چَۄراسی ورہِیاں دا سپھر سُکھ سبِیلی پُۄرا ہۄ جاݨا آپݨے آپ وِچّ اِکّ پْراپتی ہَے۔ اِس پْراپتی وِچّ میری آپݨی کۄئی گھالݨا نہِیں ہَے۔ پْرماتما دی مِہر اتے تُہاڈِییاں شُبھ اِچھّاواں سدکا ہی اجِہا ہۄ سکِیا ہَے۔ مَیں پہِلاں واںگ ہی آپݨا کمّ کردا ہاں۔ اہِساس نہِیں ہُںدّا کِہ بُڈھّا ہۄ گِیا ہاں۔ اُدۄں ہی چۄبھ جِہی پَیںدی ہَے جدۄں کۄئی بابا جی آکھ دِںدّا ہَے۔ اںکّل تاں چںگّا لگدا ہَے پر بابا کئی وار پریشان کردا ہَے۔ میری لِکھݨ دی نِرںتّرتا لئی میرے دۄست کئی وار آکھدے ہن٬ “بسّ کر ہُݨ بہُت ہۄ گِیا ہَے۔” میرے آپݨے انُسار میرے کر پَیر چلّݨ دا اِکّ کارن اِہۄ ہَے۔ جیکر مَیں ڈھیری ڈھاہ کے بَیٹھ جاںدا تاں بُڈھاپے دا اہِساس ہۄݨ لگّ پَیݨا سی تے مَیں سچّمُچّ ہی بُڈھّا ہۄ جاݨا سی۔ ہُݨ وی جِس دِن میرا کۄئی لَیکچر ہۄوے جاں کۄئی مِیٹِںگّ ہۄوے جاں اِمتِہان لَیݨا ہۄوے٬ اُس دِن بہُت ہی چُست مہِسُۄس کردا ہاں۔ تھکاوٹ کدے نیڑے نہِیں آئُںدی پر گھر وِہلے بَیٹھِیاں دُپہِر آپݨے آپ ہی اکھّاں مِیٹ ہۄ جاںدِییاں ہن۔ جِتھّے بھرپُۄر ذِںدّگی جِئۄُݨ دی کھُشی اتے تسلّی ہَے٬ اُتھّے کئی وار اِہ کھِیال وی آئُںدا ہَے کِہ آکھری دہاکا آ گِیا ہَے ہُݨ تاں جاݨا ہی پَیݨا ہَے۔

میری پِیڑھی کھُشکِسمت ہَے جِسنے اُہ جِیون وی دیکھِیا جِس نُۄں لۄکِیں سدِییاں تۄں جِیئۄ رہے سن اتے ہُݨ بِلکُل بدلی جِیونشَیلی دا انںدّ وی ماݨِیا ہَے۔ جِس تیذی نال پںجّاب دی رہِݨی بہِݨی٬ تَۄر ترِیکے بدلے ہن٬ اجِہا سںسّار وِچّ شائِد ہۄر کِدھرے وی نہِیں ہۄئِیا سی۔ اسِیں بھاویں چھۄٹے ساں پر 1947 وِچّ جدۄں دیش اذاد ہۄئِیا تے پںجّاب دی وںڈّ ہۄئی تاں اُس ویلے جۄ پںجّاب وِچّ تُپھان آئِیا٬ اجِہا سںسّار وِچّ پہِلاں کدے نہِیں سی ہۄئِیا۔ لکھّاں لۄکاں نُۄں آپݨا گھربار تِیاگ کھالی ہتھِّیں اُدھرۄں اِدھّر آئُݨا پِیا تے اِدھّرۄں اُدھّر جاݨا پِیا۔ ہر پاسے مار دھاڑ٬ لُٹّ کھسُٹّ ہۄ رہی سی۔ پُلِس جاں کانُۄن دا کۄئی ڈر نہِیں سی۔ ہذاراں لۄک مارے گئے۔ اَۄرتاں دی اِذّت لُٹّی گئی۔ دھاڑوِییاں نُۄں کِسے دا ڈر نہِیں سی۔ کئی تھاںوِیں پِئۄ نیں آپ آپݨی دھی دا کتل کِیتا تاں جۄ اُسدی اِذّت دھاڑوِییاں تۄں بچائی جا سکے۔ جدۄں نوِیں سرکار دے پَیر لگّے تاں کُجھ ٹِک ٹِکا ہۄئِیا۔ اِسدا اِکّ کارن برسات دا شُرُۄ ہۄ جاݨا سی۔ اِہ منِّیا جاںدا ہَے کِہ اجِہی ذۄردار برسات پہِلاں کدے نہِیں سی ہۄئی۔ شائِد کُدرت لہُۄ نال لِبڑی دھرتی نُۄں دھۄݨا چاہُںدّی سی اتے سڑ رہِییاں لاشاں نُۄں ٹِکاݨے لائُݨا چاہُںدّی سی۔ اُدۄں بہُتے گھر کچّے ہُںدّے سن۔ مِٹّی دِییاں کںدھّاں اُتّے کانِیاں دے سہارے والِییاں چھتّاں٬ بہُتے لۄکاں دے گھر وی ڈھہِ گئے۔ ہر پاسے پاݨی ہی پاݨی نذر آئُںدا سی۔ پاݨی بھرے کھیتاں اتے راہاں وِچّ نںگّے پَیرِیں جا کے ڈںگّراں لئی پٹھِّیاں دا پْربںدھّ کرنا پَے رِہا سی۔ اُںجھ وی اُدۄں جُتّی کِسے بھاگاں والے نُۄں ہی نسِیب ہُںدّی سی۔ بہُتا سماں تاں سارے نںگّے پَیرِیں ہی پھِردے سن۔ پَیراں وِچّ کںڈِّیاں دا چُبھّݨا آم ہی سی۔

اُدۄں سواری گڈّا جاں بَیل گڈّی ہُںدّی سی۔ شہِراں وِچّ گھۄڑے والے ٹاںگے چلدے سن۔ ساڈے پِںڈّ کیول دۄ ہی سائِکل سن۔ اِکّ ساڈے گھر٬ کِئُںکِہ پِتا جی کھیتی نہِیں٬ ٹھیکیداری کردے سن تے اِکّ ہۄر٬ جِہڑے لاگلی تہِسِیل وِچّ ارذی نوِیس سن تے پِںڈّۄں رۄذ جاںدے سن۔ گرِیبی سی پر لۄک دے دِل امِیر سن۔ بھائیِچارے دی ساںجھ سی۔ دُکھّ سُکھ وِچّ سارے اِکٹھّے ہۄ جاںدے سن۔ پَیسے تاں ہُںدّے ہی نہِیں سن۔ اَۄرتاں نیں جیکر پھیری والے تۄں سبذی جاں کُجھ ہۄر لَیݨا ہُںدّا سی تاں داݨِیاں دی لپّ ہی پائی جاںدی سی۔ ہٹّی تۄں سَۄدا لَیݨ لئی وی اَۄرتاں پلّے وِچّ داݨے پا کے ہی جاںدِییاں سن۔ اِتھّۄں تک کِہ گُردوارے متھّاں ٹیکݨ لئی وی تھالی وِچّ داݨے پاکے ہی چڑھائے جاںدے سن۔

گھراں وِچّ گھر دی سرہۄں دا کڈھِّیا تیل ہی ورتِیا جاںدا سی۔ والاں نُۄں٬ پِںڈّے نُۄں لائُݨ جاں دِیوا بالݨ لئی اِسے تیل دی ورتۄں ہُںدّی سی۔ ہار شِںگّار دا سمان وی نہِیں سی ہُںدّا۔ اَۄرتاں دںدّاسے نال بُلّہاں نُۄں رںگّدِییاں سن اتے اِہ داتݨ دا کمّ وی دِںدّا سی۔ اکھّاں وِچّ پائُݨ لئی کجلا وی دِیوے دی لۄء اُتّے ٹھُۄٹھی پُٹھّی کرکے لٹکائی جاںدی سی۔ کرِیماں دی تھاں ملائی ہی کمّ آئُںدی سی۔ نہائُݨ لئی سابݨ وی نہِیں سی ہُںدّا۔ ساڈی سُرت وِچّ ہی پہِلاں سنلائیِٹ آئِیا٬ مُڑ لائیِپھبُیائے٬ لکس تاں اُدۄں آئِیا جدۄں اسِیں کالج وِچّ پڑھدے ساں۔

کِساناں دی سہائِتا لئی پِںڈّ وِچّ لاگی ہُںدّے سن جِویں کِہ لُہار٬ ترکھاݨ, نائی٬ جھِیئُر اتے کِرتی لۄک۔ اِنہاں نُۄں نکد پَیسے کۄئی نہِیں سی دِںدّا۔ ہاڑھی سائُݨی اِہ کھیتاں وِچّ جا کے ہاڑھی سمیں کݨک دی اِکّ بھری تے سَۄݨی سمیں ٹاںڈِیاں دی بھری لَیںدے سن۔ اِںجھ سارا سال لئی داݨے اِکٹھّے ہۄ جاںدے سن۔ وِیاہ شادِییاں وِچّ ذرُۄر اِکّ دۄ رُپئے مِل جاںدے سن۔

وِیاہ تۄں پہِلاں کُڑمائی سمیں شگن دے رُۄپ وِچّ مُںڈّے دی جھۄلی ستّ چھہارے اتے سوا رُپئِیا پائِیا جاںدا سی۔ شرِیکے والے جِہڑا شگن پائُںدے سن٬ اُہ کاپی وِچّ لِکھ لِیا جاںدا سی تے اُنہاں دے شگن ویلے مۄڑواں شگن پا دِتّا جاںدا سی۔ اِںجھ سارا شرِیکا اتے رِشتیدار اِکّ دُۄجے دی مائِک سہائِتا کردے سن۔ برات وِچّ اِکّ گڈّا سمان لئی تے اِکّ گڈّی مُںڈّے لئی جاںدی سی۔ پہِلاں تاں لاڑی ڈۄلے وِچّ آئُںدی سی٬ جِس نُۄں چار کہاراں نیں آپݨے مۄڈھِیاں اُتّے چُکِّیا ہُںدّا سی۔ مُڑ ڈۄلی بلداں والی گڈّی وِچّ آئُݨ لگّ پئی۔ پِںڈّ دے بہُتے لۄکاں نیں کار تاں دُۄر کدے بسّ جاں ریل وِچّ سپھر کرکے وی نہِیں دیکھِیا سی۔ مَیں آپ پہِلی وار بسّ اتے ریل وِچّ اُدۄں بَیٹھِیاں ساں جدۄں دسوِیں دا اِمتِہان دے کے کُرُۄکشیتر گِیا ساں کِئُںکِہ اُتھّے ساڈی کُجھ ذمِین سی۔

میری پڑھائی اُدۄں شُرُۄ ہۄئی جدۄں رَۄلِیاں پِچھّۄں ٹِکٹِکا ہۄ گِیا سی۔ ساڈے پِںڈّ کۄئی سکُۄل نہِیں سی۔ لاگلے پِںڈّ ہی جاݨا پَیںدا سی۔ تھۄڑھے جِہے مُںڈّے ہی پڑھن جاںدے سن۔ ساڈے پِںڈّ دی کِسے وی کُڑی نیں سکُۄل دا مُۄںہ نہِیں سی دیکھِیا۔ بھارے مِیںہ پَیݨ کارن ساڈے سکُۄل دے کمرے ڈھہِ گئے سن۔ پِںڈّ والِیاں اِکّ کمرا بݨائِیا٬ جِہڑا سٹاپھ رُۄم اتے ڈاک گھر لئی ورتِیا جاںدا سی۔ چارے سال اسِیں سردِییاں وِچّ دھُپّے بَیٹھ اتے گرمِییاں وِچّ رُکھّاں ہیٹھ بَیٹھ پڑھائی کِیتی۔ بیشک سہُۄلتاں دی گھاٹ سی پر ادھِیاپکاں وِچّ لگن سی تے لۄکاں وِچّ اُنہاں دا ستِکار سی۔ پںجّوِیں وِچّ ہائی سکُۄل داکھل ہۄئے٬ جِہڑا پْرائِمری سکُۄل تۄں وی دُۄر سی۔ اِتھّے لاگلے کۄئی دساں پِںڈّاں دے بچّے پڑھن آئُںدے سن۔ پہِلی وار ڈَیسک والے کلاس رُۄم وِچّ بَیٹھݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ اُدۄں سکُۄلاں دی وردی نہِیں سی ہُںدّی۔ پھٹّاں والے پجامے نال ہی دسوِیں تک پڑھائی پُۄری کِیتی۔

پہِلی وار وۄٹاں 1952 وِچّ پئیِیاں۔ اسَیمبلی اتے لۄک سبھا لئی اِکٹھِّییاں ہی سارے دیش وِچّ اِکّۄ دِن وۄٹاں پئیِیاں۔ اُدۄں پِںڈّ واسِییاں نیں جِیپ دے درشن کِیتے کِئُںکِہ چۄݨ پْرچار والے جِیپ وِچّ آئُںدے سن۔ اُدۄں ہی وِکاس کارج شُرُۄ ہۄئے۔ س. پْرتاپ سِںگھّ کَیرۄں وِکاس مںتّری سن تے ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا وِکاس کمِشنر سن۔ مُربّیبںدّی دا کمّ شُرُۄ ہۄئِیا۔ ٹُکڑِیاں وِچّ وںڈّی کِساناں دی دھرتی اِکّۄ تھاں کِیتی گئی۔ سِدھِّییاں سڑکاں بݨِییاں۔ سکُۄل اتے ہۄر ساںجھے کمّاں لئی شاملاٹ چھڈّی گئی۔ کِساناں نُۄں کھُۄہ لائُݨ لئی کرذے دِتّے گئے۔ پِںڈّاں دِییاں گلِییاں نُۄں پکِّیاں کرن دا کمّ شُرُۄ ہۄئِیا۔ لۄکاں وِچّ اُتشاہ سی۔ اُہ نوِیںیاں سڑکاں اُتّے مِٹّی پائُݨ لئی جتھے بݨا کے جاںدے سن۔ بِیبِییاں لںگّر تِیار کر رہِییاں سن۔ نویں کھُۄہ لگّݨ نال سِںچّائی سہُۄلتاں وِچّ وادھا ہۄئِیا۔ پِںڈّاں وِچّ سکُۄل کھۄلہے جاݨ لگّے۔ ساڈے پِںڈّ لئی پْرائِمری سکُۄل مںجُّۄر ہۄئِیا پر پِںڈّ والِیاں نیں دسّݨا سی کِہ کُڑِییاں دا جاں مُںڈِّیاں دا سکُۄل چاہِیدا ہَے۔ پِںڈّ والِیاں سلاہ کرکے کُڑِییاں لئی سکُۄل دی مںجُّۄری لئی اتے پںچّائِت نیں لۄکاں نُۄں پْریرِیا کِہ آپݨی بچِّییاں نُۄں سکُۄل بھیجۄ۔

پِںڈّاں وِچّ بِجلی دا آئُݨا اتے سڑکاں نُۄں پکِّیاں کرنا اِکّ نویں اِنکلاب دا ارمبھّ سی۔ کِساناں نیں کھُۄہاں اُتّے ٹِئۄُبوَیلّ لوائے٬ سرکار نیں کرذے دِتّے۔ سِںچّائی سہُۄلتاں دے وادھے نال کِسان دی آمدن وِچّ وادھا ہۄئِیا۔ اسلی وادھا کݨک اتے جھۄنے دِییاں ودھّ جھاڑ دیݨ والیاں کِسماں آئُݨ نال ہۄئِیا۔ گھر پکّے بݨن لگّے۔ بِجلی آئُݨ نال گھراں وِچّ پکھّے لگّے اتے کئی گھراں وِچّ ٹی وی آئِیا۔ سائیِکل تاں ہریک گھر نیں کھرِیدِیا۔ کُجھ وڈّے کِساناں نیں ٹْرَیکٹر کھرِیدے۔ پھِر گہائی لئی تھرَیشر آئے۔ اِہ اِکّ نویں اِنکلاب دا ارمبھّ سی۔ دۄ دہاکِیاں وِچّ ہی سارے پںجّاب دی کھیتی مشِینی ہۄ گئی۔ گھراں دا رہِݨ سہِݨ سارا ہی بدل گِیا۔

سٹھّوِیاں وِچّ اِںگلَیںڈ نیں آپݨے درواذے مذدُۄراں لئی کھۄلہے تاں وِدیش جاݨ دا رُجھان شُرُۄ ہۄئِیا۔ کیول ہذار رُپئِیا ہی چاہِیدا سی۔ سمُںدّری جہاذ دا کِرائِیا کیول 800 رُپئے سی۔ ہریک پِںڈّ وِچّۄں کُجھ بںدّے اِںگلَیںڈ پُجّ گئے۔ جدۄں اُتھّۄں پَیسے آئُݨ لگّے تاں باکی پںجّابِییاں دے مناں وِچّ وی وِدیش جاݨ دی لالسا جاگݨ لگّی۔ پِںڈّاں وِچّ ودھِییا گھر بݨائے٬ ذمِیناں کھرِیدِییاں اتے گھراں نُۄں آدھُنِک بݨائِیا۔ وِیہوِیں سدی دے اںتّ تک پںجّاب دے پِںڈّاں دی تسوِیر بِلکُل بدل گئی۔ رہِݨ سہِݨ کمّکاجی ڈھںگّ نویں ہۄ گئے۔ دہیج وِچّ ٹِیوی٬ مۄٹرسائیِکل اتے کاراں دِتِّییاں جاݨ لگّ پئیِیاں۔ سیپی دا چلّݨ بںدّ ہۄ گِیا تے ساری ادائِگی نکد ہۄݨ لگّ پئی۔

ہُݨ پںجّاب دے بہُتے پِںڈّاں دے گھراں نُۄں جںدّرے لگّ گئے ہن۔ جِہڑا پرِوار پِچھّے رہِ وی گِیا ہَے٬ اُسنے وی پِںڈّۄں باہر پھِرنی اُتّے گھر پا لِیا ہَے کِئُںکِہ بھِیڑِییاں گلِییاں وِچّ گڈِّییاں نہِیں جاںدِییاں۔ بھائیِچارے دی ساںجھ ٹُٹّ رہی ہَے٬ وِکھاوا ودھ گِیا ہَے۔ شرِیکے اُتّے نِربھرتا گھٹّ ہۄݨ نال رِشتیدارِییاں وی رسمی ہی رہِ گئیِیاں ہن۔ سویرے تڑکے اُٹھّݨ دا رِواذ کھتم ہۄ گِیا ہَے۔ سویرے گھر دی لسّی پِیݨ دی تھاں چاہ نیں لَے لئی ہَے۔ رات نُۄں دُدھّ پِیݨ دی تھاں دارُۄ بھارُۄ ہۄ گِیا ہَے۔ کِرت لئی پْرسِدھّ پںجّابی کِرت تۄں دُۄر ہۄ رہے ہن۔ ہَۄلی ہَۄلی گھر دے اتے کھیتاں دے کمّ آپ ہتھِّیں کرن دی تھاں کامِیاں اُتّے نِربھر ہۄئِیا جا رِہا ہَے۔ باہرۄں تاں لۄکِیں مِہنت کرکے پَیسا لِیائے سن پر اِتھّۄں والے پَیسے کمائُݨ لئی گلت راہ اِکھتِیار کرن لگّ پئے ہن۔

پںجّاب٬ جِہڑا اذادی پِچھّۄں اِکّ دہاکے وِچّ ہی دیش دا سبھ تۄں ودھّ وِکسِت سُۄبا بݨ گِیا سی٬ اُہ ہُݨ ہیٹھاں کھِسک کے 18 نمبّر ’تے آ گِیا ہَے۔ پںجّاب دی بدکِسمتی ہَے کِہ سردار پْرتاپ سِںگھّ کَیرۄں پِچھّۄں پںجّاب نُۄں کۄئی اجِہا آگُۄ نہِیں مِلِیا جِہڑا کِسے یۄجنابدھ ڈھںگّ نال پںجّاب نُۄں اگّے لِجا سکدا۔ اِس لئی ساڈے راجسی آگُۄ سبھ تۄں ودھّ ذِمّیوار ہن۔ اُہ چۄݨاں جِتّݨ لئی کھُلّہا پَیسا کھرچ کردے ہن۔ مُپھت دِییاں رِئُڑِییاں لۄکاں نُۄں وںڈّدے ہن۔ اِس ترہاں سرکار کۄل وِکاس کارجاں لئی پَیسا نہِیں ہَے۔ سرکاری سکُۄلاں دے کمّکاج وِچّ سُدھار ہۄݨ دی تھاں نِگھار آ گِیا ہَے۔ سرکاری ہسپتال سہُۄلتاں تۄں سکھّݨے ہن۔ رِشوتکھۄری٬ مِلاوٹ اتے ہیراپھیری دا بۄلبالا ہَے۔ پںجّاب٬ جِہڑا آپݨی مِہنت اتے اِمانداری لئی پْرسِدھّ سی٬ اُہ اُلٹے پاسے جا رِہا ہَے۔ اسِیں آپݨی دھرتی٬ پاݨی اتے ہوا نُۄں پْردُۄشِت کر لِیا ہَے۔ دۄش سارا کِساناں دے سِر مڑھ رہے ہن۔

میری پِیڑھی کھُشکِسمت ہَے جِس وِکاس دی تیذی دا انںدّ ماݨِیا ہَے۔ وِگِیانک کاڈھاں نال ارام دا جِیون بسر کِیتا ہَے پر کُجھ پھِکر وی ہۄ رِہا ہَے کِہ پںجّاب ورگا کھِتّا دِشاہِیݨ ہۄ رِہا ہَے۔ ڈر لگدا ہَے کِہ کِتے اِہ پںجّابِییاں ہتھّۄں کھِسک کے ہَۄلی ہَۄلی دُۄجے سُۄبِیاں تۄں آئے کامِیاں دے کبذے وِچّ ناں چلا جاوے۔ پںجّاب اتے پںجّابِییاں دے وِکاس ول دھِیان دیݨ دی سرکاراں اتے دھارمِک آگُۄیاں دی ذِمّیواری بݨدی ہَے کِہ اُہ آپݨے نِجّی ہِتاں نُۄں تِیاگکے پںجّاب اتے پںجّابی وِرسے دی سامبھ سمبھّال ول دھِیان دیݨ تاں جۄ سُۄبے نُۄں سہی ارتھاں وِچّ رںگّلا پںجّاب بݨائِیا جا سکے۔

* * * * *