لاہَۄر شہِر جگ مگ کر رِہا سی جدۄں اسِیں کاراں تۄں اُتّر کے گوال مںڈّی دی پھُۄڈ سٹرِیٹ وِچ پہُںچّے۔ امّْرِتسر دے ہال باذار جِنّی چَۄڑی تے لمبّائی پکھّۄں اُس تۄں کُجھ چھۄٹی ہی ہَے اِہ پھُۄڈ سٹرِیٹ۔ اِہ اِک آئی.اے.اَیسّ. ادھِکاری مِسٹر لاشاری دے دِماگ دی اُپج ہَے۔ سنّ سںتّالی تۄں پہِلاں دِییاں دۄ مںذّلِییاں-تِمںذّلِییاں اِمارتاں نُۄں اُدۄں والے سرُۄپ وِچ ہی سامبھ کے رکھِّیا ہۄئِیا۔ اُںج ہی باری درواذِیاں ساہویں چِکّاں تݨِییاں ہۄئیِیاں۔ اِمارتاں وِچ جگ رہِییاں مدھّم رَۄشنِییاں۔ ’سٹرِیٹ‘ دے دۄہِیں پاسِیں اُپر چُبارِیاں ’تے جھاتی مارِیئے تاں لگّدا ہَے وںڈّ تۄں پہِلاں دے سُجِںدّ ماہَۄل وِچ پرویش کر گئے ہۄئیِئے۔ رات سمیں سںگّل لا کے اِس سٹرِیٹ وِچ ہر کِسم دے واہناں دی آواجائی بںدّ کر دِتّی جاںدی ہَے۔ سٹرِیٹ دے دۄہِیں پاسِیں اِمارتاں دے ہیٹھلے بھاگاں وِچ کھاݨ-پِیݨ دے سامان دِییاں دُکاناں ہن۔ ہریک دُکان دے باہر میذ کُرسِییاں لگّے ہۄئے۔ ساری سٹرِیٹ وِچ مدھّم آواذ وِچ مۄہ لَیݨ والا سںگِّیت سرۄتِیاں دے دِلاں دِییاں ترباں چھیڑدا۔ دۄہِیں پاسِیں لگّے میذ-کُرسِییاں اُتے لۄک پرِواراں تے دۄستاں-مِتّراں سںگّ بَیٹھے سُیادلے بھۄجن دا آنںدّ ماݨ رہے۔ ’پھُۄڈ سٹرِیٹ‘ دے اِک سِرے تۄں دُۄجے سِرے تک لۄکاں دی بھِیڑ٬ سچّمُچّ ہی مۄڈھے نال مۄڈھا کھہِ رِہا۔
رائ ساہِب دا سمُچّا پرِوار تے اسِیں سبھ اِک وڈّے ٹۄلے دے رُۄپ وِچ ’پھُۄڈ سٹرِیٹ‘ وِچ داخل ہۄئے۔ مَۄسم خُشگوار سی۔ ٹھںڈھّی ٹھںڈھّی ہوا رُمک رہی سی۔ مَیں آپݨی ٹۄلی تۄں جاݨ-بُجھّ کے  پِچھّے پِچھّے تُر رِہا ساں۔ آسے پاسے ویکھدا ہۄئِیا۔ لۄکاں نال نذراں مِلائُںدا ہۄئِیا۔ مَیں جانݨا چاہُںدّا ساں کِہ ساڈے ولّ ویکھ کے اِنہاں لۄکاں دے مناں وِچ کِہۄ جِہے بھاو اُجاگر ہۄ رہے ہۄݨگے۔ کۄلۄں دی لںگھّݨ والے لۄک ساڈے ولّ دِلچسپی نال ویکھدے۔ بہُتِیاں دے چِہرِیاں تۄں آدر بھاو جھلک رِہا سی۔ کئی لںگھّدے لںگھّدے ’اسلاما لیکم سردار جی؟‘ وی آکھ جاںدے۔ مَیں ادب نال جُیاب دِںدّا۔ کئیِیاں دِییاں نذراں وِچۄں شرارت وی جھلکدی۔ کئی دُۄر کھلۄتے ساڈے ولّ اِشارے کرکے آپس وِچ گُفتگُۄ کردے نذر آئُںدے۔
سارِییاں دُکاناں دے باہر لۄکاں دِییاں بھِیڑاں وِبھِنّ پکوان کھاݨ وِچ رُجھِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ بَیٹھݨ لئی کۄئی خالی تھاں نذر نہِیں سی آ رہی۔ پھُۄڈ سٹرِیٹ دے اِک سِرے تۄں دُۄجے سِرے تک گیڑا مار کے اسِیں واپس پرتے۔ اِک پںجھّی٬ تِیہ سال دے نَۄجوان نیں میرے کۄل کھلۄ کے مَینُۄں ’سلام‘ آکھی۔ مَیں اُس ولّ ہتھّ ودھائِیا تاں اُس نیں پُۄری گرمجۄشی نال میرا ہتھّ گھُٹِّیا۔ سلیٹی رںگّ دی سلوار کمِیذ٬ چِہرے اُتے چھۄٹی چھۄٹی داڑھی٬ چھے-پھُٹّ دے لگپگ کدّ۔ اُس نیں بڑے مۄہ نال پُچھِّیا٬ ‘’سبھ خَیر مِہر اے؟‘’
مَیں اسمان ولّ ہتھّ چُکّے٬ ‘’الّہا پاکِہ دی بڑی مِہربانی اے۔‘’
میرے ساتھِییاں نُۄں اِک دُکان دے باہر خالی تھاں مِل گئی سی۔ اسِیں آپݨی آپݨی تھاں ملّ کے بَیٹھ گئے۔ رائے ساہِب ہریک کۄلۄں اُہدے کھاݨے دی چۄݨ بارے پُچھّ رہے سن۔ سبھ کُجھ مِل رِہا سی۔ مِیٹ دے انیکاں پکوان٬ پُۄرِییاں٬ چھۄلے٬ جلیبِییاں٬ کھۄئے دی کُلپھی٬ آئیِس کرِیم٬ دہِیں دی لسّی تے ہۄر کئی کُجھ۔ لںگھّدے جاںدے لۄک ’سلام‘ بُلا کے لںگھّ رہے سن۔ میرا دِل کِیتا مَیں اِک وار اِکلّا ہی پھُۄڈ سٹرِیٹ دا گیڑا لاواں۔ رائے ساہِب اتے ساتھِییاں تۄں آگِیا لَے کے مَیں تُر پِیا۔ ہُݨ اِکلّا ویکھ کے ہۄر وی ذِیادا لۄک بُلائُݨ اتے ہال-چال پُچھّݨ لگّے۔ نَۄجواناں دا اِک ٹۄلا ساہمݨے کھلۄتا مُسکرا رِہا سی۔
‘’سردار جی٬ کی ہال چال جے؟‘’  مَیں اُنہاں کۄل رُک گِیا۔
‘’اُہنُۄں آکھݨا سی اڈوانی نُۄں‥ ہُݨ کِئۄں پُۄچھ چڈِّیاں ’چ دے لئی سُۄ… اکھے اسی کْرِکٹ نہِیں کھیڈݨی۔ پتا سی ناں چںگّی پھاکی لگّݨی اَیں۔‘’
اُہدے نال ہی سارے جݨے کھِڑ-کھِڑا کے ہسّ پئے۔ مَیں چھِتھّا جِہا پَے گِیا۔ آپݨے آپ نُۄں سمبھّال کے کِہا٬ ‘’بیٹا ! مَیں اڈوانی دے نُمائِںدے وجۄں نہِیں اِتھے آئِیا۔ مَیں تاں اِتھے آئِیاں آپݨے پںجّابی بھراواں نُۄں مِلݨ۔ پںجّابی رُۄہ دے دِیدار کرن۔ آپݨے لاہَۄرِییاں دی مِٹھّی ذُبان سُݨن۔ تُہاڈے جِہے پںجّاب دے چھِںدّے پُتّاں نُۄں مِلݨ۔‘’
اُنہاں دا روئیِّیا اِک-دم ہی بدل گِیا۔ اُنہاں دے چِہرِیاں وِچ اپݨتّ گھُل گئی۔
‘’سردار جی؟ ہُکم کرۄ کی کھاݨا پِیݨا جے۔ جے سانُۄں پُتّر آکھِیا جے تاں پھِر ساڈا آکھا مۄڑِیا جے ناں!’’ اِک ہۄر نَۄجوان نیں ہُبّ کے آکھِیا۔
‘’پُتّرۄ! تُہاڈا سبھ کُجھ مَینُۄں پُجّ گِیا۔ بسّ میرے اِس بیٹے دا رںجّ دُۄر ہۄ جاوے۔‘’
مَیں ’کْرِکٹ‘ دی گلّ کرن والے نَۄجوان دی گلّہ پۄلے جِہے٬ لاڈ نال تھپتھپائی۔ اُس نیں آپݨی دھَۄݨ پِچھّے نُۄں کھِسکائُݨ دی بیملُۄمی جِہی کۄشِش کِیتی۔ شائِد اُس نُۄں میرے رُۄپ وِچ اجے وی آپݨی گلّہ ’تے اڈوانی دِییاں اُںگلاں چھُۄہ رہِییاں مہِسُۄس ہۄ رہِییاں سن۔
مَیں اُنہاں کۄلۄں تُرِیا تاں سارِیاں نیں اُچّی آواذ وِچ کِہا٬ ’اچھّا سردار جی٬ خُدا  ہافِذ۔‘’ مَیں ویکھِیا! ’کْرِکٹ‘ والا مُںڈّا وی دُۄجِیاں نال رل کے مُسکرا رِہا سی۔ اُہدی مُسکراہٹ وِچ کۄئی مَیل نہِیں سی۔
اگلے سِرے تۄں ہۄ کے مَیں آپݨے ساتھِییاں ولّ پرت رِہا ساں کِہ سلیٹی سُۄٹ٬ چھۄٹی چھۄٹی داڑھی والا تے اُچّے کدّ والا نَۄجوان وِچ مَینُۄں پھیر مِل پِیا۔ ساڈِییاں اکھّاں مِلِییاں۔ مُسکراہٹ ساںجھی ہۄئی تے اُس نیں میرا ہتھّ پھڑ کے بھاو پُۄرت شبداں وِچ آکھِیا۔
‘’سردار جی ! تُہاڈا اِتھے پھُۄڈ سٹرِیٹ وِچ اِںج پھِرنا مَینُۄں بہُت ہی چںگّا لگّا ہَے۔ میری اِہ ہسرت ہَے کِہ تُہاڈِییاں پگّاں اِںج ہی لاہَۄر دے باذاراں وِچ پھِردی بھِیڑ وِچۄں مَینُۄں ہمیشا نذر آئُںدِییاں رہِݨ۔ مَینُۄں لگّدَے اِنہاں پگّاں والِیاں دے لاہَۄر وِچ پھِردِیاں ہی لاہَۄر سۄہݨا لگّ سکدَے۔ پںجّاب مُکمّل لگّدَے۔ تُسِیں اِتھے آئۄ! جمّ جمّ آئۄ۔‘’
اُس نیں بھاو-بھِنّے اںدّاذ وِچ میرا ہتھّ آپݨے دِل نُۄں چھُہائِیا۔ مَیں اُس نُۄں گلوکّڑی وِچ لَے لِیا تے شُبھ-اِچھّا پْرگٹائی۔
‘’خُدا کرے اِںج ہی ہۄوے۔‘’
کِسے سُۄپھی سائیِں درویش دی رُۄہ بۄلدی پئی سی اُس نَۄجوان دے اںدّر۔ اُس دی بھروِیں تے پِیچوِیں گلوکّڑی ’چۄں جُدا ہۄݨ لگِّیاں مَیں تھۄڑھا بھاوُک ہۄ گِیا۔ پُۄری پھُۄڈ سٹرِیٹ وِچ آبِدا پْروِین دی پُرترنُّم آواذ گُۄںج رہی سی۔
کِسی بھی آںکھ جۄ پُر-نم نہِیں ہَے۔
ناں سمجھۄ ییہ کِہ اُس کۄ غم نہِیں ہَے۔
میرے ساتھی آپس وِچ نِکِّییاں نِکِّییاں گلّاں کرن وِچ رُجھّے ہۄئے سن۔ مَیں اُنہاں دے اِک پاسے کُرسی کھِچّ کے بَیٹھ گِیا۔ مُۄںہ میرا اجے وی سٹرِیٹ وِچ تُردی بھِیڑ ولّ سی۔
‘’آ گِئَں لاہَۄرِییاں نُۄں مِل کے؟‘’  سروݨ سِںگھّ نیں پُچھِّیا۔
‘’سںدھُّۄ ساہِب لۄکاں نُۄں آبذرو کردے پئے نیں…’’ رائ ساہِب نیں مُسکرا کے آکھِیا۔
‘’کۄئی کہاݨی لبھّدا پھِردَے ہۄݨَیں…’’ کِسے ہۄر نیں آکھِیا۔
مَیں خامۄش مُسکرائُںدا ہۄئِیا اِدھر-اُدھر گُذر رہی بھِیڑ ولّ ویکھ رِہا ساں۔ دۄ بھر جوان خُۄبسُۄرت اَۄرتاں تے چھے ستّ سال دی بچّی ساڈے ولّ وِںہّدِییاں کۄلۄں دی لںگھّ گئیِیاں۔ اُنہاں نال اِک نَۄجوان وی سی۔ شائِد اُنہاں دا بھرا٬ جِس نیں اِک اٹھّ نَۄں مہِینے دی بچّی نُۄں کُچھّڑ چُکِّیا ہۄئِیا سی۔ تھۄڑھا اگّے جا کے اُہ رُکے۔ آپس وِچ کۄئی گلّ-بات کِیتی تے پھِر ساڈے ولّ پرت آئے۔ ساہمݨے مَیں ہی ساں اِس لئی دۄہاں وِچۄں اُمرۄں وڈّی جاپدی اَۄرت نیں مَینُۄں آکھِیا٬ ‘’پلِیذ! جے تُسِیں بُرا ناں منائۄ تاں اسِیں تُہاڈے نال اِک سنَیپ لَیݨا چاہُںدّے ہاں۔…’’
‘’کِئۄں نہِیں… کِئۄں نہِیں… ساڈے دھنّبھاگ…’’ مَیں تے سروݨ سِںگھّ اُٹھّ کے کھڑھے ہۄ گئے۔ اَۄرت نیں بچّی اُس نَۄجوان دے کۄلۄں لَے کے آپݨے کُچھّڑ چُکّ لئی تے اُس نُۄں تسوِیر کھِچّݨ لئی آکھِیا۔ دۄویں بِیبِییاں٬ چھۄٹی تے وڈّی بچّی سمیت اسِیں پھۄٹۄ کھِچوائُݨ لئی تِیار کھڑھے ساں۔ ’کلِک‘ دی آواذ نال پھلَیش ہۄئی تے اسِیں کَیمرے وِچ بںدّ ہۄ گئے۔
‘’تھَیںک یُۄ‘’ کہِ کے اُہ بِیبی تُرن دی تِیاری وِچ سی کِہ مَیں اُس کۄلۄں چھۄٹی بچّی نُۄں آپݨے کۄل لَے کے لاڈ کرنا چاہِیا۔ اُس نیں بچّی میرے ہتھّاں ولّ ودھائی۔ اۄپرا تے پگّ-داڑھی والا آدمی ویکھ کے شائِد بچّی ڈر گئی تے رۄݨ لگّی۔
‘’چُپّ! چُپّ تیرے اںکّل نیں…’’ ماں نیں دھی نُۄں ورائُݨا چاہِیا۔ پر مَیں چھیتی ہی بچّی ماں دے ہتھّاں وِچ دے دِتّی۔ اُہ اجے وی بُسکی جا رہی سی۔ مَیں جیب وِچۄں پںجّاہ دا نۄٹ کڈھِّیا تے بچّی ولّ ودھائِیا۔
‘’نہِیں… نہِیں… پلِیذ رہِݨ دِئۄ…’’
ماں دے دِل وِچ آدر بھری ناںہ سی۔
بچّی نیں پںجّاہ دا نۄٹ آپݨی ننّہی مُٹھّی وِچ گھُٹّ لِیا تے رۄݨۄں اِکدم چُپّ کر گئی۔
‘’ویکھۄ! چلاکۄ بِیبی!! نۄٹ پھڑدِیاں ہی کِویں چُپّ ہۄ گئی!’’ مَیں آکھِیا تاں بِیبِییاں وی چھݨکدا ہاسا ہسِّییاں۔ اُنہاں دے نال کھڑۄتا نَۄجوان اِہ دْرِش ویکھ کے مِنّا مِنّا مُسکرا رِہا سی۔
‘’اسِیں تُہاڈی تسوِیر دے نال اِہ نۄٹ وی سامبھ کے رکھّاںگے… جدۄں وڈّی ہۄویگی تاں اِس نُۄں دِکھاواںگے…’’ اُس خُۄبسُۄرت اَۄرت نیں بڑے ادب نال کِہا تے سارے جݨے اِک وار پھیر ساڈا دھنّواد کرکے تُر پئے۔
وِچکارلے اتے اُپرلے تبکے دی اَۄرت دا پردے تۄں باہر آ کے سںتُّلت ڈھںگّ نال وِچرنا وی مَینُۄں چںگّا لگّا۔
ساڈے میذ کھاݨ-پِیݨ دِییاں وستاں نال بھرے ہۄئے سن۔ مِیٹ دِییاں ہی پتا نہِیں کِنِّییاں کُ آئیِٹماں سن۔ اسِیں رائ ساہِب نُۄں منہاں کر رہے ساں پر اُنہاں دی مہِمان-نِواذی دا پُر-خلُۄس اںدّاذ وی دیکھݨیۄگ سی۔
‘’ٹیسٹ تاں کرۄ ناں سارِییاں چِیذاں۔ بھاویں تھۄڑھا تھۄڑھا ہی کھائۄ…’’
اینِییاں چِیذاں! بںدّا ’ٹیسٹ‘ کردا ہی رجّ جاوے۔
اِک ادھّا جݨا میرے ورگا٬ مِیٹ ناں کھاݨ والا ویکھ کے رائ ساہِب نیں ساڈی مرذی نال دیسی گھِئۄ دِییاں پُۄرِییاں-چھۄلے٬ دہِیں٬ ہلوا کئی کُجھ مںگّوا لِیا۔ پِیݨ لئی پاݨی دی تھاں ٹھںڈھّے دِییاں بۄتلاں۔
کھاݨ نالۄں بہُتا سامان میذاں ’تے بچِیا پِیا سی۔ کۄئی کِنّا کُ کھا سکدا ہَے۔ پر رائ ساہِب دی سیوا کرکے اجے وی من نہِیں سی بھرِیا۔ اُہ کِسے ہۄر دُکان تۄں جلیبِییاں کھُیائُݨ دی گلّ کر رہے سن پر ساڈا سبھ دا تاں نانک سِںگھّ دی کہاݨی ’بھُۄیا‘ دے پاتر والا ہال ہۄئِیا پِیا سی۔
نَۄجواناں دا اِک ٹۄلا ساڈے کۄل آ کے کھلۄ گِیا تے اِک جݨا سروݨ سِںگھّ نُۄں پُچھّݨ لگّا٬ ‘’اںکّل تُسِیں پھلَیٹِیذ ہۄٹل والی کانفرںسّ وِچ آئے اۄ…’’
ساڈے ’ہاں‘ کہِݨ اُتے اُس نیں کِہا٬ ‘’اَۄہ پںجّ-چار دُکاناں چھڈّ کے ساڈی کُلفِییاں دی دُکان ہَے۔ کھاݨے تۄں وِہلے ہۄ کے سارے جݨے اُتھے آئۄ تے ساڈے کۄلۄں کُلفِییاں ذرُۄر کھاݨِییاں۔ ساڈے ولۄں اینی خِدمت ہی کبُۄل کرِئۄ…’’
اُہدی پِیار-بھری پیشکش سُݨ کے اسِیں مُسکرائے۔ سروݨ سِںگھّ نیں سبھ دی پْرتِینِدھتا کردِیاں آپݨے پیٹ ’تے ہتھّ پھیردِیاں کِہا٬ ‘’تُہاڈا بہُت بہُت شُکرِییا۔ ہُݨ تاں پاݨی دی گھُٹّ وی اںدّر لںگھّائُݨی مُشکل ہَے…’’
سروݨ سِںگھّ دی گلّ سُݨ کے اُہ کہِݨ لگّا٬ ‘’اںکّل! جے آکھۄ تاں اسِیں کُلپھِییاں اَیتھے ہی چُکّ لِیائُںدے ہاں… پر کھا کے ذرُۄر جائِئۄ…’’
سبھ نیں اِک-مت اُنہاں دا دھنّواد کرکے ہۄر کُجھ کھا سکݨ تۄں اسمرتھّا پْرگٹائی۔
رائ پرِوار دے سارے جی اِک وکھّری وڈّی گڈّی وِچ گھر نُۄں جاݨ لئی تِیار ہۄئے تاں اسِیں بھُۄیا جی تے رائ ساہِب دی پتنی نُۄں ستِکار تے بچِّیاں نُۄں پِیار دے کے الوِدا آکھی۔ رائ ساہِب نیں سانُۄں آپݨی کار وِچ بِٹھائِیا۔
رات دے باراں وجّݨ والے سن جدۄں اُنہاں نیں مَینُۄں تے سروݨ سِںگھّ نُۄں ’شاہتاج ہۄٹل‘ اگّے آݨ اُتارِیا۔ اُنہاں دے وتِیرے نیں سانُۄں اُمر بھر لئی آپݨا بݨا لِیا سی۔