہِ دِتّی کِہ دیش دے بھوِکھّ دی دِشا والا جںتّر ویکھِیئے تاں کۄئی اۄہلا نہِیں کِہ وِرۄدھ دا وکت بِیت چُکّا ہَے۔ اُنہاں نیں رام مںدّر بݨن پِچھّۄں اِسدے پْراݨ پْرتِشٹھا سماگم دی اگوائی بھارت دی راجنِیتی دے سِکھرلے اہُدیدار پْردھان مںتّری نرِںدّر مۄدی تۄں کروائے جاݨ نُۄں اِسدی سبھ تۄں وڈّی مِسال آکھِیا۔ پھِر اُنہاں لڑی بنّہ دِتّی کِہ اِکّ پاسے کاںوڑ یاترِییاں کھاتر ڈھابے والِیاں نُۄں آپݨے مالک دا ناںء٬ جِس تۄں اُسدا دھرم سپشٹ ہُںدّا ہۄوے٬ اُتھّے لِکھ کے لائُݨ نُۄں کِہا جا رِہا ہَے٬ کاںوڑ یاترا اُتّے پھُلّ ورسائے جا رہے ہن تے دُۄسرے پاسے ہۄرناں دھرماں دے دھارمِک پْرۄگرام دی مُڈھلی منذُۄری دیݨ ویلے تۄں رۄکاں شُرُۄ ہۄ جاںدِییاں ہن۔ پہِلاں بھاجپا سرکار والے اِکّ راج وِچّ سکُۄلاں وِچّ ’سُۄرِییا نمسکار‘ دے بہانے سارے بچِّیاں نُۄں دیش دے بھارُۄ دھرم دی مانسِکتا نال جۄڑِیا جاݨ لگّا سی تے پھِر اِکّ ہۄر راج وِچّ سویر دی سبھا دے وکت اِکّ دھرم دے دھارمِک شبداں نال آرمبھّتا دی گلّ سُݨن لگّ پئی۔ کِسے سمیں کۄئی ہِںدُّۄ راجا وی لۄکاں اُتّے کِسے ترہاں دا جبر کردا ہۄ سکدا ہَے٬ اِہ گلّ سُݨن نُۄں کۄئی تِیار نہِیں اتے دُۄسرے دھرماں٬ کھاس تَۄر اُتّے اِکّ وڈّی بہُ-گِݨتی نال جُڑے بِیتے سمیں دے ہر راجے نُۄں پاپی اتے ذالم آکھِیا جا رِہا ہَے۔ کِسے گَیر ہِںدُّۄ راجے نال لگّے رہے ہِںدُّۄ سَیناپتِییاں جاں چںگّے گِݨے جاںدے ہِںدُّۄ راجِیاں نال لگّے رہے دُۄسرے دھرم دے جرنَیلاں دی گلّ کۄئی کردا ہَے تاں اِہ نہِیں کِہ سُݨدا کۄئی نہِیں٬ سگۄں کہِݨ والے نُۄں بھدّی بھاشا وِچّ اِدّاں جواب دِتّا جاںدا ہَے کِہ اُہ اگلی وار اِدّاں بۄلݨ دی جُرئت ناں کر سکے۔ بہُ-گِݨتی دے وۄٹراں نُۄں کھُش کرن اتے اُنہاں دِییاں وۄٹاں بھوِکھّ وِچّ لَیݨا یکِینی بݨائُݨ لئی اِتِہاس وِچّۄں چںگّا-مںدّا ویکھے بِناں کۄئی ناں کۄئی بہانا بݨا کے اِکّ دھرم دے نائِکاں دے ناںء کٹّے جا رہے ہن اتے اِکّ کھاس سۄچ ہیٹھ سکُۄلی بچِّیاں لئی سِلیبس وِچّ تبدِیلِییاں کِیتِییاں جاݨ لگّ پئیِیاں ہن۔ اِہ سبھ کُجھ جِس کھاس دِشا وِچّ جاںدا ہَے٬ اُس بارے جاݨدے اسِیں وی ساں اتے اسِیں اِس بارے ہۄر ترہاں سۄچدے ہُںدّے ساں٬ پر اُہ اپھسر سارا کُجھ ٹھِیک ترہاں جاݨدے ہۄئے اِسدی پُۄری وِیاکھِیا مگرۄں اِہ کہِݨ لگّ پِیا کِہ وکت دی نذاکت ویکھݨی چاہِیدی ہَے٬ جدۄں ساڈی-تُہاڈی سۄچ کۄئی پھرک ہی نہِیں پا سکدی تاں اَیویں تھاں-تھاں بھِڑن دا کی لابھ!
اُس دی کہی اِہ آکھری گلّ ساڈی سۄچ وِچّ کِلّ واںگ کھُبھّ گئی کِہ اِس سماج وِچّ بہُتے لۄک اِدّاں دے ہن٬ جِہڑے ٹھِیک جاں گلت دیکھ کے نہِیں چلّدے٬ سگۄں اِہ سۄچدے ہن کِہ بھِڑن دا کی لابھ! سۄچݨی اتے کارۄباری لابھاں نُۄں جۄڑ کے ناں چلّݨ والے ساڈے ورگے لۄکاں لئی اِہ گھڑی ہۄر وڈّی چِںتّا دا وِشا ہَے کِہ دیش دا بُدھِّیجِیوی ورگ کِس پاسے چلّ پِیا ہَے؟ کئی سال پہِلاں اسِیں لِکھِیا سی کِہ اںگّریذی دے شبد ’اِںٹَیلِیجَیںشِییا‘ دا ارتھ تاں بُدھِّیمانی بݨ سکدا سی٬ پر کِسے وکھّری سۄچ دے مالک نیں پتا نہِیں کِس من-ترںگّ جاں کِس لۄڑ ادھِین اِسدا ارتھ بُدھِّیمانی دی تھاں ’بُدھِّیجِیوی‘ کر دِتّا ہۄویگا٬ جِسدا ارتھ بُدھّی آسرے جِیون دا جُگاڑ کرن والا وِئکتی بݨ سکدا ہَے۔ وڈِّییاں کُرسِییاں تک جا پہُںچّے جِہڑے اپھسراں نیں ساری اُمر ہر رںگّ دی سرکار نال مِل کے چلّݨ اتے ہر میل وِچّۄں لابھ مُکھّ رکھّ کے سیوا جاں کھِدمت کِیتی ہۄوے٬ اُہ ساڈے ورگے لۄکاں نُۄں ہۄر سلاہ کی دے سکدے ہن! بدکِسمتی نال اُہ اِس ترہاں دی سۄچ ہۄرناں مۄہرے پرۄسݨ دی کھیڈ وِچّ رُجھّ گئے ہن٬ جِہڑی سۄچ دیش دا نُکسان تاں کُجھ بائد وِچّ کریگی٬ اُس تۄں پہِلاں نرۄئی سۄچ والے رہِںدّے-کھُۄںہدے تتّاں دے سِراں وِچّ وی اِہ وائِرس واڑن لگّ پئی ہَے کِہ کُجھ کرن تۄں پہِلاں دیکھ لئۄ کِہ کۄئی لابھ ہَے جاں نہِیں٬ اِس تۄں بِناں بھِڑن دا کی لابھ!
جِس دیش وِچّ چۄݨاں کروائُݨ والے کیںدری کمِشن اتے نِیاں دی سبھ تۄں اُچّی ادالت دے ججّاں تۄں لَے کے ہیٹھاں راجاں وِچلی اپھسرشاہی دے اُچّ اہُدیداراں تک اِہ سۄچ جڑھ جما چُکّی ہَے٬ اُس دیش وِچّ آم لۄک بھوِکھّ وِچّ جِدھّر جاݨگے٬ اُہ کھُد جاݨگے نہِیں٬ سگۄں اُدھّر دھکّے جا رہے ہۄݨگے۔ ہالات دے اِس وہِݨ اگّے کۄئی اڑِکّا جاں سپِیڈ بریکر چاہِیدا ہَے٬ پر ہالے دِس نہِیں رِہا۔ اِہ کہِݨا ہۄر گلّ ہَے کِہ ہالے دِس نہِیں رِہا٬ اسِیں اِہ گلّ نہِیں کہِںدّے کِہ کدی دِسیگا نہِیں٬ ہالات دا وہِݨ کدے اُلٹا وی وگ سکدا ہَے۔ سماں کدۄں کِہۄ جِہا رںگّ وِکھائُݨ لگّ پویگا٬ اگیتا کہِ سکݨا اَۄکھا ہَے۔