‘’ورِیام!…تِیار رہِیں…آپاں لاہَۄر وی چلّݨَے۔ فخر ذماں کۄشِش کر رِہَے لاہَۄر وِچ آلمی پںجّابی کانفرںسّ کرائُݨ واستے…۔‘’
سُتِںدّر سِںگھّ نُۄر دے لفذ سُݨدِیاں  میرے اںدّر رَۄشنِییاں کہِکشاں وِچ گُںدّے تارِیاں واںگ لِشکِییاں۔ ناڑاں ’چ لہُۄ دی گتی بُڑھکدی ہۄئی ہسّ پئی۔
‘’ویکھِئۄ ! ہُݨ بھُل ناں جائِئۄ! جدۄں وی کانفرںسّ ہۄئی٬ ذرُۄر لَے کے جاݨا۔ میری بڑی ڈُۄںگھی ہسرت ہَے لاہَۄر جاݨ دی۔‘’ مَیں بچِّیاں والے اُتشاہ نال آکھِیا۔
مَیں اُس بال واںگ ساں جۄ کِسے میلے ’تے جاݨ لئی گھر والِیاں تۄں پیشگی منذُۄری لَیݨی چاہُںدّا ہۄوے۔ ہالاںکِہ اِہ سدّا ہۄݨ والی لاہَۄر کانفرںسّ اُتّے جاݨ والے بھارتی ڈَیلِیگیشن دے بݨن والے مُکھی ولۄں سی۔ پر میرے اںدّرلے بال نُۄں ڈر جِہا وی پَے گِیا کِہ کِتے میلے والے دِن مَینُۄں نال لِجاݨا بھُلّ ناں جاݨ۔
‘’نہِیں٬ تُۄں ذرُۄر جائیںگا۔ اجے فخر دی پاکِستان سرکار نال گلّ چلّدی پئی ہَے۔ جھںڈّی مِلݨ ’تے اِک دۄ مہِینِیاں وِچ وَینِئۄُ تے کانفرںسّ دِییاں ترِیکاں تَیء ہۄ جاݨگِییاں۔‘’
اِہ پھروری مہِینے دے آخری ہفتے دی گلّ ہَے۔ مَیں بھارتی ساہِت اکادمی دا اِنام لَیݨ دے سِلسِلے وِچ دِلّی وِچ ساں اتے اِس ویلے ڈا. نُۄر دِلّی  دُۄردرشن ’تے میری اِںٹروِئۄُ کرن لئی مَینُۄں آپݨی کار وِچ بِٹھا کے لِجا رِہا سی۔ لاہَۄر جاݨ دا سدّا مَینُۄں بھارتی ساہِت اکادمی دے اِنام تۄں وی ودھّ خُشی دیݨ والا لگّا۔
‘’کانفرںسّ جدۄں مرذی ہۄوے٬ مَینُۄں لَے کے جاݨا ناں بھُلّݨا۔‘’ مَیں اجے وی بچِّیاں والے اُتشاہ وِچ ساں اتے آپݨے آپ ’تے ہَیران وی۔ مَیں کُجھ لۄڑۄں ودھّ خُددار ہاں۔ اِہ خُدداری شائِد کئی وار ہئُمَے بݨ کے وی بۄل پَیںدی ہَے۔ اُںج میری خُدداری میرے تۄں ہمیشا مںگّ کردی ہَے کِہ کدی کُجھ مںگّ کے نہِیں لَیݨا! اجے پتا نہِیں کدۄں نِسچِت ہۄݨی سی اِہ کانفرںسّ۔ اِس ’تے جاݨ لئی وی مَینُۄں خُد ڈا. نُۄر ولۄں کِہا گِیا سی۔ پر مَیں اجے وی بچّا بݨ کے اُس دا جھگّا کھِچّی جا رِہا ساں تے ذِد کر رِہا ہاں٬ ‘’مَیں جاݨَے٬ مَینُۄں لَے کے جائِئۄ٬ مَیں وی جاݨَے۔‘’
اِںج بالاں واںگ رۄماںچِت ہۄ جاݨ پِچھّے نِجّی تے پُۄرا سماجک٬ راجنِیتک اِتِہاس کارجشِیل سی۔ سںتّالی دی وںڈّ نیں ساڈے مُلک دی ہِکّ ’تے آرا رکھّ کے اِس نُۄں دۄ بھاگاں وِچ کٹّ دِتّا سی۔ کسُۄر کِس دا سی! کِسے مُسلِم لِیگ دا جاں کاںگرس دا! کِسے نہِرُۄ٬ پٹیل دا جاں مُہمّد الی جِنّاہ دا! اِتِہاسکار فَیسلا کردے رہے نیں٬ کردے رہِݨگے۔ پر سِٹّے وجۄں پںجّاب ذِباہ ہۄ گِیا۔ تباہ ہۄ گِیا۔ ہمسائِیا ماں-پِئۄ جائِیاں دے خُۄن نال دۄہِیں پاسِیں ہتھّ رںگّے گئے تے اِہ ہتھّ آپݨے مُۄںہ اُتّے ملدِیاں خُۄنی دَیںت-مُکھّ پںجّاب نیں آپ آپݨِییاں دھِییاں-بھَیݨاں تے ماواں دی اسمت لُٹّی۔ پںجّاب دے درِیاواں کۄل شرمِںدّے ہۄݨ لئی متھّے ’تے پسِینے دِییاں بُۄںداں لِیائُݨ جۄگا پاݨی ناں رِہا۔ جدۄں بںدِّیاں دا خُۄن سفَید ہۄ جاوے تاں درِیاواں وِچ پاݨی نہِیں خُۄن وگدا ہَے تے بیبس ہۄئِیا آدمی اکھّاں ’چۄں خُۄن دے ہںجھُّۄ وہائُںدا ہَے۔ من تے رُۄہ اُتّے چِیساں٬ چِیکاں دا ڈُۄںگھا درد لَے کے سدِییاں تۄں آپݨی جنم بھۄں نالۄں آپݨے آپ نُۄں کاہلی کاہلی راتۄ-رات کٹّ کے٬ کھگّ کے دُۄجی دھرتی ’تے جڑھاں لائُݨ لئی کافلِیاں دے رُۄپ وِچ تُرے جاںدے لۄکاں دِییاں اکھّاں وِچۄں ادھّ وِچالے کٹِّییاں جڑھاں دا پاݨی سِمّ-سِمّ کے جِسم اتے رُۄہ نُۄں گِلّا کری جا رِہا سی۔ اِہ جڑھاں رِسدِییاں سِمّدِییاں رہِییاں٬ ناسُۄر بݨ کے٬ کِئُںکِہ اِنہاں دا ادھّ تاں ’آپݨی‘ پر ’پرائی‘ ہۄ گئی مِٹّی وِچ دبِّیا رہِ گِیا سی۔
کٹِّییاں جڑھاں دا ڈُۄںگھا درد سدا ہی میرے جِسم نُۄں تھرتھرائُںدا رِہا تے رُۄہ وِچ جھرناہٹ پھیردا میرِییاں اکھّاں وِچۄں سِمّدا رِہا۔ مَیں سُرت سمبھّالی تاں دیش دی وںڈّ تے اُہدا درد میرے نال-نال تُرن لگّا۔ جِئۄں-جِئۄں وڈّا ہُںدّا گِیا٬ تِئۄں-تِئۄں اِہ درد وی وڈّا ہُںدّا گِیا۔ بچپن دے سالاں وِچ ہر پاسے اِسے درد دِییاں گلّاں سن۔ ہۄئی کتلۄگارت دِییاں٬ انّہی وہِشت ’تے دہِشت دِییاں۔ چھڈّے ہۄئے گھراں دے اُدریویں دِییاں۔ آپݨے پِںڈّاں دِییاں٬ شہِراں دِییاں۔ لۄک نویں تھاواں ’تے آپݨِییاں جڑھاں لا رہے سن۔ درد نُۄں ڈُۄںگھی کبر کھۄد کے اُس وِچ دفن وی کر رہے سن۔ میلِیاں مُساہبِیاں تے خُشِییاں منائُݨ لئی اِکٹھّے ہۄݨے وی شُرُۄ ہۄ گئے۔ پر پھِر وی ڈُۄںگھا دبِیا ہۄئِیا درد اکھّاں ’چۄں اتھّرُۄ بݨ کے سِمّ پَیںدا جدۄں کۄئی ڈھاڈی سارںگّی دا غذ تاراں ’تے پھیردا درد بھری ہُۄک وِچ گائُںدا :
مُڑ مُڑ کے یاد آوے پچھّمی پںجّاب دی۔
اکھِّییاں وِچ سُۄرت پھِردی اے راوی چناب دی!
تے اکھّاں راوی چناب دے پاݨی بݨ کے وگ پَیںدِییاں۔ مَیں اکسر ہی کِسے کوی-کوِیشر جاں راگی-ڈھاڈی نُۄں اُس ماسُۄم بالڑی دی درد-داستاں گائُںدِیاں سُݨدا جِس دے سارے ٹبّر دا اِک وی جِیء نہِیں سی بچِیا۔ جۄ آپ پتا نہِیں کِویں بچا-بچا کے ہِںدُّستان آ گئی سی تے تِییاں دے میلے ’تے اِکلوںجّے بَیٹھی دُۄجِییاں کُڑِییاں نُۄں گِدھّا پائُںدِیاں نچّدِیاں ٹپّدِیاں ویکھ اُس دی اِس اُداسی نُۄں ویکھ کے شائِر اُس کۄل جاںدا تے اُہدے دُکھّ دا کارن پُچھّدا تے اُہ کُڑی آپݨی دُکھّ دی کہاݨی دسّدی کِہ اُہ اِکّلی یتِیم سارا ٹبّر گُیا چُکّی کُڑی کِویں ہسّ سکدی ہَے۔ اِس درد کہاݨی نُۄں سُݨ کے بُکّ-بُکّ اتھّرُۄ کیردے لۄک گائُݨ والے دی جھۄلی نۄٹاں نال بھر دِںدّے۔ مَیں آپݨے آپ نُۄں اُس کُڑی دے کۄل بَیٹھا تے اُس دی تھاں وی بَیٹھا ہۄئِیا ویکھدا۔ گائُݨ والا گا رِہا ہُںدّا :
ڈِٹھّا اِک جھُرمٹ کُڑِییاں دا
جۄ تْرِںجّݨ اںدّر گائُںدِییاں سن
کئیِیاں پِپّلی پِیںگھاں پائیِیاں سن
رجّ رجّ کے پِیںگھ چڑھائُںدِییاں سن
کِکلی کلِیرے دی٬ پگّ میرے وِیرے دی
’وِیرے دی اُمرا وڈّی ہۄ‘
اِہ کہِ کے خَیر منائُںدِییاں سن۔
اِس ہسّدی نچّدی ڈھاݨی تۄں
بَیٹھی اِک پرہاں نِیاݨی سی
اُس سُرت ذِمِیں وِچ گڈّی سی
تے بَیٹھی نِمۄجھاݨی سی
مَیں پُچھِّیا اُس نُۄں دس بِیبی!
کِئۄں بَیٹھی پرہاں دُریڈے نیں
سبھ کُڑِییاں ساںویں کھیڈدِییاں
پر تُۄں ناں ساویں کھیڈے نیں۔
(اُہ بۄلی) ’وے وِیرا ساویں نیں ’ساوِیاں‘ دے
مَینُۄں ربّ ناں ساوِیں چھڈِّیا ہَے
پِئۄ دادا جِس تھاں وسدا سی
اُس گھر ’چۄں سانُۄں کڈھِّیا ہَے
اِہ کِکّلی آکھݨ وِیرے دی
میرے وِیرے گھتّ وہِیر گئے
میری ماں وی پِچھّا دے گئی اے
میرے سُکھ دے دِن اخِیر گئے…
گائُݨ والا گا رِہا ہُںدّا۔ سُݨن والے رۄ رہے ہُںدّے۔ اِہ کوِتا سُݨ کے کئی ذنانِییاں نُۄں مَیں بھُبِّیں رۄںدِیاں ویکھِیا۔ کوِتا چلّدی جاںدی…
وے اِنہاں کھسماں کھاݨِیاں لِیڈراں نیں
جدۄں وںڈّ دیش دی پائی سی
ساڈی جنماںتر بھُۄمی جۄ
اُہ ہتھّ ’مۄمناں‘ آئی سی۔
سارے اِک دِن سارے ’کٹھّے ہۄ
اُہ ساڈے پِںڈّ ’تے ٹُٹّ پئے
ہُݨ چارا کۄئی وی چلّݨا نہِیں
ساڈے وی اگّۄں جُٹّ پئے
لۄہے ’تے لۄہا وجِّیا جاں
وڈھّے گئے سِر جواناں دے
ہۄ گئی تباہی نگر دی
کھۄلے ہۄ گئے مکاناں دے…
تے پھِر کوی دسّدا کِویں دُشمݨ نُۄں بھارُۄ ہُںدِّیاں ویکھ کے اُہدے بھرا تے پِئۄ نیں گھر دِییاں اَۄرتاں نُۄں وڈھِّیا تاں کِہ اُنہاں دی اِذّت خراب ناں ہۄوے۔ کِویں! اُہ چھۄٹی جِہی بچّی لُک کے اِہ سارا کُجھ ویکھدی رہی۔ کِویں اُس دا بھرا اُس دِییاں اکھّاں ساہمݨے وڈھِّیا گِیا۔ کِویں ماں ماری گئی تے کِویں پِئۄ….۔
اُس پل اُہ ماسُۄم بچّی سارے سرۄتِیاں دی آپݨی بچّی بݨ جاںدی تے اُس دا اِہ درد وی اُنہاں سارِیاں دا آپݨا۔ سُݨن والِیاں وِچ کَۄݨ سی جِس دے کِسے ناں کِسے جِیء نال اجِہا بھاݨا نہِیں سی واپرِیا۔
اِسے درد دا بھاو اِک ستھائی بھاو بݨ کے میرے اوچیتن وِچ بہُت ڈُۄںگھا اُتر گِیا سی۔ پچھّمی پںجّاب دا پاکِستان بݨ گِیا اِلاکا تے اُس دا وِچھۄڑا میرے نال-نال تُردے۔ اُس کھِتّے اتے اُتھۄں دے لۄکاں بارے پُراݨی جاں نوِیں٬ لِکھتی جاں ذُبانی کۄئی وی کتھا-کہاݨی مَینُۄں تُرںتّ آپݨے ولّ کھِچّ کے جۄڑ لَیںدی۔ ساہِت وِچ اتے پاکِستانۄں اُجڑ کے آئے لۄکاں کۄل آپسی ساںجھ٬ مُہبّت تے پھِر ہَیوانی دُشمݨی وِچ وٹ جاݨ دِییاں انیکاں کہاݨِییاں سن۔ اِک اتْرِپت تاںگھ سی میرے اںدّر۔ مَیں آپݨے سُپنِیاں دی دھرتی اُتّے تُرنا چاہُںدّا ساں۔ لاہَۄر دے باذاراں وِچ٬ انارکلی وِچ…راوی دے پتّݨ ’تے۔ مَیں بابے نانک دے کھیتاں وِچ وِچرنا چاہُںدّا ساں۔ بابے بُلّہے٬ وارس تے شاہ ہُسَین اگّے سِر نِوائُݨا چاہُںدّا ساں۔ مَیں چاچے نذامُدِین کۄل بَیٹھ کے اُس دی ذُبان دی پاکِیذگی دا لُتف لَیݨا چاہُںدّا ساں۔ نُۄرجہاں٬ اِکبال بانۄ٬ فرِیدا خانم٬ تاہِرا سئیِعد٬ گُلام الی٬ مہِدی ہسن تے ریشما دے اںگّ-سںگّ وِچرنا چاہُںدّا ساں۔ مَیں شہِناذ تے ہسن سردار نال ہاکی کھیڈݨا چاہُںدّا ساں۔ گامے پہِلوان دے نذدِیک بَیٹھ کے اُہنُۄں شردائی پِیںدِیاں ویکھݨا چاہُںدّا ساں…مَیں کی-کی چاہُںدّا ساں…!
پر رستے وِچ واگھے دی لہُۄ-بھِجّی لِیک سی۔ میرے رُۄپ وِچ پںجّاب دا ادھّ-کٹِّیا دھڑ آپݨے باکی ادھّے کٹّے دھڑ نال مِل کے مُکمّل ہۄݨ لئی وِلک رِہا سی۔ دۄہِیں پاسِیں اِہ کٹّے دھڑ مِلاپ لئی تڑپ رہے سن پر وِچکارلی لہُۄ بھِجّی لکِیر ’تے دِن-ب-دِن دِیوار اُسردی جا رہی سی تے اِس ’تے ہر سال ہۄر اُچّا وار دِتّا جا رِہا سی۔ دۄویں مُلک ذۄرۄ-ذۄر ردّے اُساری جا رہے سن۔ کشمِیر دِییاں پہاڑِییاں٬ پَیںہٹھ تے اِکہتّر دِییاں جںگّاں وِچ لگّے لاشاں دے ڈھیر کارگِل دِییاں چۄٹِییاں بݨ کے درمِیان کھلۄتے سن۔
پر میرے اںدّرلی تاںگھ ہۄر تۄں ہۄر پربل ہُںدّی جا رہی سی۔ اُس دھرتی نُۄں دیکھݨ دی٬ اُس ’تے کدم دھرن دی٬ اُس نُۄں نتمستک ہۄݨ دی…جِہڑی کدی میری جنم بھۄئِں سی۔ جِتھے سدِییاں تۄں میرے وڈیرے واس کردے آئے سن۔ میرے وڈیرِیاں دا پِںڈّ بھڈاݨا لاہَۄر ذِلے وِچ سرہدّۄں پار سی۔ مَیں سرہدّ ’تے کھلۄ کے اُس نُۄں ویکھ سکدا ساں پر اُتھے جا نہِیں ساں سکدا۔ ہدّۄں پار سِرپھ دۄ پھرلاںگ دی دُۄری ’تے۔
مَیں کئی وار واگھا بارڈر ’تے جاںدا۔ نۄ مَینذ لَیںڈ تۄں پار اُگِّییاں فسلاں٬ رُکھّاں بُۄٹِیاں نُۄں تے ساہمݨی سڑک ’تے کھلۄتے آپݨے ہی ورگے ہتھّ ہِلائُںدے لۄکاں نُۄں ویکھدا۔ سارا کُجھ ہی کِنّا آپݨا سی۔ پر کِنّا اۄپرا تے کِنّا دُۄر سی۔ مَینُۄں لگّدا مَیں جِویں سالاں تۄں بِمار اِکۄ وکھّی پرنے لیٹِیا-لیٹِیا تھکّ گِیا ہاں۔ مَیں نۄ-مَینذ لَیںڈ ’تے پاساں پرت کے دُۄجی وکھّی پرنے ہۄݨا چاہُںدّا ساں۔ پر اُتھے لگّی واڑ مَینُۄں پاسا نہِیں پرتݨ دِںدّی۔ جے پاسا پرتاںگا تاں واڑ جِسم وِچ کھُبھّ جاویگی۔ پر مَیں کراں وی کی؟ پاسا پرت نہِیں سکدا تے اِکۄ پاسے پِیاں میری رُۄہ ’تے ذکھم ہۄ گئے ہن…
کانپھرںسّ ’تے جاݨ دا سدّا میرے لئی ڈاڈھی دھرواس سی۔ میرے سُفنِیاں دی دھرتی ’تے ہکِیکی کدم دھرن دا وائدا سی۔ میری چِراں پُراݨی تاںگھ دے تْرِپت ہۄݨ دی اگائۄُں سُۄچنا سی۔ مَیں بھلا اِس سدّے نُۄں پْروان کرکے رۄماںچت کِئۄں ناں ہُںدّا! میرے اںدّرۄں بابا شاہ ہُسَین بۄلِیا :
ندِیئۄں پار راںجھݨ دا ٹھاݨا!
کِیتا کَۄل ذرُۄری جاݨا
مِنّتاں کراں ملاہ دے نال۔