سُکھدیو سِںگھّ لاج آپݨے آپ وِچّ اِکّ سںسّتھا سی۔ گُرُۄ نانک ساہِب دے سچّے سِکھّ ہۄݨ دا نمُۄنا سی اُہ۔ سیوا مُکتی پِچھّۄں اُس آپݨا سارا سماں پںتھّ دی سیوا٬ وِشیش کرکے بھُلّے وِسرے سِکھّاں دی آرتھِکتا وِچّ سُدھار اتے اُنہاں دے بچِّیاں لئی وِدِّیا دا پْربںدھّ کرن دے لیکھے لائِیا۔ لُدھِیاݨے وِکھے اُنہاں نیں وݨجارے سِکھّاں دے بچِّیاں لئی گُرُۄ نانک اِںٹرنَیشنل وِدِّئک ٹْرسٹ لںڈّن اتے ہۄر سںسّتھاواں دے سہِیۄگ نال سکُۄل بݨائِیا۔ سویرے پہِلاں سکُۄل وِچّ جاکے اگوائی کردے سن۔ اُنہاں دی نِرسوارتھ سیوا نیں گرِیب بچِّیاں نُۄں وِدِّیا دی دَۄلت نال امِیر بݨائِیا۔ اُس وِچّ ہلِیمی کُٹّ کُٹّ کے بھری ہۄئی سی۔ سرِیرک کدّ وِچّ لمبّے سن پر ہمیشا جھُک کے نِمرتا نال پھتِہ بُلائُںدے سن۔ لاج نیں سارے دیش وِچّ وݨجارے اتے ہۄر بھُلّے وِسرے سِکھّ کبِیلِیاں بارے کھۄج کِیتی اتے اُس نُۄں پُستک رُۄپ وِچّ پْرکاشِت کِیتا۔ اِس کھۄج لئی کۄئی وی یُۄنِیورسِٹی آپݨی وڈّی تۄں وڈّی ڈِگری پْردان کر سکدی ہَے۔ اُنہاں دی اِس کھۄج انُسار بھارت وِچّ سِکھّاں دی گِݨتی دس کرۄڑ تۄں ودھّ ہَے جدۄں کِہ ہُݨ سرکاری اںکّڑِیاں انُسار اِہ کیول دۄ کرۄڑ دے نیڑے-تیڑے ہَے۔ اُنہاں نیں ہریک اُس سںسّتھا نُۄں٬ جِہڑی سِکھّی دے پْرچار٬ وِشیش کرکے وِدِّئک سُدھار لئی کمّ کردی سی٬ آپݨا پُۄرا سہِیۄگ دِتّا۔ اُنہاں آپݨے مِتّر کرمجِیت سِںگھّ اَۄجلا نال مِل کے ساہِتک سںسّتھا بݨائی٬ جِسدی مِیٹِںگّ مہِینے دے آخری سنِچّروار نُۄں ہُںدّی ہَے۔ اِس سںسّتھا دی نِیںہ اِنی پکّی رکھّی گئی کِہ پِچھلے کۄئی چار دہاکِیاں تۄں اِہ سںسّتھا بکائِدگی نال کارجشِیل ہَے۔ اَۄجلا ساہِب نیں اِکّ مہِینیوار مَیگذِین شُرُۄ کِیتا۔ جدۄں تک اُہ چھپدا رِہا٬ لاج نیں اُس لئی کیول لِکھِیا ہی نہِیں سگۄں پُۄری مائِک سہائِتا وی دِتّی۔

جِتھّے لاج سرِیر دے لمّے سن٬ اُتھّے چںگّے ڈِیل-ڈۄل ولّۄں وی کۄئی کمی نہِیں سی۔ لاج ہمیشا کالی پگڑی پہِندے سن٬ اُنہاں دی کالی پگڑی دا راج سُݨ کے تاں ہر اِکّ دے رَۄںگٹے کھڑھے ہۄ جاںدے ہن۔ کہِںدّے ہن کِہ جِس دِن دربار ساہِب “گۄلڈن ٹَیمپل” شْری امّْرِتسر ساہِب ’تے ہملا ہۄئِیا سی٬ اُس تۄں بائد اُسدے رۄس وجۄں اُنہاں کالی پگڑی پہِنݨی شُرُۄ کر دِتّی۔ مُڑ پِچھّے نہِیں دیکھِیا۔ سال 1984 تۄں ہُݨ تک سِرپھ کالے رںگّ دی پگڑی ہی پہِنی٬ اِنا رۄس سی اُنہاں دے منّ وِچّ۔

میری اُنہاں نال مُلاکات ہریک دُۄجے تِیجے دِن ہۄ ہی جاںدی سی۔ اُہ لُدھِیاݨا شہِر دے سرابھا نگر وِچّ رہِںدّے ہن اتے نیم نال گُرُۄگھر درشناں لئی آئُںدے سن۔ اُنہاں دی نِمرتا آپݨے آپ وِچّ مِسال سی۔ اُہ ہمیشا اِہۄ ہی آکھدے سن٬ “کُجھ سماں ہَے تاں آوۄ٬ تُہاڈے نال کُجھ وِچاراں کرنِییاں ہن۔”

سِکھّاں دے بچِّیاں٬ وِشیش کرکے گرِیب بچِّیاں نُۄں کِویں وِدِّیا پْراپتی ولّ مۄڑِیا جاوے٬ اِسے بارے ہی ہمیشا سۄچدے رہِںدّے سن۔ اُہ جدۄں گُردُیارا ساہِب دے پْربںدھّکی کمیٹی دے مَیمبر بݨے٬ اُدۄں سردار جتِںدّر سِںگھّ سںدھُّۄ پْردھان سن۔ اُنہاں وِچّ وی کَۄم دی سیوا دا جذبا سی۔ کمیٹی ولّۄں پھَیسلا کِیتا گِیا کِہ گُردُیارا ساہِب دی آمدن دا 10 پْرتِیشت وِدِّیا لئی راکھواں رکھِّیا جاوے۔ اِہ اِکّ اِنکلابی پھَیسلا سی۔ کُجھ پُراݨے وِچاراں والی سںگّت ولّۄں اِسدا وِرۄدھ وی ہۄئِیا پر بہُگِݨتی نیں اِسدا سمرتھن کِیتا۔ گرِیب بچِّیاں نُۄں وذِیپھے٬ کِتاباں اتے پھِیس لئی مائِک سہائِتا دِتّی جاݨ لگّ پئی۔ لاج ساہِب دی اگوائی وِچّ کمیٹی ولّۄں پِںڈّاں دے سکُۄلاں وِچّ جاگْرتی کَیمپ لائے جاݨ لگّ پئے۔ سرکار ولّۄں گھٹّ گِݨتی دے بچِّیاں نُۄں دِتّے جاݨ والے وذِیپھے بارے کیول جاݨکاری ہی نہِیں دِتّی سگۄں آپ پھارم بھر کے سبںدھِّت مہِکمے نُۄں بھیجے گئے۔ اِس مُہِمّ نُۄں اگّے تۄرن لئی شہِر دے باکی گُرُۄ گھراں دِییاں پْربںدھّک کمیٹِییاں نُۄں وی پْریرِیا۔ اِکّ گُردُیارا تالمیل کمیٹی بݨائی گئی تاں جۄ سارے گُرُۄ گھر وِدِّیا پھںڈّ راکھواں رکھّݨ تاں جۄ گرِیب بچِّیاں نُۄں وِدِّیا دا دان دِتّا جا سکے۔ گُردُیارا ساہِب ولّۄں واتاورݨ دی سمبھّال لئی رُکھّ لائُݨ دی مُہِمّ شُرُۄ کِیتی گئی۔ اِسے ترہاں گُرُۄ گھر دے وِہڑے وِچّ فُلّاں دا میلا لائِیا جاݨ لگّ پِیا۔ بچِّیاں نُۄں سِکھّ اِتِہاس اتے گُرباݨی نال جۄڑن لئی بچِّیاں وِچّ دستار سجائُݨ, پھۄٹۄگْراپھی٬ گِیان پْرِیکھِیا آدِ دے مُکابلے شُرُۄ کروائے گئے۔ بارہوِیں دے بچِّیاں لئی تکنِیکی کالِجاں وِچّ داکھلے دے اِمتِہان دی تِیاری لئی کلاساں شُرُۄ کِیتِییاں۔

سرابھا نگر نُۄں لُدھِیاݨا شہِر دی سبھ تۄں پَۄش کلَۄنی منِّیا جاںدا ہَے۔ اِتھّۄں دے گُردُیارا ساہِب دی شان وی نِرالی ہَے۔ پْربںدھّکی کمیٹی دی کدے چۄݨ نہِیں ہۄئی سگۄں سربسمّتی نال ہی مَیمبراں اتے پْردھان دی چۄݨ ہُںدّی ہَے۔ اِتھّۄں تک کِہ ہریک بلاک وِچّۄں پْربںدھّکی کمیٹی دے مَیمبر بݨن لئی پْریرِیا جاںدا ہَے۔ شاندار دربار ہال٬ تِنّ چھۄٹے ہال٬ دۄ سماگم ہال٬ لائِبریری٬ اجائِب گھر٬ ڈِسپَیںسری٬ فُلّاں لدِّیا سُںدّر لائن ہَے۔ سارا دِن ہی سںگّت آئُںدی رہِںدّی ہَے تے کۄئی ناں کۄئی سماگم چلّدا رہِںدّا ہَے۔ لاج ساہِب نیں گُرُۄ گھراں نُۄں پْریر کے وِدِّیا پھںڈّ کائِم کرن لئی دِن رات مِہنت کِیتی سی۔ سویرے گھرۄں نِکل سارا دِن ہی آپݨے سکُۄل اتے ہۄر ادارِیاں وِچّ جا کے گرِیب بچِّیاں دی پڑھائی لئی سہائِتا کرن اتے بھُلّے بِسرے سِکھّاں دی باںہ پھڑن لئی پْریردے رہِںدّے سن۔

وِدیش وِچّ وسدے سِکھّاں نال پُۄرا تالمیل سی۔ اُنہاں نُۄں ہمیشا وِدِّیا لئی دان دیݨ لئی پْریردے رہِںدّے سن۔ نِرسوارتھ سیوا اتے گُرُۄ جی دے سمپُّۄرن سِکھّ سن۔ سِکھّی دے پْرچار نال سبںدھِّت سارِییاں ہی سںسّتھاواں نال اُنہاں دے نیڑلے سبںدھّ سن اتے اُنہاں نُۄں ہمیشا گرِیب بچِّیاں دی پڑھائی لئی باںہ پھڑن لئی پْریردے رہِںدّے سن۔ اُنہاں ورگے گُرسِکھّاں دی گِݨتی گھٹ رہی ہَے٬ جِہڑے وِکاس لئی وِدِّیا دی مہتّتا نُۄں سمجھدے سن۔ اُہ ہمیشا یہُۄدی کَۄم دی مِسال دِںدّے سن کِہ کِویں وِدِّیا دے سہارے سارے سںسّار وِچّ اُنہاں دا بۄلبالا ہَے۔ سُکھدیو سِںگھّ لاج نُۄں سچّی شردھاںجلی اِہۄ ہَے کِہ اسِیں وی بچِّیاں نُۄں وِدِّیا پْراپتی لئی تِیار کرِیئے۔ لۄڑوںدّاں دی سہائِتا کرِیئے اتے مُکابلے دے اِمتِہاناں وِچّ بَیٹھݨ لئی تِیار کرِیئے۔

* * * * *