{پتھّر اتے پاݨی دۄویں ساڈے بہُت نذدِیک ہن پر اِہناں بارے جِیادا ڈُۄںگھائی بارے اُدۄں ہی سۄچِیا جدۄں آپݨی منِیکرن (ہِماچل پْردیش) یاترا دَۄران پتھّراں٬ چٹاناں اتے پہاڑاں دے گھیرے وِچّۄں پاݨی دی سِیتل دھارا نُۄں پتھّراں دے اُپّرۄں٬ سجِّئۄں٬ کھبِّئۄں ہُںدّے ہۄئے نِرںتّر چلدے دیکھِیا۔ اِہناں پتھّراں نال مۄہ جاگِیا۔ پاݨی دی سِیتلتا اتے گہِرائی بارے سۄچِیا اتے پاݨی اتے پتھّر دا تُلناتمک ادھِئَن کرن دی کۄشِش کِیتی۔ اِہ ادھِئَن اِس لیکھ راہِیں پیش کرن دی کۄشِش کر رِہا ہاں جِس وِچّ پتھّر اتے پاݨی نُۄں کْرموار منمُکھّ اتے گُرمُکھ دا مانوِیکرݨ دے رِہا ہاں۔ -لیکھک}

---------------------------------------------------------

کِسے ادھِیاتمک رںگّ وِچّ رںگّے پُرش دی تُلنا پاݨی نال کِیتی جا سکدی ہَے۔ شاںت٬ سِیتل٬ سہِج وِچّ اتے آپݨے گُݨاں تے پْرپکّ ہَے اِہ پاݨی۔ دُۄسرے پاسے اِکّ کٹھۄر پتھّر نُۄں اِکّ منمُکھّ لئی ورتِیئے اتے دیکھِیئے کِہ جۄ اںتّر پتھّر اتے پاݨی وِچّ ہَے٬ کی اۄہی اںتّر منمُکھّ اتے گُرمُکھّ وِچّ وی ہَے؟

سبھ تۄں پہِلاں جِہڑا گُݨ سانُۄں نذر آئُںدا ہَے٬ اُہ اِہ کِہ پاݨی آپݨا تل سدا برابر رکھّدا ہَے۔ پتھّر اِکّ پاسِئۄں اُچّا٬ دُۄجے پاسِئۄں ٹیڈھا ہۄ سکدا ہَے٬ پر پاݨی نہِیں۔ پاݨی تاں سدا سںتُّلن وِچّ ہَے۔ اِسے تراں گُرمتِ رںگّ وِچّ رںگِّیا پْراݨی-جِیون جاچ سِکھّ چُکِّیا جگِیاسُۄ ہمیشا سںتُّلت رہِںدّا ہَے۔ اُس دے من دے بھاو٬ کھِیال٬ سۄچاں سبھ اِکّ تھاں کیدرِت ہن٬ جۄ اُس دا ساوامپݨ بݨائی رکھّدِییاں ہن۔ آم اِنسان جاں اِہ کہِیئے کِہ مائِیا-رتّا ’پْربھُۄ نُۄں وِسار چُکِّیا منُکھّ‘ کدے سںتُّلِت نہِیں ہُںدّا۔ اُس دے جِیون وِچّ اُسدِییاں سۄچاں وِچّ اُتراء چڑھاء آئُںدے رہِںدّے ہن۔ … ….

جے کدے اُہدِییاں سۄچاں ستھِر ہۄ وی جاݨ, تد وی اُہ ستھِر ہی ہَے۔ پاݨی واںگ وہِ نہِیں سکدا۔ جِتھّے پتھّر-چِتّ منمُکھّ٬ پتھّر واںگ ہی سکھت-دِل ہُںدّا ہَے –ترس٬ سیوا٬ پرئُپکار تۄں سکھّݨا سوارتھی جِہا٬ اُتھے تیج چشمے اتے نِرںتّر وہِںدِّییاں ندِییاں کُجھّ سںدّیش دے رہِییاں جاپدِییاں ہن۔ جاپدا اے کِہ پاݨی اِکّ تھاں نہِیں رُک سکدا۔ اُہ رُکݨ لئی نہِیں بݨِیا۔ رُکیگا تاں چِکّڑ بݨ جاویگا۔ ٹھِیک ہی تاں کِہا ہَے۔ “وہِںدّے پاݨی نِرمل ہُںدّے٬ داگ ناں لگّݨ مںدّے جی۔” سچّمُچّ اِکّ گُرسِکھّ دا جِیون اِکّ تیج دھارا ہَے۔ گتی ہَے٬ جِیون ہَے اُس وِچّ اِکّ کھاس گُݨ ہَے کِہ اُہ وگے اتے وگدا ہی روے۔ اِس دا وہِݨا٬ ہمُشا نِواݨ ولّ وہِݨا اتے پتھّر نالۄں کئی گُݨا ودھّ لچکتا ہۄݨی سِدھّ کردِییاں ہن کِہ گُرمُکھ لئی نِمرتا بہُت جرُری ہَے۔ پر اُسدی نِمرتا وی ستھِر نہِیں۔ اُہ سِرف ہتھّ جۄڑ کے ارداس کردا ہی نذر نہِیں آویگا٬ نہِیں٬ ہرگِذ نہِیں٬ ارداس تاں اُسنُۄں مںجّل ولّ پہُںچّݨ لئی اُتشاہ دِںدّی ہَے۔ پر اُسنے رُکݨا نہِیں٬ اُس دے جِیون وِچّ گتی ہَے٬ اُس نیں کِتے پہُںچّݨا ہَے۔

بھلا کِتھّے پہُںچّݨا ہَے؟ مَینُۄں ادھِیاتمک رںگّ وِچّ رںگّے ہۄئے کوی بھائی وِیر سِںگھّ جی یاد آئُںدے ہن۔ کشمِیر دی سُںدّرتا چۄں سچّ لبھّ رہے ہن سِکھّ رہے ہن٬ کُجھّ سِکھا رہے ہن۔ اِکّ چشمے نُۄں پُچھّ بَیٹھدے ہن کِہ ساری دُنِییاں سَۄں چُکّی ہَے٬ چارے پاسے شاںتی ہَے٬ رات پَے چُکّی ہَے پر تُۄں اجے وی چلݨا جاری رکھِّیا ہۄئِئَے؟ تُۄں کِئۄں نہِیں گھڑی پل آرام کر لَیںدا؟ پھِر آپ ہی چشمے ولّۄں جواب دِںدّے ہن٬

“سِینے کھِچّ جِنہاں نیں کھادھی٬ اُہ کر آرام نہِیں بہِںدّے۔

نِہُں والے نَیݨاں دی نِیںدر؟ اُہ دِنے رات پئے وِہںدّے۔

اِکّۄ لگن لگّی لئی جادی٬ ہَے ٹۄر انںتّ اُہناں دی٬

وسلۄں اُرے مُکام ناں کۄئی٬ سۄ چال پئے نِتّ رہِںدّے۔”

اِس چشمے نیں٬ اِس پاݨی ورگے پوِتّر دِل والے گُرمُکھ نیں کِہڑی کھِچّ کھادھی ہَے؟ ہر ندی نیں آکھِر سمُںدّر وِچّ مِلݨا ہُںدّا ہَے۔ اِہ سمُںدّر دی کھِچّ ہی تاں اُس نُۄں چلدے رہِݨ دی پْریرنا دِںدّی ہَے۔ اساڈا وی اِکّ اُدیش ہَے-اِکّ سمُںدّر وِچّ سماݨا۔ اُس سمُںدّر نُۄں لبھّݨا٬ کھۄجݨا٬ جاݨنا٬ پچھاݨنا اتے اُہدے ولّ لگاتار چلدے رہِݨا۔ گُرواک وی ہَے – “سُۄرج کِرݨ مِلی جل کا جل ہُۄیا رام۔” جل نیں جل نال مِل کے وی جل ہی رہِݨا ہَے۔ بھگت نیں پْرِیتم نال مِل کے وی بھگت ہی رہِݨا ہَے۔ پر اِتھّے بھگت اتے پْرِیتم مِل کے اِکّ ہۄ جادے ہن – “جۄتی جۄت رلی سمپُّرن تھِییا رام۔”

واہ رے کُدرت! پتھّر دی تاں کۄئی مںجّل نہِیں۔ اُس نیں کِتے پُجّݨا نہِیں۔ اُس نُۄں کِسے پْرِیتم دے مِلݨ دا چاء نہِیں۔ سِر چُکِّیاں تاں پْرِیتم نہِیں مِلدا٬ اُہ تاں سِر نِوائِیاں٬ آپا گوائِیاں مِلدا ہَے … …. ۔

اِہ تاں پتھّر اتے پاݨی دا اُہناں دے آپݨے بارے سُبھاء ہَے۔ آئۄ دیکھِیئے جرا اِہ دُۄجِیاں نال کِس تراں دا ورتاو کردے ہن۔ پہِلی گلّ اُپیۄگی ہۄݨ دی ہَے ….

پتھّر وی اُپیۄگی ہۄ سکدا ہَے٬ اُس چۄں ہِیرے٬ جواہرات٬ اتے شِیشا وی کڈھِّیا جا سکدا ہَے٬ پر وِدھِییاں نال۔ پر واہ کُدرت دے کادرا! پاݨی نُۄں تاں بِلکُل وی بِنا مِہنت کِیتے ورتۄں وِچّ لِیاںدا جا سکدا ہَے۔ ہر تھاں٬ ہر سمیں٬ ہر جِیو نُۄں پاݨی دی لۄڑ پَیںدی ہَے۔ -ہۄ سکدا ہَے کۄئی پتھّراں تۄں بِناں جِیون گُذار ہی لوے٬ پر پاݨی بِناں تاں گُذارا ہی نہِیں۔ آکھِیا وی ہَے٬ “جل مِلِیا٬ پرمیشر مِلِیا۔” جل نُۄں تاں پرمیشر دے سمان تُلنا دِتّی گئی ہَے۔ اُہ پالھدا جۄ ہَے۔ ہر جِیو جںتُّۄ نُۄں٬ منُکھّ نُۄں٬ بنسپتی نُۄں پاݨی جِیون دِںدّا ہَے –اِہ تاں جِیون-داتا ہَے۔ اِکّ گُرسِکھّ نُۄں وی اِسے تراں دُۄجِیاں نُۄں جِیون دیݨا بݨدا ہَے۔ پر اَۄہ کی؟ اَۄہ پرہے مائی دے متھّے چۄں لہُۄ کِہا وگ رِہا ہَے؟ اۄہ! پتھّر لگِّیا؟ پتھّر سِرف سٹّ پھیٹ ہی نہِیں٬ مَۄت وی دے سکدا ہَے۔ ولی کںدھّاری نیں گُرُ نانک نُۄں کھتم کرن لئی پتھّر دی ہی سہائِتا لئی سی۔ پر دھنّ گُرُۄ نانک! دُشٹاں نُۄں تارن والے٬ مردانے نُۄں اِہۄ کِہا سی ناں کِہ پتھّر ہٹائۄ جرا! اِس بِرتاںت نُۄں اِکّ کوی نیں اِںجھ لِکِیا اے-

“پتھّر اِکّ پہاڑی پِچھّۄں ستِگُر پرہاں ہٹاںدے۔

امّْرِت ورگا سِیتل جل مردانے تاںئیِں چھکاںدے۔”

ہاں٬ دیکھۄ تاں سہی! اُس مائی دے متھّے تے پتھّر نال ہۄئے جکھم نُۄں پاݨی نال دھۄتا جا رِہا ہَے۔ واہ مارگ درسک ستِگُرُۄ! گُرمتِ دی کمائی والے ہی دھۄ سکدے ہن۔ اِہ کمائی والے مہامپُرش پتھّراں چۄں پاݨی کڈھّ سکدے ہن۔ پتھّراں نُۄں پاݨی تے ترن وی دے سکدے ہن پر سِرف کمائی والے …. . ۔ اکسر اِکّ منمتّ والا پْراݨی٬ اِکّ گُرسِکھّ تۄں دُۄر رہِݨ دی کۄشِش کردا ہَے۔ پر پاݨی تاں ٹِکِیا ہی پتھّراں تے ہۄئِیا ہَے۔ سُبھ گُݨاں دی بُنِیاد بُرائیِیاں تے ہی ہَے۔ اسِیں پتھّراں نُۄں وی پِیاردے ہاں تاں کِہ اُنہاں نُۄں وی پاݨی بݨا سکِیئے …۔

کُدرتی تبدِیلِییاں انُسار پتھّر اگر گرم ہۄ جاوے٬ ٹھںڈھّا ہۄ جاوے٬ اُہ تد وی لابھدائِک نہِیں بݨدا۔ پر آئۄ جرا پاݨی ولّ جھاتی مارِیئے۔ پاݨی دا گرم ہۄݨا-بھاف بݨنا وی پھائِدیمںدّ اتے ٹھںڈھّا ہۄ کے برف بݨ جاݨا وی پھائِدیمںدّ۔ اُس دے اِہ رُۄپ وی اِنسانِیئت دے سَیںکڑے کارج سواردے ہن۔ پاݨی دی اِکّ کھُۄبی اِہ ہَے کِہ اُس دا آپݨا کۄئی نِشچِت آکار نہِیں۔ اُس نُۄں جِس بھاںڈے وِچّ وی پائۄ٬ اُسے دا رُۄپ دھار لَیںدا ہَے۔ گُرسِکھّ وی ہر تراں دی سںگّت وِچّ اُنہاں ورگا ہی ہۄ مِلدا ہَے۔ پر یاد رہے٬ پاݨی چاہے گڑوے وِچّ ہَے٬ جاں گلاس وِچّ٬ کِسے وی بھاںڈے وِچّ ہَے٬ اُہ آپݨا سِیتلتا دا٬ اِکّ تل رکھّݨ دا٬ نِواݨ ولّ جاݨ دا سُبھاء نہِیں تِیاگدا۔ اِسے تراں گُرمُکھ کِسے وی سںگّت وِچّ جاوے٬ اُہ آپݨا سُبھ آچرݨ اتے سہِج اوستھا کدے نہِیں تِیاگیگا۔ پتھّر جلد کتِیاں رُۄپ نہِیں بدلدا۔ اُس دا رُۄپ بدلݨ لئی اُۄرجا دیݨی پَیںدی ہَے٬ پھِر اُہ گرم ہۄ جاںدا ہَے اتے پھِر پاݨی دی لۄڑ پَیںدی ہَے۔ ….

پتھّر پاݨی وِچّ رلدا مِلدا نہِیں۔ پاݨی وِچّ پِیاں جرُۄر نذر آویگا۔ پر دیکھۄ پاݨی دی دھارا نُۄں رۄکݨ وِچّ اُہ سدا کامیاب نہِیں ہۄ سکدا۔ پاݨی دے رستے وِچّ پتھّر آ جاوے٬ تاں اُہ اُس نُۄں وی وہا کے لَے جاویگا۔ تے جاں پھِر پتھّر دے اُپرۄں٬ کھبِّئۄں٬ سجِّئۄں٬ لںگھّ جاویگا٬ پر رُکیگا نہِیں۔ کِئُںکِہ رُکݨا مَۄت ہَے۔ اُس نیں ساگر ولّ تُردے جاݨا ہَے۔ اِکّ گُرسِکھّ نُۄں سِکھّی دے مارگ تۄں کَۄݨ رۄک سکیگا؟

پتھّر نُۄں کھںڈّ کھںڈّ کِیتا جا سکدا ہَے٬ پر پاݨی نُۄں نہِیں۔ گلت وِچاردھارا کدے ستھِر نہِیں رہِںدّی۔ آپس وِچّ وی وِوادگرست ہۄ جادی ہَے٬ ٹُکڑے ٹُکڑے ہۄ جاںدی ہَے اتے جد وی اِہ ٹُکڑے آپس وِچّ کھہِݨ رگڑاہٹ٬ جھگڑاہٹ تۄ ودھّ کے گرمائی اتے اگّ وی پَیدا کر سکدے ہن۔ ہر پتھّر دی وکھّری کٹھۄرتا٬ وکھّرا رںگّ٬ وکھّرا رُۄپ اتے دُسرے نال مِلݨ تۄں اِنکاری پر پاݨی دی اۄہی ستھِرتا٬ اۄہی شاںتی اتے اۄہی سہِج۔ پاݨی کِسے وی تھاں دا ہۄوے٬ ہمیشا دۄ ہِسّے ہائیِڈرۄجن اتے اِکّ ہِسّا آکسِیجن تۄں بݨِیا ہۄویگا۔ پاݨی٬ پاݨی نال مِل کے اِکّ مِکّ ہۄ جادا ہَے اتے نِکھیڑنا اَۄکھا ہَے۔ دۄ گُرمُکھ پِیارے مِلݨ, تد وی اُہ اِکّ ہن۔ دس جاں سَۄ مِلݨ تد وی اُہ اِکّ ہی ہن کِئُںکِہ اُنہاں دا آدھار وی اِکّ ہَے٬ رچنا وی اِکّ ہَے٬ گُݨ وی اۄہی ہن اتے مںجّل وی ساںجھی ہَے۔ اُہناں نُۄں وکھّرے کرنا سمبھّو ہی نہِیں۔ پتھّر لکھّ یتن کرے٬ پاݨی نُۄں دۄ نہِیں کر سکدا۔ سِیاݨے کہِںدّے نیں٬ “سۄٹا مارِیاں پاݨی دۄ نہِیں ہُںدّے۔” ہاں٬ دۄ تۄں اِکّ جرُۄر ہۄ جاںدے ہن۔ اِکّ ہی کِئۄں٬ پاݨی وِچّ کِنّے ہی پتھّر کِئۄں ناں سُٹِّیئے٬ پاݨی دۄ نہِیں ہۄݨ لگّا۔ اُہ تاں اِکّ اتے سِرف اِکّ ہی ہَے۔ “ہرِ ہرِ جن دُئی ایک ہَے۔” جَیسی ندی٬ ویسا اِکّ تریل-تُپکا جاں جل-واشپ۔ تاں تے سِدھّ ہۄئِیا کِہ پتھّراں نُۄں تۄڑِیا جا سکدا ہَے٬ پاݨی دے وکھّ وکھّ سۄمِیاں نُۄں آسانی نال جۄڑِیا جا سکدا ہَے۔ گُرسِکھّ نیں جُڑنا ہَے اتے جۄڑنا ہَے۔

ہُݨ پتھّر اتے پاݨی دا آپسی پْربھاو وی دیکھ لئیِئے۔ کی دُشٹ بُدھّی ’ستھِر آتما‘ نُۄں ڈُلا سکدی ہَے؟ جاں شاںت چِتّ گُرسِکھّ٬ منمُکھّ تے کۄئی پْربھاو پا سکدا ہَے؟ پتھّر کِنّا وی یتن کِئۄں ناں کرے٬ اُہ پاݨی نُۄں پتھّر نہِیں بݨا سکدا۔ لکھّاں کرۄڑاں سالاں دی مِہنت تے وی اُہ پاݨی تۄں اُس دا وہاء٬ اُس دی نِرملتا٬ اُس دی سِیتلتا آدِ نہِیں کھۄہ سکدا۔ بھاو اِہ ہۄئِیا کِہ منمُکھّ اِنسان دے لکھّ یتن کرن تے وی اِکّ ستھِر دھارا وِچّ بجھّ چُکّی جِیو آتما نہِیں ہِلّیگی۔ اُہ آپݨے ساگر (اکال-پُرکھ) ولّ چلݨا اُسے تراں جاری رکھّیگی۔

پر کی پاݨی پتھّر تے کۄئی پْربھاو پا سکدا ہَے؟ بھائی گُرداس جی نیں وی پتھّر دی کٹھۄرتا نُۄں دیکھ کے کِہا سی٬ “پتھّر پاݨی رکھِّیئَے٬ ہٹھِ مُۄل ناں گھٹَے۔” کِنّی شاندار ہکِیکت ہَے! پتھّر تاں پتھّر ہی ہَے۔ اُس نیں آپݨا ہٹھ نہِیں چھڈّݨا۔ اُہ آپݨے مںدّے کرم اتے ماڑی سۄچ نہِیں تِیاگ سکدا۔

پر اِکّ جھلک ہۄر دیکھِیئے۔ اِکّ پتھّر تے پاݨی دی اِکّ بنّہوی دھار ڈِگ رہی ہَے٬ لگاتار ڈِگ رہی ہَے٬ ڈِگ رہی ہَے٬ ڈِگی ہی جا رہی ہَے۔ چھۄٹی جِہی دھار --–کی ہۄئِیا؟ ساڈے دیکھدے دیکھدے پتھّر وِچّ اِکّ چھۄٹا جِہا ٹۄئِیا جِہا پَے گِیا۔ پر پتھّر دا اُہ ہِسّا٬ جِس تھاں تے ہُݨ چھۄٹا جِہا ٹۄئِیا ہَے٬ اُہ کِتھّے ہَے؟ کِتے نذر نہِیں آئُںدا۔ اُہ تاں پاݨی نیں کھۄرِیا ہَے٬ تۄڑِیا نہِیں۔ پاݨی تاں اُس نُۄں وی آپݨے نال وہا کے لَے گِیا ہَے۔ یانی اِکّ دُشٹ-بُدھّی نُۄں٬ من-متِ نُۄں٬ گُرُ تۄں وِچھڑی رُۄہ نُۄں وی اسل سیدھ مِل سکدی ہَے٬ پر سِرف پاݨی وِچّ رکھّݨ نال نہِیں٬ سگۄں بنّہوِیں دھاںر پَیݨ نال۔ بھاو گُرسِکھّاں ولّۄں گُرمتِ دی لگن نال٬ دْرِڑ اِرادے نال٬ آشاوادی سۄچ نال لگاتار کِیتا پْرَیکٹِیکلی پْرچار اۄس منمُکھّ نُۄں (جۄ پتھّر نِیائیِں سی) وی گُرمتِ ولّ لِیا سکدی ہَے۔ سماں بہُت لگّیگا۔ دیر ہَے٬ پر اںدھّیر نہِیں۔ آئۄ ارداس کرِیئے کِہ اےَ پْربھُۄ جی سانُۄں وی ندی دی تیج دھارا٬ شاںت سُبھاء٬ گہِرائی اتے ہۄر انیک گُݨ بکھش تاں کِہ اسِیں وی آپݨے مُۄل ساگر ولّ دَۄڑے آئیِئے۔ ناں کیول آپ ہی آئیِئے سگۄں کُجھّ کںکّراں پتھّراں نُۄں وی کھِچّی آئیِئے۔ ارداس٬ نِمرتا٬ دْرِڑتا پر گتی اتے جِیون ساڈا اُدیش بݨ جاوے۔ … … ….

------------------------00000----------------------------