اُمر گنی تے رِذوان پِچھلی رات اُمر گنی دے پُراݨے بیلِییاں نُۄں مِلݨ گُجراںوالے چلے گئے سن۔ کلّہ لاہَۄر دا شاہی کِلہا تے شاہی مسجِد ویکھݨۄں رہِ گئے ساں٬ اِس لئی اُمر گنی ہُرِیں سویرے اٹھّ وجے ہی ساڈے کۄل ’شاہتاج ہۄٹل‘ وِچ پہُںچّ گئے۔ تھۄڑھی دیر بائد جگتار دا اِک ہۄر پْرسںسّک شائِر نوِید شہِذاد وی پہُںچّ گِیا۔ نوِید ہُرِیں جلںدھّر دی بالۄکی بستی دے رہِݨ والے سن۔
گلّاں دیش دی وںڈّ دے سںتّاپ تۄں لَے کے چلّدِییاں چلّدِییاں کشمِیر تکّ پُجِّییاں٬ پھِر پاکِستان دی ہکُۄمت تک تے اُس تۄں بائد اِلاکے اتے ذباناں دے آدھار اُتے پاکِستان وِچ پَیدا ہۄ رہے وکھریوِیاں بارے چلّ پئیِیاں۔ کانفرںسّ دے پہِلے دِن سماگم شُرُۄ ہۄݨ تۄں پہِلاں اِک نَۄجوان میرے کۄل آئِیا تے اُس نیں اںگّریذی تے اُردُۄ وِچ لِکھی اِک دُورکی میرے ہتھّ پھڑائُںدِیاں کِہا٬ ‘’جناب! اسِیں سرائِکی ذبان دے ہوالے نال اِک تہِرِیک چلا رہے ہاں پاکِستان وِچ۔ اِہ پَیمپھلِٹ اُسے ہوالے نال ای اے۔‘’
‘’اِہ سرائِکی دا کی رَۄلا اے ایدھر‘’, مَیں پُچھِّیا تاں نوِید کہِݨ لگّا٬ ‘’اُہ کہِںدّے نیں اسِیں سرائِکی ذبان دے ناں اُتے آپݨا دیش بݨاواںگے۔ اُنہاں نیں اِس دیش دا نکشا وی بݨا کے وںڈِّئَے۔‘’
‘’اُہ اجِہا کِئۄں کر رہے نیں؟‘’
‘’اُہ آکھدے نیں کِہ اسِیں پںجّابی نہِیں۔ ساڈا الگّ سرائِک وسیب اے۔ سرائِکی ذبان نال بہُۄں دھْرۄہ ہۄئِئَے٬ اجِہا اُنہاں دا منّݨا اے۔‘’
نوِید شاہِذاد آپݨی مُلاذمت دے سِلسِلے وِچ پِچھلے سمیں اُس اِلاکے ’چ رِہا ہَے جِس نُۄں اُہ لۄک ’سرائِکستان‘ آکھدے نیں۔ شائِر ہۄݨ کرکے جدۄں اُہدا کۄئی جاݨُۄ کِسے ہۄر نال اُس دی جاݨ-پچاݨ کرائُݨ لگّا تاں اگلے نیں پُّچھِیا کِہ کی نوِید شہِذاد ستھانک اِلاکے نال ہی سبںدھّ رکھّدا ہَے تاں اُہ اگّۄں کہِݨ لگّا٬ ‘’نہِیں٬ اِہ تاں شُہدا مُہاجر ہَے۔‘’
پاکِستان دا ہی اِک پںجّابی اُنہاں لئی مُہاجر (شرنارتھی) ہی سی اُہ ’پںجّابی‘ نُۄں آپݨا منّݨ لئی تِیار نہِیں سن۔
‘’اُہ تاں سرائِکی دی تہِرِیک بڑے ذۄر شۄر نال چلا رہے نیں۔ میرا گِیت ریڈِیئۄ لئی منذُۄر ہۄ گِیا تاں اُہ کہِںدّے اسِیں آپݨے ریڈِیئۄ ’تے پںجّابی گِیت چلّݨ نہِیں دیݨا۔‘’ نوِید نیں دسِّیا۔
‘’اسل وِچ اُہ ذبان دے آدھار ’تے بھارت واںگ سُۄبِیاں دی مُڑ ہدّبںدّی چاہُںدّے نیں۔ اُہ اِس لئی بھارت دی مِسال وی دِںدّے نیں۔ اُنہاں مُتابک پںجّاب دی تاکتوار شْریݨی٬ جۄ مذبُۄت سَیںٹر دے ہکّ وِچ ہَے٬ ہمیشا بھاشائی آدھار ’تے نوِیں ہدّبںدّی دا وِرۄدھ کردی ہَے٬ اِسے کرکے اُہ پںجّابِییاں دے ذِیادا خِلاف نیں۔‘’ ڈاکٹر جگتار نیں گلّ ہۄر ساف کِیتی۔
‘’اُنہاں مُتابک پںجّاب وِچ پںجّابی بۄلدا اِلاکا کِہڑا ہَے؟‘’
‘’اُہ تاں پںجّاب دے سارے ذِلِیاں وِچّۄں سِرپھ لاہَۄر٬ شیخُۄپُرا٬ گُجراںوالا٬ کسُۄر٬ فَیسلاباد اتے گُجرات ذِلے دے کُجھ ہِسّے نُۄں خالس پںجّابی بۄلدا اِلاکا منّدے نیں۔‘’
نوِید شہِذاد نیں میرے من وِچ نواں سُیال پَیدا کر دِتّا٬ ‘’تاں کی راولپِںڈّی دا پۄٹھۄہار والا اِلاکا وی اُہ پںجّابی-بھاشی نہِیں منّدے؟‘’
‘’ہاں٬ راولپِںڈّی٬ جِہلم٬ اٹک تے چکول دے اِلاکے نُۄں اُہ وکھّری پۄٹھۄہاری تہِذِیب منّدے نیں۔ باکی 19 ذِلِیاں وِچۄں مُلتان ڈِوِیذن دے چھے ذِلے٬ بہاولپُر ڈِوِیذن دے تِنّ ذِلے٬ ڈیرا گاذی کھان تے سرگۄدھا ڈِوِیذناں دے چار چار ذِلے اتے اۄکاڑا تے جھںگّ دے ذِلِیاں وِچ اُنہاں مُتابک بہُ-گِݨتی سرائِکی بھاشی لۄک وسدے نیں۔ اُہ تاں اِہ وی آکھدے نیں کِہ ڈیرا اِسمائیِل کھاں٬ جۄ سرہدّی سُۄبے دی ڈِوِیذن ہَے٬ تارِیخی تَۄر ’تے سرائِکی بۄلݨ والِیاں دی ہی ذمِین ہَے۔‘’
کِسے نیں ہاسے نال آکھِیا٬ ‘’اِس ہِساب نال ادھّا پاکِستان تاں اُنہاں دا ہی ہۄ گِیا۔‘’
‘’اِہ مذاک نہِیں٬ ہکِیکت جے۔‘’ نوِید نیں گمبھِّیر ہںُّدِیاں آکھِیا٬ ‘’اُہ اِہۄ ہی آکھدے نیں کِہ پاکِستان دی پںجّاہ پھِیسدی آبادی سرائِکی بھاشی ہَے۔ اُہ آپݨے ہکّ وِچ جِہڑِییاں دلِیلاں دِںدّے ہن٬ اُنہاں وِچۄں اِک اِہ ہَے کِہ سرائِکی نُۄں سکُۄلاں وِچ ناں پڑھائے جاݨ دے باوجُۄد اُردُۄ تۄں پِچھّۄں چھپِییاں سبھ تۄں ودھّ کِتاباں دی گِݨتی سرائِکی ذبان دِییاں کِتاباں دی ہَے۔ اُہ دائوا کردے ہن کِہ اُس اِلاکے وِچ سرائِکی مُشائِرے تے سرائِکی گِیت-سںگِّیت دے تاں سَیںکڑے پْرۄگرام ہُںدّے ہن جد کِہ اُردُۄ اتے پںجّابی دے اجِہے کامیاب پْرۄگرام ہۄݨے نامُمکِن ہن جِنہاں وِچ شِرکت کرن والِیاں دی گِݨتی ہذاراں وِچ ہۄوے۔‘’
نوِید شاہِذاد اُس کھِتّے وِچ رِہا ہۄݨ کرکے سرائِکی والِیاں دے دْرِشٹِیکۄݨ تۄں پُۄری ترہاں واکِپھ سی۔
‘’اُہ تاں اِس گلّ دا وی ماݨ کردے نیں کِہ بہُتے پاکِستانی گائِک وی سرائِکی بۄلݨ والے ہن جِویں پٹھاݨے کھاں٬ ہُسَین بخش کھان٬ اتا-اُلا کھان اِیسیکھیلوی٬ شہِذادا سخاوت ہُسَین٬ ذاہِدا پْروِین٬ سُرئیِّیا مُلتانِیکر٬ آبِدا پْروِین٬ گُل بہار بانۄ٬ شاذِییا کھُشک٬ اِکبال بانۄ تے سُرئیِّیا کھانم سبھ نُۄں اُہ آپݨے کھاتے وِچ ہی پائُںدے نیں۔‘’
سرائِکی والِیاں دا لائِیا اِہ ٹِیکا اسر-اںدّاذ ہۄ رِہا سی۔ راتِیں پںجّابی گِیت گائُݨ لگِّیاں تسوّر کھانم اِہ آکھݨا نہِیں سی بھُلّی٬ ‘’اُںج میری آپݨی ذبان سرائِکی ہَے۔‘’
‘’اِںج اُہ پںجّاہ مِلِیئن سرائِکی بۄلݨ والِیاں لئی پںجّویں سُۄبے سرائِکستان دی مںگّ کردے ہن۔‘’ نوِید شہِذاد لمّی جاݨکاری دیݨ تۄں بائد ٹھںڈھّی ہۄ چُکّی چاہ دِییاں چُسکِییاں بھرن لگّا۔
گلّبات دی واگڈۄر جگتار نیں سمبھّالی۔
‘’اسل وِچ اِہ سارا سِیاپا گرِیئرسن دا پائِیا ہۄئِیا۔ اُس نیں ہی کِہا سی کِہ اِہ بھاشا پںجّابی دا ہِسّا نہِیں… ’کھاݨ’ نُۄں ’کھاوݨ’ کہِݨ نال پںجّابی سرائِکی نہِیں ہۄ جاںدی۔ ہِںدّکۄ وی پںجّابی ہَے تے پۄٹھۄہاری وی۔‘’
میرے من وِچ خِیال آئِیا کِہ کلّہ نُۄں پۄٹھۄہار والے وی آکھ سکدے ہن کِہ سانُۄں وکھّرا سُۄبا چاہِیدا ہَے۔
‘’ہاں…ہاں‥ ایداں دی گلّ وی چل سکدی ہَے۔‘’
نوِید نیں چاہ دا خالی کپّ ٹرے وِچ رکھّدِیاں کِہا٬ ‘’مُلتان وِچ نِیلی-بار دے اِلاکے دی ذبان نُۄں جاںگلی ذبان وی آکھدے نیں۔ ’نوائے-وکت‘ والے اُس ذبان نُۄں ’رچناوِیں‘ آکھدے ہن۔ اُہ وی آکھدے نیں٬ ‘’ہمارا سرائِکی تے پںجّابی نال کۄئی تائلُکّ نہِیں۔‘’
جگتار نیں کِہا ‘’اِہ اںگّریذاں دے جھگڑے پائے ہۄئے ہن۔ اُنہاں نیں ہی لہِںدّی دی وکھّری ڈِکشنری تِیار کروائی۔‘’
اِنہاں جھگڑِیاں اتے وںڈِّییاں دے اگّے تۄں اگّے ودھدے جاݨ بارے نوِید شہِذاد نیں کِہا٬ ‘’سرائِکی خُد چار پںجّ چھۄٹِییاں بۄلڑِییاں دا مجمُۄیا ہَے۔ ڈیہرݨی (ڈیرا غاذی کھاں), رِیاستی (بہاولپُر), مُلتان دی مُلتانی٬ نِیلی بار والی جٹکی جاں رچناوی رل کے سرائِکی منّدے ہن۔‘’
گلّبات وِچۄں اِک نُکتا ہۄر اُبھر کے ساہمݨے آئِیا کِہ اُہ لۄک پںجّابِییاں نُۄں نفرت نال ویکھدے نیں۔ اُنہاں نُۄں لگّدا ہَے کِہ پںجّابی اُنہاں دی ہکّی مںگّ نُۄں دبا رہے ہن۔ نوِید شہِذاد نیں کِسے سرائِکی شائِر دا ہوالا دِتّا٬ ‘’پںجّابِییاں دی ’بالادستی‘ بارے اُس نیں لِکھِئَے٬ اسی کَیدی تخت لاہَۄر دے۔‘’
مَیں نوِید شہِذاد تۄں اِس مسلے بارے اںتِّم رائ مںگّی تاں اُس دُکھی من نال کِہا٬ ‘’ہکِیکت اِہ ہَے کِہ پںجّابِییاں نُۄں دبا کے رکھِّیا جا رِہَے۔ پاݨِییاں دا جھگڑا ہۄوے تاں وی پںجّابِییاں ’تے دباء…۔ پںجّابی رائیِٹر وی لتاڑِیا پِئَے۔ جِویں اُردُۄ والِیاں پںجّابی نُۄں لتاڑِئَے تِویں سرائِکی والے پںجّابی نُۄں لتاڑ رہے نیں۔‘’
پھِر نوِید نیں ہسّدِیاں ہۄئِیاں گمبھِّیر سچّ کِہا٬ ‘’اگر پاکِستان وِچ کۄئی تِلک کے ڈِگ پوے تاں کہِںدّے نیں کِہ اِہ اِںڈِییا نیں کیلا سُٹِیا سی۔ اِںج ہی سرائِکی والے آکھدے نیں پںجّاب نُۄں… تے پںجّابی اِسے شرم دے مارے ہُݨ تک چُپّ رہے۔‘’
پھِر اُس نیں دُکھّ نال آپݨی گلّ مُکائی٬ ‘’پںجّابِییاں وِچ تُئسّب نہِیں۔ دُۄجے پاسے بھاویں پٹھاݨ ہۄݨ تے بھاویں بلۄچ تے بھاویں ہۄر لۄک٬ جدۄں مِلدے نیں تاں من وِچ کسر رکھّدے نیں۔‘’
مناں دِییاں اِنہاں کسراں بارے٬ ذباناں دے آدھار ’تے اِک دُۄجے نُۄں دبائُݨ اتے وںڈِّییاں پائُݨ بارے اںتِّم پھَیسلا تاں ساڈے پاکِستانی بھراواں نیں آپ ہی کرنا ہَے پر اِس غُپھتغُۄ وِچۄں پاکِستان دے بھاشائی مسلے دے کُجھ ہۄر پساراں تے پرتاں اُتے ساڈی جھات پُیائُݨ لئی اسِیں نوِید شہِذاد دے دھنّوادی ساں۔