کانپھرںسّ دا اجّ بائد دُپہِر دا سَیشن نہِیں سی ہۄ رِہا۔ اُس دی تھاں سارے ڈَیلِیگیٹاں نُۄں ’مسئۄُد خدّر پۄش ٹرسّٹ‘ ولۄں کروائے جاݨ والے اِنام وںڈّ سماگم وِچ ہاذر ہۄݨ دا سدّا سی۔ اِہ سماگم پھلَیٹِیذ ہۄٹل دی تھاں لارںسّ گارڈن ولّ جاںدی سڑک ’تے بݨے الہمرا کمپّلَیکس وِچۄں اِک وڈّے ہال وِچ ہۄ رِہا سی۔
ساڈے جاںدِیاں نُۄں سماگم شُرُۄ ہۄ چُکّا سی تے سارا ہال کھچاکھچ بھرِیا ہۄئِیا سی۔ ہال دِییاں اِک ہذار دے کرِیب سِیٹاں تاں پُر سن ہی سگۄں کُرسِییاں دے وِچۄں لںگھّݨ والا لاںگھا وی بَیٹھݨ والِیاں نیں گھیرِیا ہۄئِیا سی۔ اسِیں ہال دے پِچھلے درواذے ولۄں داخل ہۄئے۔ پْربںدھّکاں نیں مہِمان-نِواذی دا خِیال رکھّدِیاں کُجھ سِیٹاں خالی کروا دِتِّییاں۔ سانُۄں سِیٹاں دے کے اگلِیاں نیں خُشی-خُشی ذمِین ’تے بَیٹھݨا سوِیکار کر لِیا۔ اُنہاں تۄں خِما مںگّدِیاں آپݨِییاں سِیٹاں ’تے بَیٹھ کے مَیں چار-چُفیرے جھاتی ماری۔ ہال دی بھرپُۄر ہاذری ویکھ کے مَیں من ہی من اچمبھِّت ہۄئِیا۔ چڑھدے پںجّاب وِچ پںجّابی پُستکاں نال جُڑے کِسے اِنام وںڈّ سماگم وِچ جاں کِسے سَیمِینار جاں گۄشٹی وِچ اینے لۄکاں دی شمُۄلِیئت دی مَیں کدی کلپنا وی نہِیں کر سکدا۔ اِہ بھرواں اِکٹھّ اِس سچّائی ولّ سںکّیت کر رِہا سی کِہ کِویں اُدھرلے پںجّاب وِچ لۄک ہُݨ بھرویں اُتشاہ نال پںجّابی دے نام ’تے جُڑ رہے ہن۔ دُۄجا کارن سی اِس اِکٹھّ دا٬ ’مسئۄُد خدّر پۄش ٹرسّٹ‘ ناں دے ادارے دی آپݨی ساخ٬ آپݨی پْرتِیبدھّتا تے اِہدے سُہِرد آگُۄیاں دا اسر رسُۄخ۔
سٹیج ’تے کۄئی بُلارا٬ پاکِستان ہکُۄمت دا کۄئی رِٹائِرڈ اُچّ ادھِکاری٬ مسئۄُد خدّر پۄش نال جُڑِییاں آپݨِییاں یاداں اِس سادگی تے ہلکے-پھُلکے اںدّاذ نال ساںجھِییاں کر رِہا سی کِہ مسئۄُد خدّر پۄش دی شخسِیئت دے راںگلے پہِلُۄ وی رۄشن ہۄ رہے سن تے اُنہاں دے جِیون دی سادگی٬ دُۄجِیاں لئی کر سکݨ دی بھاونا٬ پںجّابی ذبان لئی بیہدّ مۄہ تے پْرتِیبدھّتا وی پْرگٹ ہۄ رہی سی۔
مُہمّد مسئۄُد 1916 وِچ لاہَۄر وِچ پَیدا ہۄئِیا۔ اُہدا پِتا ڈا. گُلام جِیلانی اُس ویلے دا بہُت پْرسِدھّ ہکِیم سی۔ مُہمّد مسئۄُد نیں گَۄرمِںٹّ کالج لاہَۄر تۄں بی.اے. کرن اُپرںتّ لاء کالج وِچ داخلا لِیا۔ اَیل.اَیل.بی. دے اِمتِہان وِچۄں اُس نیں ایینے اںکّ پْراپت کِیتے کِہ بھارتی اُپ مہادِیپ وِچ اِس پْرِیکھِیا نال جُڑے پہِلے سارے رِکارڈ مات کر دِتّے۔ 1941 وِچ اُہ بھارتی سِول سیوا (آئی.سی.اَیس.)  لئی چُݨِیا گِیا۔ اِںگلَیںڈ دے سیںٹ جَۄہن کالج ’چۄں اگلیری ٹرینِںگّ تے اُچّ-سِکھِّیا پْراپت کرن تۄں پِچھّۄں جدۄں اُہ بھارت پرتِیا تاں اُہدی پہِلی نِیُکتی مُمبّئی پْرَیذِیڈَیںسی وِچ اِک سرکاری ادھِکاری وجۄں اہِمد نگر وِچ ہۄئی تے اُتھۄں ہی اُس نُۄں اتِ پچھڑے ہۄئے بھِیل کبِیلِیاں دے اُتھان تے کلِیاݨ لئی ’خان-دیش‘ بھیجِیا گِیا۔ دۄ سالاں دے تھۄڑھے جِہے سمیں وِچ ہی مُہمّد مسئۄُد نیں بھِیلاں دے کبِیلِیاں نُۄں شاہُۄکاراں دے کرذے دِییاں بیڑِییاں تۄں مُکت کر دِتّا اتے اُنہاں دی ذبان اتے سبھِیاچار نُۄں پُنر-جِیوت کرن لئی کامیاب یتن کِیتے۔ اُس دِییاں بھِیلاں دی بھلائی واستے کِیتِییاں اݨتھکّ کۄشِشاں تے کُربانِییاں دا فل ہی سی کِہ بھِیل اُس نُۄں ’مسئۄُد بھگوان‘ دے پوِتّر لکب نال یاد کرن لگّے۔
1946 وِچ اُس دی بدلی نواب شاہ (سِںدھّ) وِچ بتَۄر ڈِپٹی کمِشنر ہۄئی۔ اِتھے ہی اُس نیں مُہمّد الی جِناہ نُۄں بُلائِیا تے کبِیلا مُکھِییاں تے بلۄچِستان دے لۄکاں نُۄں پاکِستان وِچ شامل ہۄݨ لئی رذامںدّ کِیتا۔ 1947 وِچ اُس نیں بتَۄر پاکِستانی نواب شاہ وِچ اُسے ہی اہُدے ’تے رہِݨا پْروان کِیتا۔
مارچ 1947 وِچ سِںدھّ دے دُکھّاں دے مارے تے امانوی ستھِتی وِچ رہِںدّے کِساناں دی بھلائی لئی مُہمّد الی جِناہ دے اِشارے ’تے اِک کمیٹی بݨی۔ سِںدھّ وِچ کِسان نُۄں ’ہارا‘ کِہا جاںدا ہَے۔ مُہمّد مسئۄُد نُۄں اِس ’ہارا اِنکُیاری کمیٹی‘ دا مَیمبر نامذد کِیتا گِیا۔ اِس کمیٹی دے بہُتے مَیمبر کِساناں دی بھلائی لئی بہُتا کُجھ کرن لئی تِیار نہِیں سن۔ مُہمّد مسئۄُد نُۄں اِہ پْروان نہِیں سی۔ اُہ تاں گرِیباں تے تھُڑھاں مارے لۄکاں دے ہِتاں نُۄں پْرݨائِیا ہۄئِیا سی۔ اُس وِوادی رِپۄرٹ نُۄں اُس نیں پْروان کرنۄں ناںہ کر دِتّی تے اُس تے آپݨی ’اسہِمتی دا نۄٹ‘ لِکھِیا۔ اِس تۄں چھیتی ہی پِچھّۄں اُس نیں ’بیذمِینِیاں لئی ذمِین‘ دی جدۄجہِد شُرُۄ کِیتی اتے اُہ سارے سِںدھّ وِچ ’مسئۄُد ہاری‘ دے ناں نال پْرسِدھّ ہۄ گِیا۔ ’جِہڑا واہے٬ اُہِیئۄ کھائے‘ دا نائرا اُس دے ناں نال جُڑ گِیا سی۔
آپݨے اِس لۄک-ہِتَیشی نذرِیئے تۄں اِلاوا آپݨی ماں بۄلی نال اُس دا پِیار ڈُلّہ-ڈُلّہ پَیںدا سی۔ اُس دا وِشواس سی کِہ ربّ نال پْربھاوی رِشتا جۄڑن لئی وی تُہاڈی ماں بۄلی ہی کمّ آ سکدی ہَے۔ پاکِستان دے اِتِہاس وِچ اُہ پہِلا آدمی سی جِس نیں 1957 وِچ لارںسّ گارڈن وِچ کھُلّہییام پںجّابی وِچ نماذ ادا کِیتی۔ کٹّڑپںتھِّییاں ولۄں اُس نُۄں مار دِتّے جاݨ دِییاں دھمکِییاں سارے پاکِستان وِچۄں آئُݨ لگِّییاں تاں سرکار نُۄں جبری اُس نُۄں برتانِییا بھیجݨا پِیا۔
1962 وِچ اُس نیں کراچی تۄں ’ہکّ الّاہ‘ ناں دا پںجّابی ماسِک-پتّر جاری کِیتا۔ 1965 وِچ جدۄں اُہ چِین سرکار دے سدّے ’تے چِین گِیا تاں اُس نیں چِین دے پْردھان مںتّری چُۄ-اَین-لائی نُۄں نِجّی بَیٹھک وِچ گلّ-بات کردِیاں ’ماں-بۄلی‘ دے مہتّو نُۄں اینے ذۄردار ڈھںگّ نال دْرِڑھائِیا کِہ اُس نال اںگّریذی وِچ گلّبات کر سکݨ دی مُہارت ہۄݨ دے باوجُۄد چُۄ-اَین-لائی نیں اُس نال آپݨی گلّ-بات آپݨی ماں بۄلی وِچ کرن نُۄں ہی پہِل دِتّی بھاویں اِس مکسد لئی اُس نُۄں دۄ بھاشِیئے دی مدد ہی لَیݨی پئی۔
اِک وڈّے سرکاری ادھِکاری وجۄں ساری اُمر کمّ کردِیاں وی اُس نیں پںجّاب دے پِںڈّاں وِچ بُݨے جاںدے خدّر دا بݨِیا کَۄمی لِباس پہِنݨ نُۄں ترجِیہ دِتّی جۄ اُنہاں دی سادا-رہِݨی اتے ذمِین نال جُڑے رہِݨ دا پْرتِیک سی۔ اِسے کرکے ہی اُس نُۄں مسئۄُد خدّر پۄش دے ناں نال ہی پْرسِدھّی مِلی۔
پںجّابی ذبان نال اُس دی اتھاہ مُہبّت نیں اُس نُۄں ساری اُمر ’ماں-بۄلی‘ لئی لمّی جدۄجہِد کرن لئی پْریرِت کِیتی رکھِّیا۔ پاکِستان وِچ پںجّابی ذبان پْرتی بیرُخی والے نذرِیئے تۄں اُہ بھلی-بھاںت جاݨُۄ سی۔ اِس لئی مات-بھاشا نُۄں پڑھائی دے مادھِئم وجۄں پْروانت کرائُݨ تے ماں بۄلی دے ہکّ وِچ نِرںتّر لہِر بݨائی رکھّݨ لئی اُس نیں آپݨے جِئُںدے-جِیء ہی ’مسئۄُد خدّر پۄش ٹرسٹ‘ دی ستھاپنا کِیتی۔ بدکِسمتی نال چھیتی ہی دسمبّر 1985 وِچ اُس دی مَۄت ہۄ گئی۔
پر اُس دے وِچاراں نُۄں جِئُںدِیاں رکھّݨ لئی اُس دِییاں سِیاݨِییاں دھِییاں شِیری اتے پھَۄذِییا نیں اِس ٹرسّٹ نُۄں چلائُݨ دی ذِمّیواری آپݨے سِر لَیںدِیاں آپݨے پِتا دے سُپنے ساکار کرن ہِت اِک لہِر کھڑھی کر دِتّی۔ اجّ دے سماگم دی ہاذری اِس دی مُۄںہ-بۄلدی تسوِیر سی۔
’مسئۄُد خدّر پۄش ٹرسّٹ‘ دا مُکھّ نائرا ہَے:-
ماں بۄلی جۄ بھُلّ جاوݨگے۔
ککھّاں واںگُۄں رُل جاوݨگے۔
اِہ نائرا سرہدّ تۄں پار اجّ چڑھدے پںجّاب وِچ وی پںجّابی پِیارِیاں دی ذبان ’تے چڑھ گِیا ہَے۔
مسئۄُد دی وڈّی دھی شِیری مسئۄُد ہُسَین اَیم.اے.  اَیل.اَیل.بی. ہَے تے وکالت کردی ہَے۔ اَۄرتاں دے ہکّاں لئی سںگھّرششِیل آگُۄ تے ہۄر مہتّوپُۄرن ادارِیاں نال سبںدھِّت اِہ بِیبی ہی ٹرسّٹ دی چیئرپرسن ہَے۔ اُہدی چھۄٹی بھَیݨ پھَۄذِییا کِتّے وجۄں ڈاکٹر ہَے۔ ٹرسّٹی ہۄݨ تۄں اِلاوا اُہ ٹرسّٹ دے پبلِیکیشن نال سمبّدھِت کمّ نُۄں وی ویکھدی ہَے۔ اجِہِییاں چںگِّییاں دھِییاں ’تے ساری پںجّابی کَۄم نُۄں ماݨ کرنا چاہِیدا ہَے۔
’مسئۄُد خدّر پۄش ٹرسٹ‘ دا مُکھّ اُدیش پںجّابی بۄلی٬ ساہِت تے سبھِیاچار نُۄں پْرپھُلّت کرنا ہَے۔ پںجّابی جِس نُۄں خُد پںجّابِییاں نیں ماڑِیاں دھِیڑِییاں دی ذبان بݨا چھڈِّیا ہَے٬ دے سِر ’تے اُہ مۄر-مُکٹ لائُݨا چاہُںدّے ہن۔ اِس مکسد لئی اُہ چںگِّییاں پںجّابی پُستکاں نُۄں اِنام دِںدّے نیں۔ نِرۄل ساہِت دِییاں ہی نہِیں سائِںس تے کِتّاکاری آدِ دے کھیتراں وِچ وی پُستکاں لِکھݨ لئی اُتشاہِت کِیتا جاںدا ہَے۔ اِنام دِتّے جاںدے ہن۔ لیکھکاں نُۄں پُستکاں چھاپݨ وِچ وی آرتھِک سہائِتا دِتّی جاںدی ہَے۔ پںجّابی لئی کمّ کرن والِیاں نُۄں وذِیپھے وی دِتّے جاںدے ہن۔ ہر سال سُۄفی کلام گائُݨ والے لڑکِیاں اتے لڑکِییاں دے مُکابلے کروا کے اُنہاں نُۄں اِنام دِتّے جاںدے ہن۔
ٹرسّٹ دے کمّاں تے اِنام سنماناں دی بھرۄسییۄگتا اِس تتھّ تۄں ہی پْرگٹ سی کِہ لۄک اینی وڈّی گِݨتی وِچ ہاذر سن۔
سٹیج ’تے شُذیات ہاشمی آپݨے وِلکھّݨ اںدّاذ وِچ سُۄفی-کلام وِچ پہِلِییاں پُذِیشناں ہاسل کرن والے بچِّیاں نُۄں سٹیج ’تے پیش کر رِہا سی۔ بچّے دی ترنّم بھری آواذ ہال وِچ گُۄںج رہی سی۔
دُشمݨ مر جائے خُشی ناں کرِیئے
سجّݨاں وی مر جاݨا.
ڈِیگر ’تے دِن آئِیا مُہمّد
اۄڑک نُۄں ڈُبّ جاݨا۔
پُستکاں ’تے اِنام مِلݨ دی اِک وِشیش گلّ اِہ سی کِہ اِکۄ ہی لیکھک نُۄں وکھّ-وکھّ وِشِیاں وِچ لِکھݨ ’تے اِک تۄں ودھّ اِنام وی دِتّے جا سکدے سن۔ ہۄر تے ہۄر٬ اُس لیکھک نُۄں وی اِنام مِل سکدا سی جِس نُۄں ُپہِلاں وی ٹرسّٹ ولۄں اِنام مِل چُکّا ہۄوے۔ ہکِیکت اِہ ہَے کِہ اِنام چںگّی پُستک نُۄں دِتّا جاںدا ہَے٬ کِسے وِشیش لیکھک نُۄں نہِیں۔ اِلِیاس گھُمّݨ دے کہِݨ مُتابک ہُݨ والے اِنام پا کے اُہ ٹرسّٹ دے ستّ اِنام جِتّ چُکِّیا سی۔ اِس سال وی اُس نیں بال پُستک ’سُرِیلی وںجھّلی والے‘ اتے سائِںس پُستک ’اِلَیکٹْرۄنِکس‘ اُتے دۄ اِنام جِتّ لئے سن۔
بھارتی ڈَیلِیگیشن وِچۄں وی ڈا. جگتار٬ ستنام ماݨک تے کُجھ ہۄر لۄکاں دا ٹرسّٹ ولۄں سنمان کِیتا گِیا۔
پاکِستان دی پْرسِدھّ لیکھکا بُشرا رہِمان نیں سماگم دی پْردھانگی تکرِیر کِیتی۔
اِس پْربھاوشالی سماگم تۄں پِچھّۄں چاہ-پاݨی دا بہُت ہی ودھِییا پْربںدھّ سی۔ پْرۄگرام اینے سلِیکے نال تے نِروِگھن چلِّیا کِہ درشکاں/سرۄتِیاں دے مناں ’تے امِٹ چھاپ چھڈّ گِیا۔
مَیں من وِچ سۄچ رِہا ساں کِہ اسِیں پںجّابی ذبان لئی ایڈے وڈّے اِکٹھّ کر سکݨ دے کدۄں سمرتھّ ہۄ سکاںگے۔ کی پںجّابی لئی کمّ کرن والے ساڈے ادارِیاں وِچ ’مسئۄُد خدّر پۄش ٹرسّٹ‘ والی پْرتِیبدھّتا تے نِشٹھا نہِیں؟ جاں  لچھمݨ سِںگھّ گِلّ دی کْرِپا نال پںجّابی دے راج-بھاشا بݨ جاݨ تے پھِر پںجّابی نُۄں سرکاری سکُۄلاں وِچ سِکھِّیا دا مادھِئم اتے لاذمی وِشا بݨا کے ساڈے پںجّابی پْریمِییاں دا ہُݨ مچّ مر گِیا ہَے؟ اُنہاں وِچۄں بہُتے آپݨے نِیاݨے اںگّریذی سکُۄلاں وِچ پڑھائُںدے ہۄئے وی پںجّابی لئی کۄئی چھۄٹا-مۄٹا اِکّٹھ کرکے کدی-کدی ہاء دا نائرا لا لَیںدے ہن جد کِہ جِنہاں دے بچّے سرکاری سکُۄلاں وِچ پڑھدے ہن٬ اُہ آپݨے بچِّیاں نُۄں پںجّابی وِچ پڑھدِیاں دیکھ کے ہسرت نال ہئُکا بھردے ہن کِہ کاش! اُنہاں دے بچّے وی اںگّریذی سکُۄلاں وِچ پڑھ رہے ہُںدّے!
کُجھ وی سی اِس سماگم ورگا اُتشاہ تے اِکٹھّ ساڈے سماگماں وِچ سانُۄں کدی کِدھرے نذر نہِیں آئِیا۔ میری ہسرت ہَے کِہ ساڈے اںدّر پںجّابی لئی اجِہی تِیبر بھاونا اُمڈے۔ اسِیں شائِد پںجّابی دے وِکاس نال سںتُّشٹ ہۄ گئے سی اتے اُنہاں دی پںجّابی اݨپُچھّے رہِݨ دی اسںتُّشٹی اِس وڈّے اِکٹھّ دا کارن سی۔