کِسے وی دیش وِچّ جدۄں کۄئی ہۄر راہ ناں دِسدا ہۄوے تاں آم لۄکاں واستے آس دی آکھری کِرن نِیاں پالِکا دا درواذا منِّیا جاںدا ہَے۔ لۄکتںتّر نُۄں اجّ دے یُگ وِچّ جدۄں سارے سںسّار دے دیشاں وِچّ آدرش راج-پْربںدھّکی سِسٹم کِہا جاںدا ہَے٬ اِس پْربںدھّ دے اںدّر وی بہُت سارے کمّاں لئی ’لۄکاں ولّۄں٬ لۄکاں لئی‘ چُݨِییاں سرکاراں اسل وِچّ لۄکاں لئی کمّ کرن دی تھاں آپݨے ہِتاں جاں آپݨے لۄکاں دے ہِتاں کھاتر آم لۄکاں دا گھات کرن دے راہ پَے جاݨ تاں اںتّم در نِیاں پالِکا دا ہی رہِںدّا ہَے۔ اِس وکت کئی گھاتک رۄگاں دے شِکار ہۄ چُکّے بھارتی لۄکتںتّر وِچّ جدۄں سرکاراں٬ کیںدر والی سرکار وی تے راجاں والِییاں وی آم لۄکاں نُۄں ٹِچّ جاݨن لگّ پئیِیاں ہن تاں لۄکاں دی آس دی آکھری کِرن بݨ سکدا نِیاں دا کھیتر وی اُنہاں دی آس نُۄں نِراشتا وِچّ بدلݨ والا بݨدا جاںدا ہَے۔ ججّ ساہِبان تۄں جِس نِرپکھّتا دی اسِیں آس رکھّدے ہاں تے رکھّݨی وی چاہِیدی ہَے٬ اُس نُۄں ڈھاہ لگدی پئی ہَے اتے اِہ ڈھاہ کھُد ادالتاں وِچّ بَیٹھ کے سرکاراں تۄں بھوِکھّ دی وڈّی جھاک رکھّݨ والے ججّاں دے کِردار نال لگدی پئی ہَے۔ بھارت دیش دے ڈھاںچے وِچّ سُپرِیم کۄرٹ تے سارِییاں ہائی کۄرٹاں نُۄں اُچّ نِیاں پالِکا منِّیا جاںدا ہَے تے اُنہاں کۄلۄں آس رکھّی جاںدی ہَے کِہ اُہ ذِلہا پدھّر ’تے اُس تۄں ہیٹھلِییاں ادالتاں وِچّ بَیٹھے ججّاں لئی مِسال پیش کردِییاں ہۄݨگِییاں۔ پِچھلے دِنِیں٬ تے ودھّ ٹھِیک کہِیئے تاں پِچھلے کُجھ سالاں وِچّ اِہۄ جِہِییاں مِسالاں لۄکاں ساہمݨے آئیِیاں ہن٬ جِنہاں دے کارن ججّاں دی نِرپکھّتا بارے وی شکّ پَیدا ہۄݨ لگّ سکدے ہن۔

بہُ-چرچِت ماملا سُپرِیم کۄرٹ دے چِیپھ جسٹِس رںجّن گۄگۄئی دا سی٬ جِنہاں نیں دیش دے ادالتی اِتِہاس وِچّ پہِلی وار کُجھ ججّ نال لَے کے آپݨے چِیپھ جسٹِس وِرُدھّ پْرَیسّ کانپھرںسّ کِیتی اتے سِدھّے دۄش لائے سن۔ سرکاراں دی اکھّ وِچّ رڑکدے پھَیسلے دیݨ والے جسٹِس رںجّن گۄگۄئی نُۄں جدۄں بھارت دا مُکھّ ججّ بݨن دا مَۄکا مِلِیا تاں اُنہاں دی بۄلی تے سرکاراں ولّ وتِیرا دۄویں بدل گئے۔ اہُدے اُتّے آکھری دِناں وِچّ جِہڑے کیساں دے پھَیسلے اُنہاں نیں کِیتے٬ اُنہاں کارن جسٹِس گۄگۄئی وڈّے وِواداں وِچّ پھسے تے پھِر رِٹائِر ہُںدّے سار جِدّاں راج سبھا دے مَیمبر بݨے تاں اکس ہۄر کھراب ہۄ گِیا۔ کارن ساپھ سی کِہ کِسے سمیں سرکاراں نُۄں ہِلا دیݨ والے کُجھ پھَیسلے کردا رِہا ججّ اچانک سرکار دا پلّا چھُڈائُݨ والے پھَیسلے دیݨ لئی چرچا وِچّ آ گِیا سی٬ پر نِیاں پالِکا دے ہالات اُس تۄں پِچھّۄں وی بدل نہِیں سکے۔

بِیتے دِنِیں کلکتّا ہائی کۄرٹ دے اِکّ ججّ٬ جسٹِس ابھِیجِیت گںگّۄپادھِیائے نیں اچانک استِیپھا دے دِتّا تے پھِر دیش دی واگ سمبھّالدی پارٹی٬ بھارتی جنتا پارٹی٬ نال جا جُڑِیا۔ اُس دے اِس کدم نال ادالتی سُݨوائی دَۄران اُس ولّۄں کِیتِییاں ٹِپّݨِییاں بارے چرچا چلّ پئی۔ کُجھ چِر پہِلاں اُس نیں آپݨی ہائی کۄرٹ دے اِکّ ججّ اُتّے اِکّ کھاس پارٹی لئی کمّ کرن دا دۄش لائِیا اتے سنسنی پھَیلا دِتّی سی۔ اُہ جنتک تَۄر اُتّے وی اِدّاں دِییاں ٹِپّݨِییاں کردا رِہا سی٬ جِنہاں بارے آم تَۄر اُتّے ججّ ساہِبان دا چُپّ رہِݨا ٹھِیک منِّیا جاںدا ہَے۔ اِنہاں گلّاں کارن سُپرِیم کۄرٹ نیں اُس کۄل پئے کُجھ کیس سُݨوائی دے لئی جسٹِس گںگّۄپادھِیائے والے بَیںچ دی بجائے کِسے ہۄر بَیںچ ولّۄں وِچارن لئی کہِ دِتّا سی۔ استِیپھا دیݨ پِچھّۄں جسٹِس گںگّۄپادھِیائے جِویں کاہلی وِچّ بھاجپا نال جُڑِیا تے جِدّاں اِہ کہِݨ تۄں جھِجک نہِیں رکھّی کِہ اُہ ججّ ہُںدّے ہۄئے وی بھاجپا نال سمپّرک وِچّ سی٬ اُس نال راجسی آگُۄیاں نال ججّاں دے جُڑن اتے اُنہاں دی نِرپکھّتا شکّی ہۄݨ دی چرچا وی دُبارا چلّ پئی ہَے۔

اِس ماملے وِچّ کانُۄنی پابںدّی کۄئی نہِیں اتے کۄئی وی ججّ کدے وی استِیپھا دے کے سِیاست دی کِسے دھِر نال جُڑ سکدا ہَے٬ پر دُنِییا بھر دے ججّاں نیں آپسی سہِمتی نال کُجھ اسُۄل تَیء کِیتے ہۄئے ہن٬ جِنہاں دا کھِیال تے لجّ-شرم رکھّݨ دی لۄڑ سمجھی جاںدی ہَے۔ اپرَیل 2000 وِچّ وِییانا وِچّ ہۄئی دُنِییا بھر دے ججّاں دی مِیٹِںگّ پِچھّۄں بھارت دے بںگّلَۄر وِچّ پھروری 2001 وِچّ اِس بارے اِکّ کھرڑا تِیار کِیتا گِیا تے اُس نُۄں نومبّر 2002 وِچّ اِںٹرنَیشنل کۄرٹ آپھ جسٹِس دے مُکھّ دپھتر وِچّ پیش کِیتا اتے پْروان کِیتا گِیا سی۔ سںسّار بھر دی نِیاں پالِکا وِچّ اِس اَیلاننامے دے ستِکار لئی گلّاں ہُںدِّییاں ہن٬ پر جِہڑے بھارت وِچّ اِسدا کھرڑا تِیار کِیتا گِیا سی٬ اُس وِچّ بڑا کُجھ اِس اَیلاننامے وِچّ لِکھے اسُۄلاں تۄں اُلٹ ہُںدّا دِسدا ہَے۔ اُںج اسُۄل ویکھِیا جاوے تاں کۄئی ججّ اِہۄ جِہی کِسے دھِر دا کیس نہِیں سُݨ سکدا٬ جِس نال اُہ ججّ بݨن تۄں پہِلاں کدے وکالت کارن جاں ہۄر کِسے گلّ کر کے سمبّںدھّت رِہا ہۄوے جاں سمبّںدھّت دھِر جاں اُس دے وِرۄدھِییاں نال دِلچسپی رکھّدا ہۄوے۔ جسٹِس گںگّۄپادھِیائے نیں جدۄں ہائی کۄرٹ وِچّ اِکّ کھاس دھِر دے کھِلاپھ ٹِپّݨِییاں کرن دا کمّ چھۄہِیا تاں چرچا ہُںدّی سی کِہ اُہ اُس راجسی دھِر دے وِرۄدھ دی دھِر نال کُجھ ساںجھ رکھّدا ہَے٬ پر اِس نُۄں سِیاسی دُۄشݨ کہِ کے نکار دِتّا گِیا سی۔ رِٹائِر ہۄݨ پِچھّۄں جدۄں اُس نیں کھُد بھاجپا نال آپسی ساںجھ ہۄݨ ’تے ججّ ہُںدِّیاں وی اُس پارٹی نال سمپّرک رکھّݨ دی گلّ شرییام کہی تاں جِہڑے لۄک پہِلاں اِس نُۄں سِیاسی دُۄشݨباذی کہِںدّے سن٬ اُہ چُپّ وٹّ گئے۔ ساپھ ہَے کِہ جسٹِس گۄگۄئی جاں کۄئی ہۄر ججّ ہۄوے٬ راجنِیتی دا چسکا رکھّݨا چاہے تاں کانُۄن اُس نُۄں بِلکُل نہِیں رۄکدا تے ججّاں بارے اسُۄلاں دے جِہڑے پُلںدّے اسِیں لۄک بڑے وذندار منّدے ہاں٬ اُہ سِرپھ کہِݨ دِییاں گلّاں ہۄ سکدِییاں ہن٬ بھارت دے لۄکتںتّری پْربںدھّ٬ جِنّا کُ اِہ ’لۄکتںتّر‘ بچِیا ہَے٬ وِچّ اِہ اجّکلّہ کۄئی ارتھ نہِیں رکھّدِییاں جاپدِییاں۔

ججّاں تے ہۄر وڈّے اپھسراں دے نَۄکری چھڈّدے سار وڈّے سرکاری رُتبِیاں اُتّے نِیُکتی ہۄݨ دے لئی اسُۄلاں دی چرچا وِچّ ’کُۄلِںگّ پِیرِیئڈ‘ دا ذِکر آم ہُںدّا ہَے۔ اِہ رِٹائِر ہۄݨ پِچھّے کِسے اِہۄ جِہے اہُدے نُۄں پْروان کرن تۄں پہِلاں دا سماں ہَے٬ تاں کِہ اِہ ناں کِہا جاوے کِہ کۄئی اپھسر اِس اہُدے دی جھاک وِچّ اپھسری ویلے سِرپھ اِسے دی پْراپتی لئی کمّ کردا رِہا سی۔ پِچھلے سالاں وِچّ اِہ سماں وی ذرُۄری نہِیں رہِݨ دِتّا گِیا تے کئی لۄکاں نیں سویرے اپھسری تۄں استِیپھا دِتّا اتے اُسے شام کۄئی وڈّا سرکاری اہُدا لَے لِیا سی٬ پر کۄئی اسُۄل اڑِکّا نہِیں سی بݨِیا۔ بہُت سارے لۄک اِس ترہاں دے وِہار نُۄں بیئسُۄلا کہِ کے نُکتاچِینی کردے ہن٬ اسِیں وی کردے ہاں تے اسِیں گلت نہِیں کردے٬ پر اِہ بِماری کۄئی نوِیں پَیدا نہِیں ہۄئی٬ بھارت دے آذاد ہُںدّے سار لگّ گئی سی۔ ہۄر کِسے وی بِماری تۄں ودھّ کھترناک اُہ رۄگ منِّیا جاںدا ہَے٬ جِہڑا بچپن وِچّ لگّ گِیا ہۄوے۔ بھارت وِچّ جواہر لال نہِرُۄ دے پْردھان مںتّری ہۄݨ دے وکت ہی کُجھ ججّاں نُۄں رِٹائِر ہۄݨ پِچھّۄں اہُدے دِتّے جاݨ لگّ پئے سن اتے کئی لۄک ججّ بݨن تۄں پہِلاں ہی سِیاسی پارٹِییاں نال جُڑ کے سرگرمی کردے تے راج ماݨدے رہے سن۔ اُس ویلے بہُت سارے وکِیلاں تے سابکا ججّاں نیں اِسدا اِتراذ کِیتا سی٬ پر گَۄلِیا نہِیں سی گِیا۔

نِیامُۄرتی کہے جاںدے ججّاں اتے اجِہی راجنِیتی بارے اسِیں کئی مِسالاں دسّ سکدے ہاں٬ پر اِسدی سبھ تۄں وڈّی مِسال شائِد جسٹِس بہِرُل اِسلام دی ہَے۔ اُہ وِئکتی کُجھ وِگڑے ہۄئے نَۄجواناں ولّۄں ریل گڈّی دے اِکّ تۄں دُۄسرے ڈبّے وِچّ چھڑپّے مارن واںگ راجنِیتی تے نِیاں کھیتر وِچّ چھڑپّے ماردا رِہا۔ بھارت دی سُپرِیم کۄرٹ کی٬ ہائی کۄرٹ وِچّ وی آئُݨ تۄں پہِلاں اُہ 1962 وِچّ اتے اِکّ وار پھِر 1968 وِچّ کاںگرس پارٹی ولّۄں راج سبھا لئی چُݨِیا گِیا سی۔ راج سبھا مَیمبر وجۄں اُس دے ہالے چار سال باکی سن کِہ اُپّرلی پہُںچّ سدکا اُس نُۄں ’آسام تے ناگالَیںڈ ہائی کۄرٹ‘, جِس نُۄں اجّکلّہ گُہاٹی ہائی کۄرٹ کِہا جاںدا ہَے٬ دا ججّ بݨا دِتّا گِیا تے وڈّے کمال دی گلّ اِہ سی کِہ 20 جنوری 1972 دی سویر تک اُہ راج سبھا دا کاںگرسی مَیمبر سی تے اُسے دِن شام تک ہائی کۄرٹ دا ’ماݨیۄگ ججّ‘ بݨائِیا جا چُکّا سی۔ پھِر اُہ 1 جُلائی 1980 نُۄں اُس ہائی کۄرٹ دے چِیپھ جسٹِس وجۄں رِٹائِر ہۄ گِیا٬ اُدۄں سُپرِیم کۄرٹ دا ججّ بݨائے جاݨ دی اُس دی پھائیِل کِسے جگہا رُکی ہۄئی سی تے اُسے سال نَۄں مہِینے تِنّ دِن بائد 4 دسمبّر 1980 نُۄں اُس نُۄں اِںدرا گاںدھی دی دُبارا بݨی سرکار نیں سُپرِیم کۄرٹ دا ججّ نِیُکت کر دِتّا۔ رِٹائِرڈ ججّاں نُۄں آم کرکے پھِر سدّ کے ججّ نہِیں بݨائِیا جاںدا٬ پر کِسے کھاس کیس وِچّ بݨا دیݨ دی رۄک وی کۄئی نہِیں ہَے۔ اُتھّۄں اُس نیں پھِر 12 جنوری 1983 نُۄں استِیپھا دِتّا اتے اگلے سال ہۄݨ والی لۄک سبھا چۄݨ لئی آسام دے بارپیٹا ہلکے تۄں اُمِیدوار بݨن لئی تِیاری کرن لگّ پِیا۔ اچانک آسام وِچّ ہالات وِگڑ گئے اتے اُس راج وِچّ چۄݨ ناں ہۄ سکی تاں بہِرُل اِسلام نُۄں کاںگرس پارٹی نیں اِکّ وار پھِر راج سبھا وِچّ بھیج دِتّا سی۔

بھارت دی نِیاں پالِکا وِچّ اِدّاں راجسی تے ادالتی اہُدے لَیݨ والِیاں دے کِردار دا اِتِہاس بتھیرا دِلچسپ ہَے۔ اِہ کمّ پہِلاں پںڈِّت جواہر لال نہِرُۄ دے سمیں وی ہُںدّا رِہا ہۄݨ کر کے بھاجپا دے راج وِچّ جدۄں اِہۄ کُجھ ہُںدّا ہَے تاں اُہ مۄڑواں مِہݨا مار کے کہِںدّے ہن کِہ شُرُۄ اِہ تُسِیں کِیتا سی۔ سُپرِیم کۄرٹ دے سِینِیئر وکِیل اے جی نُۄرانی اِس وکت نبّے تۄں ودھّ اُمر وِچّ کِتے بذُرگی دے دِن آرام نال گُذار رہے ہۄݨگے٬ پر آپݨے سمیں اُہ وکالت دے نال اکھباراں لئی لیکھ لِکھدے رہِںدّے سن تے اُنہاں کئی واری نِیاں پالِکا اںدّرلے ماڑے رُجھاناں بارے اُگّل چُکّی اتے اُس ویلے اِہ کِہا سی کِہ اِہ رُجھان ناں رُکے تاں بھارتی نِیاں پالِکا دا بھٹھّا بِٹھا دیݨگے۔ اجّ تۄں تِیہ سال تۄں ودھّ سماں پہِلاں کہِییاں اُنہاں دِییاں اُہ گلّاں اجّ یاد آئُںدِییاں ہن تے دُکھّ ہُںدّا ہَے کِہ ’جاگدے رہۄ‘ دا ہۄکا دیݨ والے اِس دیش دے پْرمُکھّ وکِیل٬ جِہڑا اِکّ مہان چِںتّک اتے دیش-دردی سی٬ دِییاں چِتاوݨِییاں نُۄں اݨگَۄلے کِیتا گِیا سی۔ بِماری دی جڑھ پھُٹّدے سار اُس نُۄں پکڑ لئۄ تاں بچا ہۄ سکدا ہَے٬ جدۄں بِماری جڑھ پکّی لا لوے تے اُس دِییاں شاکھاواں کئی پاسِیں پھَیل جاݨ تاں جِنّا مرذی ذۄر لائی جائیِئے٬ پھِر اُس نُۄں کںٹّرۄل کرن دی سمبھّاونا دِنۄں-دِن گھٹی جاںدی ہَے۔ بھارت دیش دے جِہڑے ادارے وِگاڑ دا شِکار اِکّ وار کِسے ترہاں ہۄ جاںدے رہے ہن٬ اُنہاں دے پھِر سُدھر سکݨ دِییاں مِسالاں تھۄڑھِییاں اتے اُنہاں والی لاگ ہۄر ادارِیاں وِچّ چلے جاݨ دِییاں مِسالاں ساڈے کۄل گِݨتی تۄں وی باہرِییاں ہن۔

اِس وکت تک بہُت نُکسان ہۄ چُکّا ہَے٬ پر اجے وی گلّ وسّۄں باہر نہِیں گئی۔ سُپرِیم کۄرٹ دے مَۄجُۄدا مُکھی جسٹِس دھنںجَّے یشوںتّ چںدّرچُۄڑ تۄں بھارت دے لۄکاں نُۄں بہُت آساں ہن٬ پر کۄئی اِنسان اِکلّا اُہ سِٹّے نہِیں کڈھّ سکدا٬ جِہڑے سمُۄہِک کۄشِشاں نال نِکل سکدے ہن۔ بھارت دے لۄکاں نُۄں اِس ویلے سۄچݨا پویگا کِہ اُنہاں دی آس دا آکھری در تاں گھٹّۄ-گھٹّ کھُلّہا رہے۔ اِہ پھرذ سِرپھ آم لۄکاں دا نہِیں٬ بھارت دی نِیاں پالِکا نال جُڑے ہۄئے لۄکاں٬ ججّاں تے وکِیلاں دا وی سمجھݨا چاہِیدا ہَے٬ پر اُہ آپݨا پھرذ نِبھائُݨا چاہُںدّے ہن جاں نہِیں٬ اُنہاں دی مرذی اُتّے نِربھر ہَے۔