باذار وِچۄں لںگھّدے٬ سُۄداں دِییاں ہٹِّییاں تکّدے٬ اسِیں اںدّریٹے تۄں نِکل کے اِک بںجھّ (اۄک) دے جںگّل وِچ پَے جاںدے ہاں...اِس تۄں بائد اِک ’کل کل‘ کردی ندی آئُںدی ہَے۔

اِس ندی دے کںڈھّے تے شِو جی مہاراج دا مںدّر ہَے۔ اِتھۄں لںگھّ کے تریہل پُج جاںدے ہاں۔ اِس پِںڈّ وِچ دھان چھڑن دِییاں پنچکِییاں لگِّییاں ہۄئیِیا ہن۔ تُۄن دے درخّتاں٬ جِنہاں دے پتّے تامبے ورگے لِشکدے ہن٬ اتے اںدّاذ جھاںسا تے کیلِیاں دے جھُںڈّ اِس پِںڈّ نُۄں اِک نویکلی سُںدّرتا بخشدے ہن۔

کاںگڑے دی وادی دی اِک سُںدّرتا اِہ ہی ہَے کِہ اِتھۄں دے درخّت تے جھاڑِییاں کاںگڑے دی کلا واںگ اُلٹ وستُۄیاں دا میل درساںدِییاں ہن۔ جِویں کاںگڑا کلا وِچ مُغل تے ہِںدُّۄ اںشّاں دا میل ہَے اُسے ترہاں کاںگڑے دی بنسپتی وِچ گرم تے ٹھںڈھّے دیشاں دی بنسپتی دا میل ہَے تے اِںج مالُۄم ہُںدّا ہَے جِویں یُۄرپ تے ایشِییا دا میل ہۄ رِہا ہۄوے۔ اِتھے دۄہاں ترہاں دے درخّت مِلدے ہن—اُہ درخّت جِہڑے ذِیادا گرم دیشاں وِچ ہُںدّے ہن تے اُہ درخّت جِہڑے سرد دیشاں وِچ۔ اِتھے باںس٬ پِپّل تے امبّ دے درخّت اتے اۄک٬ چَیری تے جںگّلی گُلاب نال نال اُگّے ہۄئے ہن۔ آوا تے پُنّ ناں دِییاں کھڈّاں دے کںڈھِّیاں 'تے سِمبّل دے درخّت ہن٬ جِنہاں نُۄں لال پھُلّ پَیںدے ہن۔ اِنہاں سِمبّل دے درخّتاں دے مُڈھّاں اُتے وڈے وڈے پڑاء تے تھڑے بݨے ہۄئے ہن۔ اِنہاں تْراڑاں وِچۄں٬ جِنہاں نُۄں دیوتے کر کے پُۄجِیا جاںدا ہَے٬ کئی سںدھُّۄر نال رںگِّییاں ہُںدِّییاں ہن۔

کھڈّ تۄں پار اسِیں پپرۄلے جا نِکلدے ہاں۔ اِہ پِںڈّ سڑک دے کںڈھّے اُتے ہَے۔ اِہدے باذار وِچ بڑی گہِما گہِم ہُںدّی ہَے تے اسِیں رجّ تے پہاڑی رہِݨی- بہِݨی دی تسوِیر تکّ سکدے ہاں۔ ہُݨ اِتھے بِجلی وی پُج چُکی ہَے۔

پپرۄلے تۄں بَیجناتھ تکّ اِک چڑھائی ہَے۔ رستے وِچ بِنُّۄں کھڈّ آئُںدی ہَے۔ ایس کھڈّ نُۄں پُراݨے آرِییاں بِںدُّۄکا دے ناں نال پُکاردے سن۔ بِنُّۄ تۄں بَیجناتھ تکّ تِکھّی چڑھائی ہَے۔

بَیجناتھ دے باہربار پُراݨے مںدّراں تۄں ہی پتا لگّ جاںدا ہَے کِہ ہُݨ اسِیں اِک پْراچِین کسبے وِچ کدم رکھ رہے ہاں۔ کھبّے ہتھّ اِتھۄں دا ڈاک بںگّلا ہَے٬ جِس تۄں بِنُّۄں کھڈّ دا دْرِش وِکھائی دِںدّا ہَے۔ اِس تھاں ہر ویلے ٹھںڈّی تے تیذ ہوا وگدی رہِںدّی ہَے۔ جِس تھاں ڈاک بںگّلا بݨِیا ہۄئِیا ہَے٬ اِسے تھاں کدی بَیجناتھ دے راݨے دا کِلا سی۔ اِہ جاگِیردار تْرِرت دے راجے دی اِین منّدا سی۔کۄئی سَۄ کُ سال ہۄئے٬ اِس کسبے وِچ مہِل٬ مںدّر تے تلاء سن٬ اُنہاں دے نِشان اجے وی مِلدے ہن۔ تامبے دے نِکّے نِکّے پَیسے کئی وار دبّے ہۄئے لبھّدے ہن۔

بَیجناتھ دا پاݨی بڑا ہاذمے والا ہَے تے کِہا جاںدا ہَے کِہ مہاراج سںسّار چںدّ آپݨے پِیݨ لئی اِتھۄں ہی پاݨی مںگّوائِیا کردا سی۔

شہِر دے باہر اِک کھُلہے مَیدان 'چ اسِیں اِک اجِیب نذارا ڈِٹھّا ۔ کُجھ نَۄجوان کُڑِییاں رۄںدِییاں دھۄںدِییاں درِیا ولّ جا رہِییاں سن تے کئی نَۄجوان مُںڈّے درِیا دے کںڈھّے کھلۄتے تماشا ویکھ رہے سن۔ اخِیر کُڑِییاں نیں درِیا وِچ کُجھ مُۄرتِییاں سُٹِییاں تے جِویں اُنہاں نُۄں بہُت دُکھ ہۄ رِہا ہۄوے٬ سبھ دِییاں سبھ کِیرنے پائُݨ لگ پئیِیاں۔ درِیا دے کںڈھّے کھلۄتے مُںڈّے اِہ ویکھ کے اُچّا اُچّا ہسّݨ لگ پئے۔ اسِیں اِس اجِیب میلے دا مُڈھّ پُچھݨ دی کۄشِش کِیتی تے سانُۄں پتا لگا کِہ اِہ میلا اَۄرتاں دی دُنِییاں وِچ اِس سدھّر تۄں پَیدا ہۄئِیا کِہ اُنہاں نُۄں چںگّے ور مِلݨ۔

دُنِییاں بھر وِچ اَۄرتاں چںگّے پتِییاں لئی یاچنا کردِییاں ہن تے کاںگڑاں وادی دِییاں یُوتِییاں دی اِہ خاہِش رلی دی پُۄجا وِچ بِیان لَیںدی ہَے۔

پھگّݨ دے آخری دِن کُڑِییاں اِک کَۄڈی نُۄں گھر وِچ دبا دِںدِّییاں ہن تے اگلے دِن تۄں اِس تھاں نُۄں پُۄجݨ لگ پَیںدِییاں ہن۔ کۄئی پںدّراں دِن سویرے شام کُڑِییاں اِتھے اِکٹھِّییاں ہۄ کے پُۄجا کردِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ پھِر پہِلی وِساکھ نُۄں رلی دا شںکّر نال وِیاہ ہۄ جاںدا ہَے۔ ادھِّییاں کُڑِییاں شںکّر ول تے ادھِییاں رلی ول ہۄ جاںدِییاں ہن۔ رلی تے شںکّر دِییاں مُۄرتِییاں نُۄں وِیاںہدڑ کُڑی مُںڈّے واںگ وٹݨا ملِیا جاںدا ہَے۔ پھِر اِک بْراہمݨ ہون کردا ہَے تے کُڑِییاں شںکّر تے رلی دِییاں مُۄرتِییاں دے سِراں وِچ سرہۄں دا تیل پاںدِییاں ہن۔ شںکّر نُۄں لاڑِیاں واںگ لال کپڑے پُیائے جاںدے ہن تے پھِر دۄہاں نُۄں اِک پالکی وِچ پا کے درِیا ول لِجائِیا جاںدا ہَے٬ تے پھِر اِنہاں نُۄں درِیاں وِچ رۄڑھ دِتا جاںدا ہَے۔

اِس اجِیب پر خُۄبسُۄرت رِواج دِییاں جڑھاں اِتِہاس وِچ ہن۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ اِک وار اِک بْراہمݨ نیں آپݨی بھر جوان دھی رلی نُۄں شںکّر ناں دے اِک نِیاݨے مُںڈّے نال وِیاہ دِتّا۔ جدۄں لاواں ہۄ چُکِییاں تے وہُٹی آپݨے بال پتی تے اُہدے بھرا بستُۄ نال گھر جا رہی سی٬ رستے وِچ درِیا دے کںڈھّے اُس نیں ڈۄلی نُۄں رُکوا لِیا۔ پھیر اُس نیں آپݨے بھرا بستُۄ نُۄں کِہا٬ “میری کِسمت وِچ اِک اِیاݨے مُںڈّے نال وِیاہ کرنا لِکھِیا سی تے مَیں اِہۄ جِہی ذِںدّگی ہۄر جِیئۄُݨا نہِیں چاہُںدّی۔ پر میری یاد وِچ اگۄں کُڑِییاں نُۄں تِنّ مُۄرتِییاں بݨائُݨِییاں چاہِیدِییاں ہن٬ اِک میری٬ اِک میرے پتی دی٬ تے اِک تیری میرے وِیر بستُۄ دی۔ تے کُڑِییاں نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اِنہاں مُۄرتِییاں نُۄں چیتر دے مہِینے وِچ پُۄجدِییاں رہِݨ۔ پھیر اِنہاں وِچۄں دۄ دا وِساکھ دی پہِلی ترِیک وِیاہ کِیتا جائے٬ جِویں میرا وِیاہ ہۄئِیا سی٬ اُسے تۄں بائد دُۄجے جاں تِیجے دِن ڈۄلی وِچ پا کے اِنہاں مُۄرتِییاں نُۄں درِیا دے کںڈھّے لِیاںدا جائے تے اُتھے ڈۄب دِتّا جائے۔ اِہ سبھ کُجھ میری یاد وِچ کِیتا جائے٬ میرے وِیر ! تے جے کۄئی وی اِںج کریگی اُسے کُڑی دا میرے واںگ انجۄڑ وِیاہ نہِیں ہۄویگا۔” اِہ کہِںدّے ہۄئے رلی نیں درِیا وِچ چھال مار دِتی تے ویکھدِیاں ویکھدِیاں ڈُبّ گئی۔ اُدۄں تۄں لَے کے رلی٬ شںکّر تے بستُۄ دی پُۄجا کاںگڑے دے سارے دے سارے ذِلے وِچ ہر تھاں ہُںدّی ہَے۔

رلی دا میلا ویکھ کے اسِیں بَیجناتھ دے مںدّر دے درشن کِیتے۔ بِیاس دی وادی دا سبھ تۄں ودھِییا اِتِہاسک بھون بَیجناتھ دا مںدّر ہَے۔ بَیجناتھ درئسل اِتھۄں دے سبھ تۄں وڈے مںدّر دا ناں ہَے٬ جِہڑا شِو دیوِیاںت دے نمِت بݨائِیا گِیا سی۔ اِسے مںدّر دے ناں پِچھے شہِر دا ناں وی پِیا جاپدا ہَے۔

اِسے کسبے دا پہِلا ناں کِیڑ گرام سی۔ اِہ گلّ دۄ شاردا لِکھتاں تۄں پْتِیت ہُںدّی ہَے٬ جِہڑِییاں پتھّراں 'تے اُکرِییاں ہۄئیِیا اِتھے مِلِییاں ہن۔ اِہ لِکھتاں کاوِ-مئی تے سُںدّر سںسّکْرِت کوِتا وِچ لِکھِییاں ہۄئیِیاں ہن۔اِنہاں وِچ اِس مںدّر دے بݨان دا اِتِہاس دسِیا ہَے۔ اِس مںدّر نُۄں اِتھۄں دے دۄ وِئُپارِییاں نیں بݨائِیا سی۔ اِنہاں ہتھّ لِکھتاں وِچ دسِیا ہَے :

“تْرِگرت وِچ کِیڑ گرام ناں دا اِک سُںدّر پِںڈّ ہَے۔ اِس پِںڈّ وِچ کئی خُۄبِییاں ہن۔ اِتھۄں بِںدُّۄکا ناں دا درِیا پہاڑ دی گۄدی وِچۄں کُددا ہۄئِیاں نِکلدا ہَے تے اٹھکیلِییاں کردا لںگھّ جاںدا ہَے٬ جِویں کۄئی سُںدّری آپݨی پہِلی جوانی وِچ چھُلک چھُلک پَیںدی ہَے۔ اِس پِںڈّ وِچ راجا لکشمن دا راج ہَے۔ اِتھے دۄ بھرا منُۄکا تے آہُۄکا رہِںدّے ہن۔ اِنہاں دے پِتا دا ناں سِدھّا سی۔ اِنہاں بھراواں نیں آپݨی جائِداد وںڈّی نہِیں سی۔ دۄویں ہی بڑے بھلے لۄک سن تے اِنہاں نیں شِو دا اِہ مںدّر بݨاوائِیا۔ اِس مںدّر دے درواذے تے گںگّا جمنا تے باکی دیوی دیوتِیاں دِییاں مُۄرتِییاں ہن۔ آسِیکا دا پُتّر ایس مںدّر نُۄں بݨان والے مِسترِییاں دا سردار سی تے سُسرمن دے پِںڈّ وِچۄں آئِیا سی۔ اِںج ہی سمانا دا پُتّر تھۄڈکا وی اُہدے نال کمّ کردا سی۔ اِنہاں دۄ اُستاد مِسترِییاں دی اگوائی وِچ شِو دا اِہ مںدّر اُسارِیا گِیا۔” اِس مںدّر دی اُساری شامُۄں دے وِچاراں دے انُسار کِیتی گئی تے اُہدے اُتے رکھِّییاں کئی گݨ دیوتِیاں دِییاں مُۄرتِییاں چمک چمک پَیںدِییاں ہن۔ اِہ گلّ بڑی دِلچسپ ہَے کِہ اِس مںدّر نُۄں بݨان لئی دۄویں مِستری کاںگڑے شہِر وِچۄں آئے سن۔

بَیجناتھ دے مںدّر دی بناوٹ کُجھ اِس ترہاں ہَے۔ اِس دے اںدّر اٹھّ مُربّا پھُٹ اِک پُۄجا استھان ہَے٬ جِس دا بھید ہریک نُۄں نہِیں دسِیا جاںدا۔ اِہدے گِرد اِک مںڈّپ ہَے۔ اِس مںڈّپ دی چھتّ ڈھالوِیں ہَے۔ اِس وِشیش پُۄجا استھان وِچ ویدِیاںت ناں دا لِںگّ رکھِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِس دے اںدّر جاݨ لئی اِک بہُت تںگّ کھِڑکی ہَے٬ جِس دے دۄہِیں پاسِیں ستُۄن ہن۔ مںڈّپ دی چھتّ چار ستُۄناں 'تے کھلۄتی ہۄئی ہَے۔ اِنہاں کھمبھِّیاں اُتے بݨِییاں ڈاٹاں چھتّ نُۄں نَۄ ہِسِّیاں وِچ وںڈّ دِںدِّییاں ہن۔ چھتّ پتھّراں نال چِݨی ہۄئی ہَے۔ مںڈّپ دے ساہمݨے اِک شاندار ڈِئُڈھی ہَے۔ اِہ ڈِئُڈھی وی چار کھمبھِّیاں 'تے کھلۄتی ہَے۔ اِہ کھمبھّے سِدھّے سادے ہن تے اِنہاں دی بناوٹ تۄں پتا لگدا ہَے کِہ پُراݨے ذمانے دے کھمبِّیاں تۄں اِنہاں وِچ کۄئی ذِیادا فرک نہِیں۔ اِنہاں دا چَۄرس تھلّا٬ اُس اُتے ودھے ہۄئے دۄ دائِرے٬ اِنہاں وِچ خالی تھاں٬ اِہ سبھ کُجھ پُراݨی کلا دے نمُۄنے ہن٬ بھاویں اِنہاں نُۄں ہِںدُّۄیاں دی سجاوٹ نیں بائد وِچ ڈھکّ لِیا جاپدا ہَے۔ مںڈّپ دِییاں اُتّر دے دکھّݨ دِییاں دۄویں دِیواراں دے نال چھجّے بݨے ہۄئے ہن٬ جِنہاں وِچ کھِڑکِییاں ہن۔مںدّر دے چَۄہاں پاسے ہملے تۄں بچائۄ دے مۄرچے بݨے ہۄئے ہن۔ اِنہاں کںدھّاں دے سُراخاں وِچ وی اجّ کلّہ دیوی دیوتِیاں دِییاں مُۄرتِییاں رکھِییاں جاںدِییاں ہن۔ مںدّر دِییاں باہرلِییاں دِیواراں بہُت سُںدّر بݨِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اِنہاں وِچ ستُۄن بݨے ہۄئے ہن تے دۄ ستُۄناں دے وِچ دی خالی تھاں وِچ سُۄرج آدِ دیوتِیاں دِییاں مُۄرتِییاں رکھِّییاں ہۄئیِیاں ہن۔ سُۄرج دیوتے دی اِک مُۄرتی٬ جِویں کِہ 1240 اِیسوی دی اِک ناگری لِکھت تۄں پتا لگدا ہَے٬ بھگوان مہاوِیر دی مُۄرتی سی۔ مںدّر دی چھتّ نوِیں جاپدی ہَے تے اِتھۄں دے پُجارِییاں دے کہِݨ انُسار دُۄجے راجا سںسّار چںدّ دے سمیں مُرمںتّ کِیتی گئی سی۔ بڑی خُشکِسمتی دی گلّ ہَے کِہ بَیجناتھ دے مںدّر نُۄں 1905 دے بھُچال تۄں کۄئی ذِیادا نُکسان نہِیں پُجا۔ اِس دے کۄل ہی سِدھ ناتھ دا مںدّر بِلکُل ملِییامیٹ ہۄ گِیا سی۔

بَیجناتھ تۄں جُگِںدّر نگر تکّ کُدرتی سُںدّرتا ادُتّی ہَے۔ بَیجناتھ تۄں ذرا اُتے جا کے پالم دی وادی دا نذارا کِیتا جا سکدا ہَے۔ دھان دے لہِلہاںدے کھیتاں وِچ کِرساناں دِییاں جھُگِّییاں٬ تُنّ تے باںساں دے جھُںڈّ اُتّر ول دھَۄلِیدھار دا پہاڑ٬ دکھّݨ ولّ اںدّریٹا دی ڈھلان تے پھیر دکھّݨ پچھّݨ ولّ جا رہِییاں نِکِّییاں نِکِّییاں بیشُمار پہاڑِییاں۔

آسا پُری دا مںدّر اِتھۄں بہُت چںگّی ترہاں وِکھائی دِںدّا ہَے۔ اِںج لگدا ہَے جِویں اِہ مںدّر مُسِیبت تے دُکھّ وِچ پہاڑی وسنِیکاں دی آس بنوا رِہا ہۄوے۔ چِیلہ دے اِک جںگّل وِچۄں لںگھّدے ہۄئے اسِیں اِک سُںدّر وادی وِچ کدم رکھدے ہاں جِس دے دۄہاں پاسے پہاڑِییاں ہن۔ اِتھے ناں کۄئی کھڈّاں ہن٬ ناں ٹۄئے۔پہاڑِییاں سہِجے سہِجے سڑک تک ڈھل جاںدِییاں ہن٬ دکھّݨ ول اِک سُںدّر جںگّل ہَے تے اُتّر ول دھاناں دے کھیت٬ تے کھیتاں وِچ کِرساناں دے گھر پَۄڑِییاں واںگ چڑھی جاںدے ہن۔

اُلہ درِیا دے بِجلِیگھر دِییاں تاراں کُدرتی نذارے نُۄں خراب کردِییاں ہن۔اِںج لگدا ہَے کِہ نوِیں تہِذِیب دِییاں اِہ بلاواں ایس وادی دی سُںدّرتا نُۄں برباد کرکے رہِݨگِییاں۔

سڑک کںڈھّے دُکاناں سجِییاں ہۄئیِیا ہن۔ دُکانداراں نیں آپݨِییاں دُکاناں دے باہر چِٹّے گُلاب دِییاں ویلاں لائیِیاں ہن٬ جِنہاں دے پھُلّ چانݨی رات وِچ چمکدے ہن۔

جد اسِیں دۄ کُ مِیل ہۄر اگے گئے تاں اِک گدّی بھیڈاں دا اِجّڑ چرا رِہا سی۔ بھیڈاں گھاہ چر رہِییاں سن تے اُہ چُمبّک تے پتھّر دے نال اگّ سُلگا رِہا سی۔ پتھّراں دے چُلّہے 'تے اُس نیں پاݨی گرم کِیتا تے تامبے تے مۄٹے جِہے گلاس دے وِچ چاہ پائی۔سانُۄں ویکھ اُس کِہا٬ “آئۄ جی تُسِیں وی چاہ پِیئۄ۔” چاہ پُچھّݨ لئی اُس دا دھنّواد کرکے مَیں کِہا٬ “بئی تیری ذِںدّگی تاں بڑی چںگّی ہَے٬ ناں فِکر تے ناں پھاکا۔ بھیڈاں بکّرِییاں چارنا تے اُنہاں دا دُدھّ پِیݨا تے بُلّے لُٹّݨا۔” چاہ دا گلاس مُۄںہ نُۄں لا کے بۄلِیا٬ “واہ بھئی واہ ذِںدّگی تاں تُہاڈی ہَے جِہڑے مۄٹراں وِچ اُڈّے پھِردے ہۄ٬ اجّ کِتے تے کلہ کِتے۔ ساڈی کی ذِںدّگی ہَے٬ بھالُۄیاں واںگ کُںدّراں وِچ سَۄںدے ہاں۔ کدے بھیڈاں گُیاچ گئیِیاں٬ تے کدے باگھاں نال ٹاکرے۔” مَیں پُچھِّیا٬ “تُۄں رات ویلے کِتھے رہِںدّا ہَیں ? اُس نیں اِک کُںدّر ول اِشارا کرکے کِہا٬ “اُس وِچ۔”

بَیجناتھ دے اُتے تے دھَۄلِیدھار تے کدماں وِچ بِیڑ ناں دا اِک سُںدّر پِںڈّ ہَے۔ اِہ پِںڈّ پال راجپُۄتاں دی راجدھانی ہُںدّا سی۔ اِس پِںڈّ دے باہر اۄکاں دا اِک بہُت سںگھّݨا جںگّل ہَے۔ اِس جںگّل وِچ اِک ندی ہَے۔ اُتے جا کے اِتھۄں دے رئیِس پْرِتھِیپال دا گھر ہَے۔ پْرِتھِیپال اِتھے دا ذِمِیدار ہَے تے اِس نیں چاہ دے باغ لائے ہۄئے ہن۔ آئے گئے دی خاتر کرکے پْرِتھِیپال بہُت خُش ہُںدّا ہَے۔

ہۄلی دے دِناں وِچ بِیڑ پِںڈّ دے جںگّل وِچ اِک میلا لگدا ہَے٬ جِس وِچ دھَۄلِیدھار تۄں گدّی تے کنیت آئُںدے ہن۔ لُگڑی پی کے اِہ لۄک سارا دِن گائُںدے تے نچدے ہن۔

کُلُّۄ دے میلے واںگ اِس اِلاکے دے لۄک وی پالکِییاں وِچ آپݨے دیوتِیاں نُۄں میلے 'تے لِیائُںدے ہن تے بِیڑ دا جںگّل اِنہاں دِناں وِچ کُلُّۄ دے دسہِرے دا نذارا دے جاںدا ہَے۔ اِس میلے وِچ اسِیں لۄکاں دے پہِراوے وِچ رںگّاں دی چۄݨ تکّ سکدے ہاں تے گہِݨِیاں نال شِںگّارِییا اِتھۄں دِییاں اِستْرِییاں دی سُںدّرتا ول نِیجھ لا کے ویکھدے ہۄئے کاںگڑے دے پُراݨے کلاکاراں دی داد دے سکدے ہاں٬ جِنہاں نیں آپݨے چِتّراں وِچ تھاں تھاں اِستْری دی سُںدّرتا نُۄں رجّ کے اُلِیکِیا ہَے تے اِںج ناں کیول آپݨی کلا نُۄں چمکائِیا ہَے سگۄں آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں لئی اُہ آپݨے بُرش راہِیں پہاڑی سُںدّرتا تے سُہج-پِیار نُۄں سُرکھِّئت کر گئے ہن۔ میلے وِچ بݨ کے آئے بںدّے آپݨے کھیڑویں ہاسے نال کدم-کدم اُتے ساڈا دھِیان کھِچدے ہن تے سانُۄں اِس پہاڑی پْردیش وِچ ہی رہِ جاݨ دی پْریرݨا دِںدّے ہن۔

کاںگڑے دی وادی دے پْراکِرتک دْرِش تکّ کے اتے اُتھۄں دے لۄکاں دی سُںدّرتا ماݨ کے اسِیں ہُݨ امبّالے نُۄں تُر پئے۔ مَیں آپݨے پیشکار نُۄں—جِہڑے ہرِیاݨے دا اِک سِدھّا سادا جاٹ سی٬ تے سفر وِچ نال رِہا سی-پُچھِّیا٬ “چَۄدھری ساہِب٬ پہاڑ تے جںگّل کَیسے لگے ?” کہِݨ نُۄں تاں اُس نیں کہِ دِتا٬ “بڑے سُہݨے ہن جناب٬ پر جد شام نُۄں اسِیں پالمپُر پُہںچّے تاں پرمیشری داس نُۄں جِہڑا کاںگڑے وِچ میرا بڑا دۄست تے سہائِک ہَے٬ مَیں پُچھِّیا کِہ ساڈے چَۄدھری دا کی ہال ہَے۔ اُس نیں دسِیا کِہ چَۄدھری کہِںدّا سی٬ “جان بچی٬ لاکھۄں پائے۔”

جِتھے ساڈا دھِیان برفانی چۄٹِییاں تے شاںت جںگّلاں ول سی٬ چَۄدھری دا خِیال ڈُۄںگھِییاں کھڈّاں تے خرناک مۄڑاں ول سی۔ پْراکِرتی دا پِیار بہُت تھۄڑھے بںدِّیاں وِچ ہی ہُںدّا ہَے۔ کاںگڑا وادی دی سُںدّرتا نُۄں کۄئی رسِییا تے پْراکِرتی دا پْریمی ہی ماݨ سکدا ہَے۔

میرے پِںڈّ دے اِک بذُرگ اکھاݨ پائِیا کردے سن کِہ اِک شہِت کۄلں گِدھّاں دا گَۄل لںگھِّیا تاں اُنہاں نُۄں سِرف مُردار ہی وِکھائی دِتے۔ اِک مُرغابِییاں دی ڈار لںگھّی تے اُنہاں سِرف سرۄور ہی ویکھے۔ تِتّلِییاں تے مدھُۄ مکھِّییاں اُپرۄں دی اُڈدِییاں لںگھِّییاں تے اُنہاں نُۄں سِرف سُہݨے پھُلّ ہی نذر آئے۔

جِہۄ جِہا کِسے دا سُبھا ہۄوے٬ اُہۄ جِہِییاں چِیذاں ہی اُس نُۄں وِکھائی دِںدِّییاں ہن۔ میرا چَۄدھری ساتھی ڈُۄںگھِییاں کھڈّاں تۄں بڑا تْرہِ گِیا سی٬ پر مَیں اِہ سفر سُںدّرتا دی تلاش وِچ کِیتے تے اِنسانی سُہپّݨ, چِتّرکلا دا سُہج٬ تے پْراکِرتی دی سُںدّرتا نُۄں کاںگڑے دے پہاڑاں وِچ رجّ کے ماݨِیا۔

('پتّے پتّے گۄبِںدّ بَیٹھا' وِچّۄں)