لائِلپُر پْریم سِںگھّ دے وڈیرِیاں دا شہِر سی۔ اِس شہِر وِچ اُس دا بچپن تے جُیانی دے مُڈھلے سال بِیتے سن۔ شیخُۄپُرے دی نِراشا دھۄ کے اُہ اگلی مُہِمّ لئی تِیار کھڑھا سی۔ لائِلپُر جاݨ لئی۔ آپݨی جنم بھۄں ویکھݨ لئی۔ گُیاچی ہۄئی اُتیجنا اُس وِچ پھِر پرت آئی سی۔
‘’چناب بسّ سروِس چلّدی ہُںدّی سی اُدۄں‘’, اُہ پُراݨے چیتِیاں ’چۄں بۄلِیا٬ ‘’تِنّ گھںٹّے لگّدے سن اُس بسّ وِچ لائِلپُر تۄں لاہَۄر جاݨ دے۔‘’
اُہ آپݨے رئۄں وِچ بۄلی جا رِہا سی۔ ساہمݨے سڑک کِنارے اِک کار کھڑۄتی سی تے اِک سردار اُس دی باری نُۄں ہتھّ پا کے کھلۄتا سی۔ ستِنام ماݨک نیں کِہا٬ ‘’اَۄہ جگتار نہِیں کھلۄتا؟‘’
جگتار ہی سی۔ پرے کھیتاں ولۄں گُربھجن گِلّ کھلۄتی کار ولّ تُرِیا جا رِہا سی۔ ’تاں جگتار نیں ننکاݨے جاݨ دا پْرۄگرام بݨا ہی لِیا سی!’ اسِیں اِک دُۄجے نُۄں ہتھّ ہِلائے تے ساڈی کار اگّے نِکل گئی۔
’پھِیرۄذ بٹُّۄیاں‘ تۄں مۄڑ مُڑے تاں مِیل پتھّر ’تے ننکاݨا ساہِب دا وِیہ کِلۄمِیٹر فاسلا لِکھِیا نذر آئِیا۔ اسِیں ننکاݨے دے راہ تُرے جا رہے ساں۔ پاکِستان بݨن پِچھۄں کِسے گائِک دا وَیراغ وِچ گائِیا گِیت میرے ذِہن وِچ گُۄںجِیا :
‘’ننکاݨے ولّ نُۄں جاںدِیا راہِییا وے٬
میرے پْرِیتم نُۄں سںدّیشا دیوِیں جا٬
سںدّیشا دیوِیں جا میرِییاں ہاواں دیوِیں جا٬
تُۄں سںدّیشا دیوِیں جا….’’
سِکھّاں دی ارداس وِچ درج ’وِچھڑے گُردھاماں دے درشن-دِیدار‘ اِس کانفرںسّ نیں بخش دِتّے سن۔
ترن تارن دی مسِّیا وِچ ’سَیںٹر ماجھا دِیوان‘ ستھان ’تے ساڈے پِںڈّ دا اکالی مہِل سِںگھّ رۄݨ-ہاکی آواذ وِچ سٹیج تۄں بۄل رِہا سی تے مَیں پںجّ چھے سالاں دا بال آپݨے دادے کۄل دِیوان وِچ بَیٹھا اُس نُۄں سُݨ رِہا ساں۔
‘’پاکِستان بݨن نال ہِںدُّۄیاں دا کُجھ ناں گِیا٬ اُنہاں دی کاشی اُنہاں کۄل رہِ گئی۔ مُسلماناں دا کُجھ ناں گِیا٬ اُنہاں دا مکّا اُنہاں کۄل ہی رِہا۔ پر خالسا جی! ساڈا پْراݨاں نالۄں پِیارا ساڈا ننکاݨا ساتھۄں کھُسّ گِیا۔‘’
اُہدے بۄلاں دا ڈُۄںگھا درد تے وِگۄچا مَینُۄں اجے تک نہِیں بھُلِّیا۔
اسِیں ننکاݨے دی جُۄہ وِچ پُجّ گئے۔ اِنہاں کھیتاں وِچ٬ اِنہاں جُۄہاں وِچ بابا نانک گھںُّمدا رِہا ہۄویگا۔ اِہۄ ہی مِٹّی سی جِس ’تے اُس دے پَیراں دے نِشان لگّے ہۄئے سن۔ اِنہاں کھیتاں دی گِݨتی مِݨتی دا ہِساب کِتاب جدۄں مہِتا کالُۄ دِیوے دی لۄء وِچ لا رِہا ہۄویگا تے پِتّل دی کالی سِیاہی والی دوات ’چۄں رجِسٹر ’تے لِکھݨ لئی ڈۄبا لَیݨ واستے جدۄں اُہ کلم دی نۄک بھِئۄں رِہا ہۄویگا تاں بال نانک اُس دے نیڑے ہی بَیٹھا پِتا ولۄں چِٹّے کاگذ ’تے لِکھے جاںدے کالے اکھّراں ولّ اُتسُکتا نال نِیجھ لا کے ویکھدا ہۄویگا تے اُس دا وی دِل پہِلی وار کِیتا ہۄویگا کُجھ لِکھݨ لئی۔ اِہ اُہۄ ہی پل سی شائِد٬ جِس نیں آئُݨ والے سمیں دے مہان یُگ کوی کۄلۄں مہان کوِتا لِکھݨ لئی اُہدی چیتنا وِچ لیکھک ہۄݨ دا پہِلا بِیج سُٹّ دِتّا ہۄویگا۔
اِنہاں گلِییاں ’چۄں ٹھُمک ٹھُمک تُردا بال نانک آپݨے یار مردانے دے گھر جاںدا ہۄویگا۔ دۄویں مِتّر رل کے بالے دے کھُۄہ ’تے جاںدے ہۄݨگے۔ نِکِّییاں نِکِّییاں کھیڈاں کھیڈدے ہۄݨگے۔ اُنہاں دِییاں نذراں نیں اِس آلے دُیالے نُۄں آپݨِییاں نذراں نال نِہارِیا ہۄویگا۔ مَیں اُنہاں نذراں نال نذراں مِلائُݨا چاہ رِہا ساں۔
ہُݨ میرِییاں نذراں ساہمݨے گُردُیارا جنم استھان ننکاݨا ساہِب دی اِمارت سی۔ رگھبِیر سِںگھّ تے سروݨ سِںگھّ ہُراں دا ٹۄلا ساڈے تۄں پہِلاں گُردُیارے پہںُّچ چُکّا سی۔ ساڈے نال ہی جگتار تے گُربھجن گِلّ ہُرِیں آݨ اپّڑے۔
‘’مَینُۄں گُربھجن کہِںدّا کِہ اساں ذرُۄر جاݨَے‥مَیں کِہا چلّۄ! چلّ پھِرنے آں۔ آپݨے یار دی کار مںگّوا لئی۔‘’ جگتار نیں گُردُیارے اںدّر تُردِیاں دسِّیا۔
ساہمݨے گھاہ دے ہرے لائن٬ اُس تۄں اگّے مُکھّ گُردُیارا٬ سجّے ہتھّ سرۄور تے لںگّر استھان٬ کھبّے ہتھّ پْرواسی سِکھّاں دی سہائِتا نال بݨِیا خُۄبسُۄرت رِہائِشی کمپّلَیکس۔ متھّا ٹیک کے پیْرم سِںگھّ گُرُۄ گرںتھّ ساہِب دا واک لَیݨ لئی بَیٹھ گِیا۔ اُس دی ہدائِت ’تے واک لَیںدے دی تسوِیر رائ اذِیذ اُلّہا نیں کھِچّ لئی۔ پھِر رائ ساہِب نیں مَینُۄں وی گُرُۄ گرںتھّ ساہِب ساہمݨے بِٹھا کے پْریم سِںگھّ واںگ تسوِیر کھِچّی۔
باہر نِکل کے اُس جںڈّ نُۄں دیکھِیا جِتھے نرَیݨُۄ مہںتّ دے گُںڈِّیاں نیں لچھمݨ سِںگھّ دھارۄوالی نُۄں بنّہ کے ساڑ دِتّا سی۔ پُۄرا اِتِہاس اکھّاں اگّۄں گُذر گِیا۔ سںگّمرمری پرِکرما دی سفائی ہۄ رہی سی۔ اسِیں لںگّر ہال وِچ گئے۔ اُتھے کُجھ سِںدھّی سِکھّ تے بِیبِییاں لںگّر دی سیوا کر رہے سن۔ اسِیں رلا مِلا کے وِیہ پںجھّی جݨے ہۄ گئے ساں۔ اسِیں آپ ہی آپݨی سیوا سامبھ لئی۔ بھِںڈِّییاں تے آلُۄیاں دی تری والی سبذی سی۔ ہُݨ تک بھُکھّ چمک چُکّی سی۔
اِدھرۄں وِہلے ہۄئے تاں پْریم سِںگھّ کہِݨ لگّا٬ ‘’چھیتی کرۄ! چلۄ چلِیئے۔ اجے لائِلپُر وی پہُںچّݨا ایں۔‘’
جدۄں کِتے بہُت پہِلاں اُہ پاکِستان آئِیا سی تاں اُدۄں ننکاݨا ویکھ چُکّا سی۔ اُہدی دِلچسپی چھیتی تۄں چھیتی لائِلپُر پُجّݨ وِچ سی جد کِہ میری اِچھّا ننکاݨے نُۄں رجّ کے٬ جِیء بھر کے ویکھݨ دی سی۔
پْریم سِںگھّ کاہلی کاہلی ساتھۄں اگّے تُر رِہا سی۔ مَیں ستِنام ماݨک نُۄں ہَۄلی جِہی کِہا٬ ‘’مَیں دُۄجے گُردُیارے وی ذرُۄر ویکھݨے نیں۔‘’
‘’ذرُۄر ویکھۄ جی! ہُݨ تاں آئے ہۄئے آں۔ پھِر کی پتا کدۄں مَۄکا بݨے…‥۔‘’ رائ ساہِب نیں گلّ ادھّ وِچالے چھڈّ دِتّی۔ اسِیں پْریم سِںگھّ دِییاں کاہلِییاں ’تے مُسکرا پئے۔ پْریم سِںگھّ آپݨی تھاں ٹھِیک سی۔ اگلے دِن لاہَۄر دے اِچھّراں باذار وِچ اِک بذُرگ مُسلمان میرے کۄل آئِیا تے مَینُۄں پُچھّݨ لگّا٬ ‘’سردار جی٬ کۄئی ترکِیب دسّۄ جِس نال میرا پںجّاب دا وِیذا لگّ جاوے۔ مَیں امبّرسر ذِلہے ’چ آپݨا پِںڈّ ویکھݨا چاہںُّدا۔‘’
مَیں اُس نُۄں کی ترکِیب دسّ سکدا ساں! اَیویں کہِݨ دی خاتر کِہا کِہ جاں ساڈے واںگ کِسے کانفرںسّ ’تے اتے جاں کِسے اِبادتگاہ دی ذِیارت لئی جاݨ والے کِسے گرُپّ وِچ اُہ کۄشِش کر ویکھے۔
‘’اۄ جی! اِہ کۄشِش تاں کر ویکھی اے۔ اُہ کہِںدّے نیں اجمیر شرِیف دی ذِیارت لئی میرا وِیذا لگّ سکدا ہَے پر سردار جی میرا ’اجمیر شرِیف‘ تاں میرا پِںڈّ ہَے۔ تے اۄتھے اُہ جاݨ نہِیں دِںدّے۔‘’
پْریم سِںگھّ دی لائِلپُر واستے اِہ تاںگھ مَینُۄں واجب لگّدی سی پر اِس تاںگھ تۄں مَیں ننکاݨے نُۄں ویکھݨ دی تاںگھ کُربان نہِیں ساں کر سکدا۔ اُس دے بھجّۄ نسّی کردِیاں مَیں ماݨک نُۄں نال لَے کے نویں بݨے رِہائِشی کمپّلَیکس ولّ جھاتی مارن تُر پِیا۔ واپس پرتے تاں ’اَۄکاف‘ دے کُجھ کرمچاری کھلۄتے سن۔ اِک درمِیانے کدّ تے سۄہݨی دِکھ والا نَۄجُیان پُچھّݨ لگّا٬ ‘’سردار جی! سامبھ-سمبھّال دے نُکتا نذر تۄں کۄئی گلّ تُسِیں کہِݨی چاہُںدّے ہۄوۄ تاں سانُۄں ذرُۄر دسّۄ۔‘’
ہرے لائن٬ ساف مرمری فرش٬ گُردُیارے دی کلی کِیتی اِمارت۔ سادگی٬ سفائی تے شاںتی دا پْربھاو۔ سانُۄں لگّا گُردُیارے دی سامبھ-سمبھّال ٹھِیک ہی تاں ہۄ رہی ہَے۔ سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ ساڈے کۄل ہۄر بِہتری لئی کۄئی تُرںتّ سُجھائۄ وی نہِیں سی۔ اسِیں اُس آدمی نُۄں کِہا٬ ‘’بہُت اچھّی سمبھّال ہۄ رہی ہَے۔ ہۄر کۄشِش کرۄ۔‘’
‘’ہۄر دسّۄ٬ جۄ کہِںدّے ہۄ‘’ اُس نیں کِہا۔ اسِیں اُس دا ناں اتے ذِمّیواری والا اہُدا پُچھِّیا٬ ’مَیں تاں جی سیوادار تاں اِتھۄں دا۔ میرا ناں فرہت اذِیذ اے٬ ڈِپٹی اَیڈمنِسٹریٹر ہاں پر تُہاڈا سیوادار ہاں۔‘’
اُس دی اِہ نِمرتا تے سیوا بھاو چںگّا لگّا۔ من وِچ اِہ وی آئی کِہ ساڈے لِیڈر گُردُیارِیاں دی سامبھ-سمبھّال نُۄں لَے کے اکسر پاکِستان سرکار وِرُدھّ دُۄشݨباذی کردے رہِںدّے ہن۔ اسِیں تاں گُردُیارے ڈیرا ساہِب تے ننکاݨا ساہِب دۄ ہی گُردُیارے ویکھے سن تے دۄہاں دے پْربںدھّ وِچ اِہ نہِیں سی کِہا جا سکدا کِہ اِہ اسلۄں ہی اݨگَۄلے پئے ہن۔ اِہ درُست وی ہۄ سکدا ہَے کِہ کُجھ اُہ گُردُیارے٬ جِتھے یاترُۄیاں دا آم جاݨ آئُݨ نہِیں٬ اُچِت سامبھ-سمبھّال تۄں واںجھے وی ہۄݨگے پر اسِیں اِدھر کِہڑا سارِییاں مسجِداں بڑا سامبھ-سمبھّال کے رکھِّییاں نیں۔ اِس دا بھاو اِہ وی نہِیں کِہ اِنہاں دُۄجے گُردُیارِیاں دا دھِیان نہِیں کِیتا جاݨا چاہِیدا۔ چاہِیدا ہَے ; پر جِویں سُݨن وِچ آئِیا ہَے کِہ ساڈی شْرۄمݨی کمیٹی گُرپُرباں ’تے جتھے نال جاݨ سمیں اِکّٹھا ہۄئِیا سارا چڑھاوا تاں پںڈّ بنّہ کے نال لَے آئُںدی رہی ہَے۔ اجِہی سُۄرت وِچ تائنے-مِہݨے بہُتا ارتھ نہِیں رکھّدے۔ گُردُیارِیاں نال اُدھر جُڑِییاں جائِداداں دی کمائی ٹھِیک ڈھںگّ نال گُردُیارِیاں ’تے ناں لگّݨ دا اِتراذ وی ہۄ سکدا ہَے پر اجِہے اِتراذ کِتھے نہِیں ہُںدّے!
اِہ گلّاں کردے ہۄئے مَیں شْرۄمݨی کمیٹی دی اُنہاں گُردُیارِیاں دا پْربںدھّ آپݨے ہتھّ لَیݨ دی مںگّ دا کۄئی وِرۄدھ نہِیں کر رِہا پر کِسے بِگانے مُلک دی دھرتی ’تے آپݨا من چاہِیا کانُۄن لاگُۄ کروا سکݨا ساڈے کِنّے کُ وسّ ہَے! ساڈا اِس اُتے کِنّا کُ ہکّ ہَے تے کی اسِیں آپݨے مُلک وِچ اجِہا ہکّ اگلِیاں نُۄں وی کِنّا کُ دیݨ لئی تِیار ہاں٬ اِہ سارے مسلے وِچار گۄچرے نیں۔
کُجھ وی سی٬ اسِیں فرہت اذِیذ دا گُردُیارے دی اِس چںگّی دِکھّ بݨائی رکھّݨ لئی دھنّواد کِیتا۔
گُرُۄ جی دی یاد نال سبںدھِّت کُجھ گُردُیارے جنم استھان دے نذدِیک ہی سن۔ ساڈا پںدّراں-وِیہ جݨِیاں دا جتھا گلّاں-باتاں ماردا ہۄئِیا گُردُیارے دے باہرلے گیٹ دے سجّے ہتھّ پَیںدے رستے ’تے تُر پِیا۔ تھۄڑھا کُ اگّے جا کے کھبّے ہتھّ مۄڑ مُڑ کے تھۄڑھا کُ اگے گُردُیارا بال-لِیلہا٬ گُردُیارا پٹّی ساہِب سن۔ بال-لِیلہا گُردُیارے والا تھاں کدی اُہ کھُلّہا مَیدان ہۄوگا جِتھے بال نانک آپݨے ساتھِییاں نال کھیڈدا رِہا ہۄویگا۔ گُردُیارا پٹّی ساہِب وِچ ہی پاںدھے کۄلۄں پہِلا پاٹھ پڑھِیا تے اُس نُۄں ہکِیکت دا پاٹھ پڑھائِیا۔ پِچھلے ہِسّے وِچ پاںدھے دی رِہائِشی جگہا وی سی۔ گُردُیارا مال ساہِب اُہ جگہا سی جِتھے گُرُۄ جی ڈںگّر چاردے سَۄں گئے سن تے اُنہاں دے چِہرے ’تے آئی دھُپّ نُۄں پھنِیئر ناگ نیں پھݨ پھَیلا کے چھاں کر دِتّی سی۔ لاگے ہی وݨ دا اُہ درکھت اجے کائِم سی۔ بھاویں اُس بذُرگ درخت دے ٹاہݨ جھُک کے ذمِین نُۄں آ لگّے سن پر اجے وی اُہدے پتِّیاں ’تے ہرِیاول سی۔ اُس دے نیڑے اِک چھۄٹا جِہا مںدّر وی بݨِیا ہۄئِیا سی جِہڑا اُس تھاں دی نِشاندیہی کردا سی جِتھے کدی گُرُۄ جی آرام کرن لئی لیٹے سن۔ درخت دِییاں ٹاہݨِییاں نال رںگّ برںگّے چھۄٹے چھۄٹے کپّڑِیاں دِییاں لِیراں بنّہِییاں ہۄئیِیاں سن۔ ’رکھّ‘ جاں ’سُکھݨا‘ دِییاں نِشانِییاں۔ شردھالُۄیاں دی شردھا دا پْرتِیک۔ لۄکاں دا وِشواس ہَے کِہ اجِہی ’رکھّ‘ اُنہاں دے پرِوار نُۄں سُکھ دے سکدی ہَے٬ باںجھاں نُۄں بچّے تے دُکھِییاں نُۄں سُکھ بخش سکدی ہَے۔ دھرتی نال لگّے اِک ٹاہݨ ہیٹھاں دی ڈُۄںگھا رستا بݨائِیا ہۄئِیا ہَے جِس وِچۄں پاکِستان وِچ وسدے شردھالُۄ نِیواں ہۄ کے لںگھّدے ہن۔ اُس دے ہیٹھۄں گُذرنا وی اُنہاں سِرۄں دُکھاں-پاپاں دا ناس کرن دے تُلّ لگّدا ہَے۔
گُرُۄ جی دی وِگِیانک سۄچݨی دے وِرُدھّ سی اِہ وہِم-بھرم۔ اُنہاں تاں اُس سمیں باہری بھیکھ والی جِیون جاچ دی تھاں اںدّرُۄنی سُچّتا والا جِیون جِیئۄُݨ ’تے بل دِںدِّیاں جنیئۄُ پائُݨ تۄں اِنکار کر دِتّا سی پر اُہدے آپݨے ہی سِکھّ اںدّرُۄنی سُچّتا دی تھاں جے باہری دِکھّ نُۄں ہی سچّی سِکھّی وجۄں آدرشِیائُݨ ’تے تُلے ہئے سن تاں وݨ ’تے لِیراں بنّہݨ والے شردھالُۄیاں نُۄں کی آکھِیئے!
کُجھ وی سی! اِہ کلپنا کرنا ہی آپݨے اںدّر تھرتھراہٹ تے جھرناہٹ چھیڑ دِںدّا سی کِہ اسِیں اُس جگہا ’تے کھڑۄتے ہاں جِتھے گُرُۄ نانک مجھّاں نُۄں چرناں چھڈّ کے سَۄں گِیا سی وݨ دی چھاویں۔ اَۄہ سی اُہ جگہا۔ میرا جِیء کِیتا اُس مِٹّی نُۄں ہتھّاں نال چھُۄہ کے ویکھاں!
اِتھۄں پرت کے اسِیں پھِر مُکھّ گُردُیارے ولّ آئے۔ کچّے پکّے ننکاݨے دے مکان۔ باہر گلِییاں وِچ مکاناں دے درواذِیاں کۄل بِجلی دے لگّے مِیٹراں دا رہسّ جانݨا چاہِیا تاں انور نیں کِہا کِہ اِہ سبھ بِجلی دی چۄری رۄکݨ لئی کِیتا گِیا ہَے۔ گھر دے اںدّر بِجلی دے مِیٹر ’چۄں کئی ترِیکِیاں نال چۄری کرنی سمبھّو ہَے جد کِہ گلی وِچ لگّے مِیٹراں ’چۄں اجِہی چۄری کرنی اینی سہِل نہِیں۔
‘’ہکُۄمت نیں بِجلی چۄری رۄکݨ لئی اِہتِیات وجۄں اِہ کدم چُکِّئَے۔ پہِلاں تاں اسّی پھِیسدی بِجلی چۄری ہۄ جاںدی سی۔ کِسے امِیر بںدّے نُۄں کݨک دا کۄٹا مِلدا سی۔ اُس لکھّاں بۄرِییاں آٹا پِسا کے ویچِیا۔ جدۄں اُس نُۄں پُچھِّیا پِہائی دا بِلّ وِکھا تاں کۄئی وی بِلّ ناں نِکلِیا۔ اِںج ہُںدّی سی چۄری‥۔
گُردُیارِیاں دے درشن دِیدار دا اِک چکّر پُۄرا کرکے اسِیں پھِر مُکھّ گُردُیارے دے گیٹ ’تے آݨ پُجّے ساں۔
جگتار٬ گُربھجن٬ سروݨ سِںگھّ تے ہۄر سبھ جݨے ننکاݨے تۄں بائد وارِس شاہ دے پِںڈّ جںڈِّیالا شیر کھاں جاݨ دی تِیاری وِچ سن۔ رگھبِیر سِںگھّ نال آئی باجوا دمپّتی تاں اِتھۄں ہی واپسی دی تِیاری وِچ سی۔ اُہدی اِچھّا وی جںڈِّیالے جاݨ دی سی۔ میرا وی من کِیتا کِہ اسِیں وی جںڈِّیالِئۄں ہۄ آئیِئے پر پْریم سِںگھّ اجے وی لائِلپُر جاݨ دی کاہلی پا رِہا سی۔
سانُۄں جکّۄ تکِّیاں وِچ پِیا ویکھ کے جدۄں پْریم سِںگھّ نیں تُرن لئی کِہا تاں رائ ساہِب نیں مَینُۄں ہَۄلی جِہی دسِّیا کِہ اُس نیں شام نُۄں کُجھ پْراہُݨِیاں نُۄں گھر کھاݨے اُتے بُلائِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُس نُۄں خدشا سی کِہ جے لائِلپُر وِچ گھر لبھّدِیاں شیخُۄپُرے جِنّا چِر وی لگّا تاں اُہ کدی وی سمیں سِر لاہَۄر نہِیں پرت سکݨ لگّا۔ اِںج سدّا دے کے آپ ہی میذبان غَیرہاذر ہۄ جاوے اِہ اُس سائۄُ بںدّے نُۄں تاں کدی وی پْروان نہِیں سی ہۄ سکدا۔ رائ اذِیذ اُلّہا اینا مہِمان نِواذ سی کِہ ہر رات اُس دے گھر اٹھّ دس بںدِّیاں دا کھاݨا ہُںدّا سی۔ اِںج لگّدا ہَے٬ بدل بدل کے ادھّے ڈَیلِیگیٹ رائ ساہِب دے گھرۄں کھاݨا کھا چُکّے ہۄݨگے۔
اسِیں پْریم سِںگھّ نال رائ ساہِب دی مجبُۄری ساںجھی کِیتی تاں اُس نیں نراذگی نال کِہا٬ ‘’کۄئی گلّ نہِیں٬ مَیں بسّ ’تے چلا جاواںگا۔‘’
ناذُک مِذاج رائ ساہِب لئی اِہ رۄسا سہِ سکݨا اَۄکھا سی۔ اُہ جاݨ لئی منّ گِیا۔ اُس نِراشا نال کِہا٬ ‘’کۄئی نہِیں٬ جے جاپدا ہۄئِیا کِہ پہُںچّ نہِیں سکݨا تاں لاہَۄر پھۄن کرکے مائذرت مںگّ لواںگے۔‘’
مَینُۄں وی اِک تاں سویر دا بݨِیا بݨائِیا اپݨتّ بھرِیا ساتھ چھڈّݨا ٹھِیک نہِیں سی لگّدا۔ دُۄجا مَیں جںڈِّیالے دی تھاں لائِلپُر نُۄں جاݨ واستے آپݨے من نُۄں دلِیل دے لئی۔ میرے لائِلپُر خالسا کالج٬ جلںدھّر دا مُڈھّ وی تاں لائِلپُر وِچ ہی بجھّا سی۔ پْرِںسِّیپل سُکھبِیر سِںگھّ چٹھّا نیں آئُݨ سمیں مَینُۄں آکھِیا سی کِہ جے مَۄکا لگّے تاں مَیں ’آپݨے کالج‘ دا گیڑا وی ذرُۄر ماراں۔ ہُݨ مَینُۄں وی لگّݨ لگّ پِیا کِہ لائِلپُر نال میری وی نیڑلی ساںجھ ہَے۔ میرے من وِچ اِہ وی اُتسُکتا جاگ پئی کِہ ویکھِیئے لائِلپُر وِچ پْریم سِںگھّ دا گھر لبھّدا ہَے کِہ نہِیں۔ جے لبھّدا ہَے تاں پْریم سِںگھّ کِویں مہِسُۄس کردا ہَے۔ اِںج سۄچدِیاں سۄچدِیاں میرے من وِچ بلراج ساہنی دے آپݨے گھر وِچ پائی پھیری تۄ لَے کے بہُت سارِییاں سُݨِییاں اجِہِییاں کہاݨِییاں من دے چِترپٹ اُتے تیذی نال گُذرِییاں جِنہاں وِچ آپݨی جنم بھۄں لئی تے آپݨے وِچھڑے دۄستاں مِتّراں لئی سہِکدے-سِکّدے مناں دا درد سِمّ رِہا سی۔ ننکاݨے نال جُڑِییاں کُجھ یاداں میرے من وِچۄں گُذرِییاں۔ گُرمِیت سِںگھّ ڈھڈّا کرمچاری آگُۄ ولۄں ننکاݨے وسّدے آپݨے گرائیِں گُلام نبی دا سارا ویروا مَینُۄں جھکجھۄر گِیا۔ میرا جی کِیتا سٹیشن تۄں گُردُیارے ولّ آئُںدے باذار وِچ پِپّل دے ہیٹھاں گُلام نبی گھُمِیار دی کچّے-پکّے بھاںڈِیاں دی دُکان لبھّاں تے اُس نُۄں گُرمِیت سِںگھّ دی یاد دِواواں۔ پر لائِلپُر وی تاں جاݨا سی۔
اسِیں پْریم سِںگھّ دی بھاونا دی کدر کردِیاں دُۄجے دۄ گُردُیارے کار اُتے جا کے چلّدے-چلّدے ویکھݨ لئی آپݨے من نُۄں منا لِیا۔ گُردُیارا تمبُّۄ ساہِب تے گُردُیارا کِیارا ساہِب دے اسِیں باہرۄں باہرۄں درشن کرکے مُڑ پئے۔ مَیں باذار وِچۄں لںگھّدِیاں کار دے شِیشِیاں وِچۄں دۄہِیں پاسِیں کاہلی کاہلی باہر ویکھ رِہا ساں تے میرِییاں نذراں گُلام نبی دی دُکان نُۄں ٹۄلہ رہِییاں سن۔ میرِیاں چیتِیاں وِچ گُرمِیت ڈھڈّا بۄل رِہا سی۔