بڑا چِر پہِلاں اتے اِہ وی ہۄ سکدا ہَے کِہ بچپن وِچّ اِہ کہاݨی سُݨی ہۄوے کِہ پِںڈّ نُۄں اگّ لگّی تاں لۄک بُجھائُݨ رُجھّے ہۄئے سن تے چۄراں دی نذر اِس گلّ اُتّے لگّی سی کِہ اگّ بُجھا کے پِںڈّ والِیاں دے وِہلے ہۄݨ تک مال کِنّا تے کِتھّۄں لُٹِّیا جا سکدا ہَے؟ جدۄں اپھگانِستان دے لۄکاں سِر مُسِیبت پئی تے امرِیکی لۄکاں دے پُتّ اُتھّے جںگّ وِچّ لڑ اتے مر رہے سن٬ امرِیکا اتے اُسدے بھائیِوال دیشاں دِییاں وڈِّییاں کارپۄریشناں دے مُکھِیئے آپۄ وِچّ اِہ وںڈّاں کر رہے سن کِہ جںگّ دی مار نال جھمبّے ہۄئے اِس دیش دی نو-اُساری کرن بہانے کِہڑا پْراجَیکٹ کِس نُۄں مِلیگا! اِکّ مَۄکے گلّ اِنی ودھ گئی کِہ امرِیکی ہاکماں دے اِکّ اِشارے اُتّے ناٹۄ دے جِہڑے دیش آپݨے لۄکاں دے پھَۄجی پُتّراں نُۄں جںگّ وِچّ جھۄکݨ نُۄں تِیار رہِںدّے سن تے اِس نُۄں سںسّار دی منُکھّتا لئی پھرذ دسّدے سن٬ اُنہاں وِچّۄں اِکّ دیش نیں کہِ دِتّا سی کِہ پْراجَیکٹاں دا ہِسّا گھٹّ رکھِّیا تاں اُہ پھَۄج واپس سدّ لویگا۔ اِس دھمکی مگرۄں وِکسِت کہائُںدے٬ پر نِیت تے نِیتی دی گرِیبی والے اُس چھۄٹے جِہے دیش دی پھَۄج واپس جاݨۄ رۄکݨ لئی اپھگانِستان دے بجائے اِراک وِچّۄں اُسدا ہِسّا ودھا دِتّا گِیا سی۔ سںسّار بھر دے لۄکاں نُۄں پتا ہی ناں لگّا کِہ پھَۄجاں بھیجݨ دا پھَیسلا دیشاں دے ہاکماں دی مرذی اُتّے نِربھر نہِیں٬ وڈِّییاں کارپۄریشناں دے مُکھِییاں دی کمائی دی ہوس دی کِلّی نال ٹںگِّیا ہۄئِیا سی۔ اُہۄ جِہا امل ناں کدی پہِلاں رُکِیا سی اتے ناں اجّ رُکِیا جاں بھوِکھّ وِچّ کدی رُکݨ دی سمبھّاونا والا سمجھِیا جاںدا ہَے۔
اسِیں لۄک سدھارن ہاں اتے ساڈی سۄچݨی سدھارن ہدّاں تۄں بہُتی اگاںہ تک نہِیں جا سکدی٬ اِسے لئی ساڈی سۄچ آہ چۄݨ جاں اگلی چۄݨ تے پھِر اگلیری چۄݨ وِچّ پہِلی پارٹی دے رہِݨ جاں دُۄسری دے کابذ ہۄݨ دی بہِس تک سِیمِت ہُںدّی ہَے۔ سرمائیداری دی سۄچ اتے پہُںچّ بارے وی ساڈی سمجھ اِس ہدّ اُتّے کھڑھی ہُںدّی ہَے کِہ پھلاݨی پارٹی نیں لۄکاں نُۄں اَینِییاں چھۄٹاں دِتِّییاں ہن تے پھلاݨی آئُݨ وِچّ سپھل ہۄویگی تاں لۄکاں نُۄں مِلِییاں چھۄٹاں کھُسّݨ دا ڈر ہَے۔ ساڈے وِچّۄں کئی لۄک آپݨے آپ نُۄں لۄکاں دے آگُۄ بݨے رکھّݨ لئی اِدّاں دِییاں گلّاں کہِںدّے ہن٬ جِہڑِییاں اُنہاں نُۄں چںگّی ترہاں پتا ہُںدّا ہَے کِہ ٹھِیک نہِیں٬ پر ڈر اِہ ہُںدّا ہَے کِہ جدۄں ٹھِیک گلّ آکھی تاں سانُۄں لۄکاں دے ہِتاں دا دُشمݨ کرار دے کے سںگھّرش والے لۄکاں دی برادری وِچّۄں چھیکِیا جا سکدا ہَے۔ جدۄں دِلّی دِییاں ہدّاں اُتّے کِساناں دا سںیُّکت سںگھّرش چلّدا اتے ہر کۄئی اُس نال کھڑھے ہۄݨ دا ماݨ مہِسُۄس کردا سی٬ وگدے پاݨی دے نال وہِݨ دے باوجُۄد اِکّ-دۄ واری اسِیں کِسان آگُۄیاں وِچّۄں سِیاݨے سمجھے جاݨ والِیاں نال کُجھ نُکتے ساںجھے کرن دی کۄشِش کِیتی تاں جواب اِہ مِلِیا کِہ چُپّ کر کے بَیٹھے رہۄ٬ اَیویں بھُۄںڈاں دی کھکھّر ناں چھیڑ بَیٹھِئۄ۔ اُہ نُکتے دیش دے بھوِکھّ بارے تاں سن٬ کِساناں دے وِرۄدھ والے نہِیں سی کہے جا سکدے٬ پر مَۄکا اِہۄ جِہا سی کِہ آکھݨ والے دے کھِلاپھ اِہ دُہائی چُکّی جا سکدی سی کِہ اِہ سںگھّرش نُۄں سابۄتاج کرن اتے دھِیان ہۄر پاسے لائُݨ دی ساذِش دا مۄہرا بݨ گِیا ہَے۔ جِہڑے آگُۄ اُس وکت سانُۄں اِہ سمجھائُݨی دے کے چُپّ رہِݨ لئی کہِںدّے سن٬ دِلّی جِتّݨ اتے پھِر جِتّی ہۄئی ہرا لَیݨ دے بائد اُہۄ آگُۄ آپۄ وِچّ اِکّ دُۄسرے دے کھِلاپھ دِلّی دا ایجںٹّ ہۄݨ اتے لۄکاں کۄلۄں مِلے پھںڈّ کھا جاݨ دے دۄش لائُںدے سُݨے جاݨ لگّ پئے سن۔
منُکھّ دے من وِچّ ’مَیں‘ ناںء دا کِیڑا بڑا کھترناک ہُںدّا ہَے تے اُہ کِیڑا جِس ویلے کِسے منُکھّ دے سِر وِچّ تھاں بݨا لَیںدا ہَے٬ پھِر منُکھّ اُس کِیڑے دی دسّی ہۄئی سیدھ وِچّ چلّدا اتے ہر اُہ کمّ کرن لگدا ہَے٬ جِس نال ’مَیں‘ دی مانسِکتا نُۄں منُکھّی درد دی سِکھر بݨا کے پیش کِیتا جاںدا رہے۔ دیش دی آذادی دا اِکّ مۄرچا جِتّدے سار اِس ’مَیں‘ دے مرِیذاں نیں دیش نُۄں اِکّ-سار چلّدے تے اگّے ودھدے دیکھݨ دی تھاں ’میری اگوائی‘ ہیٹھ چلّدا دیکھݨ دے سُپنے لَیݨے شُرُۄ کر دِتّے سن۔ کلّہ تک دے ساتھی آپس وِچّ اِدّاں دی دُشمݨی اُتّے اُتّر آئے کِہ ہر کِسم دی بھَیڑی تۄں بھَیڑی اُۄج آپݨے پُراݨے ساتھی اُتّے لائُݨ لگّ پئے اتے آم لۄک اِہ سمجھݨ لگّ پئے کِہ دۄویں جݨے پُراݨے ساتھی ہۄݨ کارن اِنہاں تۄں ودھّ اِنہاں نُۄں کۄئی نہِیں جاݨدا٬ اِس لئی دۄویں اِکّ دُۄسرے بارے جۄ کہِںدّے ہن٬ سبھ سچّ ہی ہۄویگا۔ جِنہاں تۄں اِہ دیش آذاد کروائِیا سی٬ اِکّ دُۄسرے نُۄں اُنہاں دا باٹی-چٹّ آکھی جاݨ دے اِس دَۄر نیں اِنہاں نُۄں اُنہاں پُراݨے مالکاں نال اکھّ-مٹکّا کرن دے راہ پا دِتّا اتے اِس وِچّۄں اُہ دھِراں مذبُۄت ہۄݨ دا امل شُرُۄ ہۄ گِیا٬ جِہڑِییاں دھِراں آذادی سںگھّرش دے وِرۄدھ وِچّ ہاکماں نال کھڑھِییاں سن۔ کُجھ دھِراں اُس ویلے راج کرن والِیاں نال جُڑ گئیِیاں تے کُجھ وِرۄدھ کرن والی دھِر نال اِس آس وِچّ جا جُڑِییاں کِہ جے کلّہ نُۄں اِنہاں دے ہتھّ اںگُّۄراں دا گُچھّا آ گِیا تاں مَۄج ہۄ جاویگی۔ مَۄکاپْرستی دی سِکھر کرن وِچّ ماہر اِہ دھِراں دۄویں پاسے اُس راجنِیتی دے مۄڈھِییاں تۄں ودھّ تِکھّا بۄلدِییاں سن۔ اِس لئی اُہ اِس پاسے رہِییاں جاں اُس پاسے چلِییاں گئیِیاں٬ راج جِس وی دھِر دے ہتھّاں وِچّ پہُںچّدا٬ وِدیشی ہاکماں لئی ایجںٹّی کردِییاں رہِییاں اِہ دھِراں دۄویں پاسے ہلوے-مںڈّے دی پرات دے سبھ تۄں نیڑے جا بہِںدِّییاں سن۔
پُراݨے رِیاستی راجِیاں دی جِہڑی دھِر برتانوی ہاکماں دے ہتھّ-ٹھۄکے وجۄں ہر کِسم دے گُناہ کرن لئی تِیار رہِںدّی سی٬ اُہ وی اتے دھرم دے ناںء اُتّے لۄکاں کۄلۄں برتانوی راجے جاں راݨی واستے لمّی اُمر دی آرتی کروائُںدی رہی دھِر وی دۄویں پاسے پھِر راج تکھت نیڑے جا لگِّییاں۔ سُݨدے تاں اِہ رہے ساں کِہ سماں اتے اِتِہاس کِسے نُۄں مُیاپھ نہِیں کردا٬ اُنہاں دے پردے چاک کردا تے سچّ جدۄں لۄکاں اگّے آوے تاں اِتِہاس دے کالے کِردار نُۄں لُکݨ نُۄں تھاں نہِیں لبھّدی۔ ’چۄر دی ماں٬ کۄٹھی وِچّ مُۄںہ‘ دا مُہاورا وی اِسے سۄچ تۄں کِسے نیں گھڑِیا ہۄویگا٬ پر اُہ بںدّا ساڈے سمیں ہۄئِیا ہُںدّا تاں اِہ سمجھݨ وِچّ بہُتا چِر شائِد ناں لائُںدا کِہ چۄر دی ماں سمیں نال سِیاݨی ہۄ گئی اتے چۄری پھڑی جاݨ اُتّے کۄٹھی وِچّ مُۄںہ نہِیں دِںدّی٬ اجّ دے دَۄر وِچّ باکِییاں تۄں مۄہرے ہۄ کے ’چۄر-چۄر‘ کُۄکدی ہَے۔ لۄکاں دی وہِیر اِس چھلیڈا-چال وِچّ پھس جاںدی ہَے اتے چۄراں دی ماں ولّۄں پائی ’چۄر-چۄر‘ دی دُہائی دے اسر ہیٹھ چۄراں مگر دَۄڑن دی تھاں آپۄ وِچّ گُتھّم-گُتھّا ہۄ جاںدی ہَے اتے چۄراں دے لئی کھِسکݨ دا سببّ بݨ جاںدا ہَے۔
اجّ دے بھارت وِچّ کُجھ لۄک اِس گلّ لئی بہِسدے رہے ہن کِہ دیش وِچّ وۄٹاں چۄری کرن والی دھاڑ راج گدّی دی ہکّدار بݨن لئی چِٹّے دِن ہر ہربا ورتݨ تک جاںدی ہَے اتے اِس نُۄں رۄکݨ لئی دیش دے سبھناں لۄکاں نُۄں اِکٹھّے ہۄݨا پویگا۔ اسِیں وی کئی وار اِہ کہِݨ والے لۄکاں دی ہاں وِچّ ہاں مِلا دِتّی ہۄویگی٬ کِئُںکِہ ہۄر کۄئی بدل ساہمݨے نہِیں ہُںدّا تے ہۄوے وی تاں اُہ لۄکاں دے پلّے پَیݨ والا نہِیں ہُںدّا٬ اِس لئی وکت گُیائُݨ دی تھاں ساہمݨے دِس رہے چِٹّے چۄر دا وِرۄدھ کر جاںدے ہاں۔ اِس نال کدے کُجھ سُدھرن دی آس ہۄ سکدی ہَے٬ ساڈی سمجھ وِچّ اِہۄ جِہی آس والا سماں ہی دیش اںدّر نہِیں رہِݨ دِتّا گِیا۔ ہیٹھاں چۄݨ بُۄتھاں اُتّے چۄری تۄں کھیڈ شُرُۄ ہُںدّی اتے وۄٹاں دِییاں مشِیناں تۄں لںگھّ کے نتِیجا بݨن پِچھّۄں جدۄں اِہ ساپھ دِسدا ہَے کِہ گلت ہۄئِیا ہَے٬ اُس نُۄں چُݨَۄتی دیݨ ویلے ادالتاں دے دراں اُتّے پہُںچّ کے اِنساپھ دی لڑائی بیئرتھ ہۄ جاںدی ہَے۔ سرکار جاں سرکاراں کھِلاپھ بۄلݨ دے لئی ہِمّت کرن اتے سںوِّدھان دی وپھا دا دائوا کرن والے ججّاں بارے وی کھبراں مِلدِییاں ہن کِہ اُہ اِکّ جاں دُۄسری نِجّی لۄڑ لئی ستّا دے سِکھر والِیاں اگّے جھُک گئے ہن اتے پھَیسلا کردے سمیں اکھّاں اُتّے پٹّی بنّہ کے کھڑھی کِیتی اِنساپھ دی دیوی ولّ جھاکݨ دی لۄڑ نہِیں سمجھدے۔ پِچھّے جِہے اِہ گلّ چلّ پئی سی کِہ اِنساپھ دی دیوی دِییاں اکھّاں اُتّۄں پٹّی کھۄلہ دِتّی جاوے تاں کِہ اِنساپھ ہۄݨ اتے ناں ہۄݨ دے وکت ساہمݨے کھڑھِییاں دھِراں دِییاں اکھّاں وِچّ اکھّاں پا کے ذمِیر جگا سکے٬ پر اِہ گلّ سِرے نہِیں سی چڑھی٬ شائِد اِس لئی کِہ اِنی کُ شرم دا اۄہلا تاں ہال دی گھڑی رکھّ ہی لَیݨا چاہِیدا ہَے۔ کِسے دِن اِہ کمّ اِس دیش وِچّ کر دِتّا گِیا تاں کۄئی جݨا وی دُۄسرے ولّ اُںگل کرن جۄگا نہِیں رہیگا۔
ماہَۄل بڑا سُکھاواں ہَے٬ پر اِہ اِس دیش دے آم لۄکاں لئی نہِیں٬ سُکھاواں دیش نُۄں چُۄںڈݨ اتے اِسدی ہڈّی-بۄٹی رِڑک کے مُناپھے دی ہوس پُۄری کرن والِیاں نُۄں ہَے۔ کدے کۄئی للِت مۄدی جاں وِجے مالِیا جاں نِیرو مۄدی اتے کِسے دِن انِل امبّانی دا رَۄلا اَیویں نہِیں پَیںدا٬ کمائی لئی آپسی کھہِبڑ وِچّ اِکّ دُۄسرے نُۄں لُٹّݨ دے مُکابلے تۄں اِںج باہر سُٹّݨ دی لڑائی ہُںدّی ہَے٬ جِدّاں ورلڈ وائیِڈ رَیسلِںگّ دے رِںگّ وِچّ سارے جݨے اِکٹھّے لڑی جاںدے ہن اتے جِہڑا کۄئی باہر سُٹّݨا سَۄکھا جاپدا ہۄوے٬ اِکٹھّے ذۄر لا کے سارے اُس نُۄں اِس لئی باہر سُٹّݨ دا کمّ کردے ہن٬ کِئُںکِہ اِس نال اُنہاں لئی مُکابلے والی اِکّ دھِر گھٹ جاںدی ہَے تے آپݨے جِتّݨ دے چانس ودھ گئے لگدے ہن۔ انِل امبّانی دے کھِلاپھ اِس وکت جِہڑا مُدّا چُکِّیا گِیا ہَے٬ اُہ لۄکاں لئی نواں ہۄویگا٬ سرمائیداری دِییاں دُکاناں چلائُݨ والِیاں اتے اُنہاں دے کرِںدّے بݨے اپھسراں نُۄں پِچھلے کئی سالاں تۄں پتا سی کِہ اگلے سالاں وِچّ آہ کمّ وی ہۄݨ والا ہَے۔ آئی سی آئی سی آئی بَیںک دی مُکھی رہِ چُکّی چںدّا کۄچھڑ اتے اُسدے پتی دا کارۄبار چِراں تۄں چرچا وِچّ سی٬ جِہڑا سِسٹم اجّ تک پردے پائُںدا تے اُس نُۄں بیکسُۄر دسّدا رِہا٬ جدۄں دیکھِیا کِہ اِس نُۄں رکھّݨ دا پھائِدا نہِیں٬ اُدۄں اچانک اُسدے کھِلاپھ مُمبّئی دے شیئر بذار دے سںچّالک وی اتے سرکار دے اگوانُۄں وی ہری جھںڈّی دیݨ لگّ پئے۔ چںدّا کۄچھڑ ہٹائے جاݨ مگرۄں جِس نُۄں لِیائُݨگے٬ اُسنے گںگّا اِشنان کر کے سچّے راہ چلّݨ دی سہُں کھا کے کُرسی نہِیں ملّݨی٬ کِسے دی نِیت دے اںدّرلے کچرے دا اگیتا اںدّاذا کَۄݨ لا سکدا ہَے! دیش آذاد ہۄݨ دے دائوے کۄئی لکھّ وار کری جاوے٬ سرمائے دے دلالاں دے نکّ وِچّ نکیل پَیݨ تک آذادی مِلݨ دے ارتھ کۄئی نہِیں رہِںدّے تے اِہۄ ارتھ آم لۄکاں دی سمجھ دا ہِسّا ناں بݨن دیݨ لئی سرمائیداری دے دھُۄتُۄ ہر دۄ-چار سالاں پِچھّۄں کِسے ناں کِسے بلی دے بکّرے نُۄں پیش کر کے بھُچلائُںدے رہِںدّے ہن۔ بھارت اںدّر اِہ کُجھ کئی واری پہِلاں واپرِیا ہَے٬ کئی واری بھوِکھّ وِچّ واپریگا اتے سماں نِکلݨ مگرۄں دیش دے لۄکاں نُۄں پھِر سمجھ نہِیں لگّ سکݨی کِہ جدۄں پِںڈّ نُۄں اگّ لگّی اتے سارے بُجھائُݨ رُجھّے ہۄئے سن٬ اُدۄں چۄراں دی دھاڑ چۄری کرن رُجھّی ہۄئی سی۔ جے اِہ سمجھ لگّ جاوے تاں اِہ گلّ من وِچّ آ سکدی ہَے کِہ اگّ لگّی وی سی کِہ چۄرِییاں کرن دی نِیت نال جاݨبُجھّ کے لائی گئی سی٬ تاں کِہ لۄک اگّ بُجھائُݨ وِچّ رُجھّ جاݨ تے چۄراں دی دھاڑ ... ...۔