اتِیت دے پنّے پھرۄلدِیاں جدۄں مَیں بچپن دی دہِلِیذ ’تے دستک دِںدّا ہاں تاں بھُکھّ٬ گُربت اتے کھالی جیب نال ہںڈھّائِیا سپھر ساہمݨے آ جاںدا ہَے۔ اِہ سپھر سِدکدِلی٬ مِہنت اتے کرڑی تپسِّیا کردِیاں پَۄڑی در پَۄڑی مںذّل پْراپت کرن اتے ڈاڈھے سکُۄن دے نال نال آپݨے آپ ’تے پھخر وی مہِسُۄس ہُںدّا ہَے۔

پِتا جی اکھّاں تۄں مُناکھے سن۔ 5 نابالگ پُتّاں اتے تِنّ دھِییاں دی پرورِش کرن دی ذِمّیواری اُہناں دے مۄڈھِیاں ’تے سی۔ ماں نیں اِس جِیون سںگّرام وِچّ اُہناں نُۄں پُۄرن سہِیۄگ دِتّا۔ گھر وِچّ دۄ تِنّ گئۄُیاں رکھِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُنہاں دا دُدھّ ویچ کے چُلّہا بلدا رکھّݨ لئی سِر تۄڑ یتن کِیتے جاںدے سن۔ چھیوِیں٬ ستّوِیں وِچّ پڑھدِیاں کھُرپا اتے پلّی لَے کے ذِمِیںداراں دے کھیتاں وِچّۄں گھاہ کھۄت کے گئۄُیاں نُۄں پائُݨ دی ذِمّیواری میرے ہِسّے آ گئی۔ دُپہِر دی رۄٹی بݨن اُپرںتّ شام دی رۄٹی بݨائُݨ دی چِںتّا نیں میری ماں دِییاں جھُرڑِییاں وِچّ ڈھیر وادھا کر دِتّا۔ آٹے والا کھالی پِیپا ماں باپ دِییاں چِںتّاواں دے نال نال پرِوار دے باکی مَیمبراں لئی وی مایُۄسی اتے بیوسی دا کارن بݨِیا۔ اِہۄ جِہا گُربت دا سپھر ہںڈّائُںدِیاں ماں باپ دی اِہ اُسارُۄ سۄچ رہی کِہ بچّے پڑھ لِکھ جاݨ; پھِر آپݨے پَیراں ’تے کھڑۄ اِہ گرِیبی دی دلدل وِچّۄں آپے نِکل جاݨگے۔

1962 وِچّ مَیں اٹھّوِیں جمات وِچّ پڑھدا سی۔ سرکاری ہائی سکُۄل پِںڈّ دے باہروار دُۄجے سِرے ’تے بݨِیا ہۄئِیا سی۔ ساڈا کچّا گھر پِںڈّ دے شُرُۄ وِچّ ہی سی۔ وِچکار دۄ کُ کِلۄمِیٹر دا پھاسلا سی۔ پںجّ ستّ گُیاںڈھی پِںڈّاں دے وِدِیارتھی وی اُس سکُۄل وِچّ پڑھدے سن۔ ادھّی چھُٹّی دی گھںٹّی وجّݨ ’تے گُیاںڈھی پِںڈّاں دے وِدِیارتھی اتے کئی اُسے پِںڈّ دے وِدِیارتھی جھۄلے وِچّۄں پرائُںٹھے جاں چُۄری والا ڈبّا کڈھّ کے کھاݨ لگّ جاںدے۔ میرے ورگے ہۄر کئی وِدِیارتھی گھر رۄٹی کھاݨ لئی کاہلی کاہلی تُر پَیںدے۔ اِکّ دِن ادھّی چھُٹّی ویلے مَیں اتے میرا جماتی گھر رۄٹی کھاݨ لئی چکّویں پَیرِیں تُر پئے۔ جماتی دا گھر پہِلا آئُںدا سی اتے میرا گھر بائد وِچّ۔ جدۄں مَیں آپݨے گھر گِیا تاں میری ماں گھر دے اگّے ہی دیہلی ’تے بَیٹھی سی۔ اںدّر جاݨ تۄں رۄکدِیاں ماں نیں بھرے من نال کِہا٬ “پُتّ٬ رۄٹی نہِیں بݨی۔ آٹا نہِیں سی۔”

مَیں کُجھ نہِیں بۄلِیا۔ 13 کُ سال دی اُس ویلے میری اُمر سی۔ آپݨے جماتی نُۄں بُلائُݨ لئی اُہدے گھر اگّے رُکِیا۔ اُسنے رۄٹی کھاںدِیاں ہی مَینُۄں پُچھِّیا٬ “اَینی چھیتی کھا وی آئِیا رۄٹی؟”

میرے ہاں وِچّ جواب دیݨ ’تے اُہ تاں کُجھ نہِیں بۄلِیا٬ پر اُس نُۄں رۄٹی کھُیا رہی اُسدی ماں نیں جۄ شبد کہے٬ اُس نال میرا آپݨا آپ ولُۄںدھرِیا گِیا۔ اُسنے میرے ولّ مُۄںہ کرکے کِہا٬ “مۄہن٬ تُۄں رۄٹی کِتھّۄں کھا آئِیا٬ تیری ماں تاں ساڈے گھر آٹا لَیݨ آئی سی؟”

مَیں کُجھ نہِیں بۄلِیا۔ رۄٹی کھاݨ اُپرںتّ میرا جماتی میرے نال چلّ پِیا۔ راہ وِچّ اُہ کی کہِںدّا رِہا٬ مَینُۄں پتا نہِیں۔ میرے اںدّر پَے رہے کھَۄرُۄ کارن مَیں ہدّۄں ودھّ پریشان سی۔ میرے جماتی اتے ساڈے گھر درمِیان اںدّاذن دس گھراں دا پھاسلا سی۔ میری ماں مَینُۄں رۄٹی کھوائُݨ لئی در در تۄں آٹے دی خَیر مںگّدی رہی۔ پر کِسے نیں وی اُسدی پھرِیاد نہِیں سُݨی۔ اِسے گلّ نیں مَینُۄں بُری ترہاں جھںجّۄڑ دِتّا۔ راہ وِچّ جاںدِیاں مَیں دْرِڑھ نِشچا کر لِیا کِہ اگّے تۄں ادھّی چھُٹّی ویلے گھر رۄٹی کھاݨ نہِیں جاواںگا۔ بھُکھّا رہِ لواںگا٬ پر ماں نُۄں پریشان نہِیں کراںگا۔ اگلے دِن جدۄں ادھّی چھُٹّی دی گھںٹّی وجّی تاں جِتھّے وِدِیارتھی چُۄرِییاں اتے پرائُںٹھِیاں دے دُیالے ہۄ گئے٬ اُتھّے مَیں نلکے ولّ دَۄڑِیا۔ رجّ کے پاݨی پِیتا اتے پھِر کِتاب چُکّ کے سکُۄل دے لاگے درکھّت ہیٹھ بَیٹھ کے پڑھنا شُرُۄ کر دِتّا۔ بائد وِچّ اِہ میرا نِتّنیم ہی بݨ گِیا۔ وِہلے سمیں دی وِئُںتبںدّی اِس ترہاں دی کِیتی کِہ کُجھ سماں گئۄُیاں دی سمبھّال٬ کھیتاں وِچّۄں گھاہ لِیائُݨا اتے جاں پھِر سمرپِت ہۄ کے پڑھائی کرنی۔ سکُۄل سمیں تۄں بائد وی پںجّ چھے گھںٹّے لگاتار مَیں پڑھدا رہِںدّا سی۔

اُنہاں دِناں وِچّ اٹھّوِیں دی پْرِیکھِیا ذِلہا پدھّر ’تے بۄرڈ ولّۄں لئی جاںدی سی۔ پْرِیکھِیا دیݨ لئی پںجّ کُ کِلۄمِیٹر ’تے بݨے سَیںٹر وِچّ پَیدل ہی جاںدا سی۔ پْرِیکھِیا کھتم ہۄݨ تۄں اںدّاذن ڈیڈھ کُ مہِینے بائد اِکّ دِن مَیں کھُرپا اتے پلّی لَے کے گھاہ کھۄتݨ گِیا ہۄئِیا سی٬ پِچھّۄں مُکھّ ادھِیاپک سمیت سکُۄل دا سارا سٹاپھ ہی گھر آ گِیا۔ سکُۄل دے سارے سٹاپھ سبںدھّی جدۄں جۄتہِیݨ پِتا جی نُۄں پتا لگِّیا تاں اُہناں نیں گھبرا کے پُچھِّیا٬ “سُکھّ اےَ٬ مُںڈّے نیں کۄئی گلتی تاں نہِیں کر دِتّی؟”

اگِّئۄں مُکھّ ادھِیاپک نیں بڑے آدر نال کِہا٬ “نہِیں بذُرگۄ٬ اسِیں تاں تُہانُۄں مُبارکاں دیݨ آئے ہاں۔ اجّ ہی اٹھّوِیں دا نتِیجا آئِیا ہَے۔ تُہاڈے لڑکے نیں اِلاکے دے سکُۄلاں وِچّۄں پہِلی پُذِیشن پْراپت کِیتی ہَے۔”

اُس دِن تۄں بائد مَیں پِچھّے مُڑ کے نہِیں دیکھِیا۔ سکُۄل اتے کالج وِچّ بۄرڈ اُتّے ’ساڈے ہۄݨہار سِتارے‘ وِچّ آپݨا ناں درج کروائُݨ وِچّ سپھل رِہا۔ سروِس درمِیان اِکّ ادھِیاپک وجۄں کمّ کردِیاں سٹیٹ دے اُتّم ادھِیاپک دے تَۄر ’تے سٹیٹ اَیوارڈ٬ ذِلہا ادھِکاری ہُںدِّیاں پںجّاب دے مُکھّ مںتّری ولّۄں سنمانِت اتے پھِر نشا چھڈائۄُ ہسپتال دے ڈائِرَیکٹر ہُںدِّیاں سماجِک٬ سبھِّیاچارک٬ وِدِّئک اتے بھائیِچارک تںدّاں نُۄں جۄڑن دے سُہِرد اُپرالِیاں کارن پںجّاب سرکار ولّۄں پھِر سٹیٹ اَیوارڈ نال سنمانِت کِیتا گِیا۔ دۄ درجن ساہِتک پُستکاں وی میری ذِںدّگی دا سرمائِیا بݨِییاں۔ جلںدھّر دُۄردرشن ولّۄں میری ذِںدّگی ’تے ڈاکُۄمَیںٹری پھِلم وی تِیار کِیتی گئی۔ اُمر دے اٹھّویں دہاکے وِچّ پَیر رکھّݨ والا ہاں٬ پر بُڈھاپے نُۄں نیڑے نہِیں ڈھُکّݨ دِتّا۔ اُسارُۄ سۄچ نال واتاورݨ دی شُدھّتا٬ بِردھ آشرم دے سںچّالک وجۄں آشرت بذُرگاں دی سامبھ سمبھّال اتے نشا مُکت سماج سِرجݨ لئی سِر تۄڑ یتن میری ذِںدّگی دا ہِسّا ہن۔ جیکر مِہنت دا پلّا گھُٹّ کے پھڑ لِیا جاوے تاں بھُکھّ٬ کھالی جیب اتے گُربت وی مںذِّل پْراپتی لئی وردان سابت ہۄ سکدی ہَے۔

* * * * *