سَیر کردے سمیں اِکّ چھۄٹا جِہا خرگۄش تُرت ساڈے دھِیان ’چ آ جاںدا ہَے جد کِہ نیڑلا کۄئی وڈّا درخت جاں کھمبھّا نہِیں آئُںدا۔ اِس دا کارن اِہ ہَے کِہ ساڈِییاں اکھّاں کِسے ہِلّ رہی چِیج ارتھات بدلائۄ نُۄں بہُت چھیتی دیکھ سکݨ دے سمرتھّ ہن۔ اِہ اُس چِیج نُۄں وی دیکھ سکدِییاں ہن جِس دی جھلک اِکّ سکِںٹّ دے 14ویں ہِسّے دے سمیں تکّ وی اِنہاں تے پئی ہۄوے اتے اکھّاں دا اِہ کھاسا ہی سِنمے دا ادھار ہَے۔ اِہ اِکّ لابھدائِک کُدرتی گُݨ ہَے جِس کر کے منُکھّ فَۄری خترِیاں تۄں بچائۄ کر سکدا ہَے اتے ہذاراں سال پہِلاں ساڈے پُرکھِیاں نُۄں اِس دی بہُت لۄڑ پَیںدی سی۔ اجّ بھاویں اۄس ترہاں دے خترے ناں-ماتر رہِ گئے ہن پر اِہ گُݨ ساڈے سںسّکاراں ’چ اجّ وی برکرار ہَے۔ ہالاں کِہ اجّ اسِیں اِس دی ورتۄں باہرلے خترِیاں بارے چَۄکنّا رہِݨ لئی گھٹّ اتے بدل رہِییاں چِیذاں ’چۄں لذّت لَیݨ لئی ودھّ کر رہے ہاں۔ اِنہاں لذّتاں ’چ غلتان ہۄئے٬ اسِیں آلھے-دُیالھے دِییاں ستھائی اتے وِیاپک پر لابھدائِک چِیذاں نُۄں دیکھݨا اتے مہِسُۄس کرنا بھُلّ رہے ہاں اتے اُنہاں تۄں لابھ اُٹھائُݨ دی ساڈی یۄگتا بہُت گھٹ رہی ہَے۔ آپݨے آلھے-دُیالھے ہر وکت مَۄجُۄد اَیسِییاں سچائیِیاں اتے سدِیوی سِیاݨپاں دی بجائ اسِیں تاذے نذارِیاں اتے سُۄچناواں نُۄں ودھّ ترجِیہ دے رہے ہاں۔ آپݨِییاں اِنہاں آدتاں تۄں آپاں سارے جاݨُۄ ہاں اتے ودھّ-گھٹّ دے پھرک نالھ سارے ہی اِنہاں دے گُلام ہاں۔ اِس وِگاڑ کر کے وِیاپک٬ پْرتکھّ اتے مہتّو-پُۄرن سچائیِیاں نُۄں پرکھݨا٬ اِنہاں تے وِچار کرنا اتے اِنہاں تۄں پھائِدا اُٹھائُݨا ساڈے لئی اَۄکھا ہۄ گِیا ہَے۔

ساڈی اِس پروِرتی نُۄں درسائُںدا٬ امرِیکن چِںتّک ڈیوِڈ وَیلیس پھَۄسٹر دا اِکّ سُںدّر دْرِشٹاںت ہَے: مچھِّییاں دے دۄ چھۄٹے بچّے پاݨی ’چ کلۄلاں کر رہے سن٬ تاں کۄلۄں لںگھّ رہی اِکّ وڈّی مچھّی نیں پِیار نالھ پُچھِّیا٬ “ہَیلۄ بچِّئۄ! پاݨی دا انںدّ ماݨ رہے ہۄں٬ کِویں لگّ رِہا ہَے؟” جد وڈّی مچھّی تھۄڑی دُۄر چلی گئی تاں اِکّ بچّے نیں دُۄسرے نُۄں پُچھِّیا٬ “اِہ پاݨی کی بلاء ہُںدّی ہَے”? تاں دُۄسرے نیں مۄڈھے ہِلا کے کِہا٬ “کی پتا اےَ۔” اِہ ہی ساڈا ہال ہَے کِہ سِیاݨپاں دے سمُںدّر وِچّ رہِ کے وی اسِیں سِیاݨپاں تۄں تِہائے ہاں۔ اِہ آدت ساڈے اِس وڈّے نُکس دی سُۄچک ہَے کِہ چلںتّ ورتارِیاں وِچّ مست ہۄئے اسِیں جِیون دِییاں وڈِّییاں سچائیِیاں اتے سِیاݨپاں نُۄں اݨ-گَۄلھِیا کر رہے ہاں۔ اسِیں بھُلّ ہی گئے ہاں کِہ سِیاݨِیاں ولۄں ہذاراں سالاں تۄں آپݨے تجربِیاں نُۄں کسِید کر کے کڈھِّییاں اتے سانُۄں پرۄسِییاں اِہ سِیاݨپاں٬ ساڈے لئی اتِئںتّ لاہیوںدّ ہن۔ اسِیں اِنہاں سِیاݨپاں نُۄں بے-لۄڑِییاں اتے گَیر-پْرسںگّک سمجھݨ لگّ گئے ہاں اتے ہۄ رہے بدلائۄیاں (Changes) دِییاں لذّتاں ’چ غلتان ہۄئے پھِردے ہاں۔ اِنے٬ کِہ اُنہاں سدِیوی سِدھاںتاں دی کدر کرنا ہی بھُلّ گئے ہاں٬ جِنہاں دے آدھار تے اِہ بدلائۄ ہۄ رہے ہن۔ آپݨی اِس پروِرتی دے پرِݨام آپݨے ساہمݨے ہن۔ آپݨے پُرکھِیاں تۄں ہر پکھّۄں ودھّ کھُشہال٬ ودھّ پڑھے-لِکھے٬ چتُر٬ سادھن-سمپّنّ اتے بے-تھاہ شکتی اتے سُۄچناواں دے مالِک (سِیاݨپاں دے نہِیں) ہۄݨ دے باوجُۄد٬ سانُۄں منُکھّتا دی ہۄںد نُۄں بچائُݨا لگّ-بھگّ اسمبھّو لگّ رِہا ہَے۔

اِس دا اِہ متلب وی نہِیں کِہ بدلائۄ دی کۄئی گھٹّ مہتّتا ہَے؛ اِہ وی کُدرت دا اِکّ سِدھاںت ہَے اتے سںسّار تاں کی بْرہِمںڈّ وی ہر وکت بدل رِہا ہَے۔ پر پچھّمی جِیون-شَیلی نیں ’بدلائۄ‘ اُتّے لۄڑ تۄں ودھّ جۄر دِتّا ہَے۔ آم پڑھدے ہاں کِہ ‘Change is the only permanent thing in this world’. اِس نالھ سبںدھِّت کۄرس سںسّار دِییاں چۄٹی دِییاں یُۄنِیورسِٹِییاں دے چُݨِںدّا کۄرس ہن اتے اجّ دے پْربںدھّ-سِسٹماں دا مہتّو-پُۄرن ہِسّا ہن۔ ساڈے چُگِردے ’چ بدلائۄ ساڈے جِیون دے ہر پل دا ورتارا ہَے اتے اِس نالھ بدلدے رہِݨ تۄں بغَیر اسِیں اِکّ پل وی اِس سںسّار ’چ نہِیں رہِ سکدے۔ دۄہاں ورتارِیاں دی آپۄ-آپݨی مہتّتا ہَے اتے ساڈے لئی دۄہاں ’چ وِچرنا ذرُۄری ہَے۔ اسِیں جۄ سُبھاوِک گلتی کر رہے ہاں٬ اۄہ اِنہاں دۄہاں ’چ سہی سںتُّلن ناں رکھّ پائُݨ دی کر رہے ہاں۔ وَیسے تاں اِس جِیون ’چ سںتُّلن دی ہر کھیتر٬ ہر جگہا٬ ہر گھڑی٬ ہر پل لۄڑ ہَے پر بدلائۄ اتے سدِیوتا ’چ سںتُّلن رکھّݨا اجّ دے سمیں دی وڈّی ذرُۄرت ہَے۔ اِس لیکھ دے پرِپیکھ ’چ کِہا جا سکدا ہَے کِہ ساڈے چُگِردے دے بہُتے ورتارے چلںتّ ہن جد کِہ پُراتن سِیاݨپاں سدِیوی ہن۔ سانُۄں اِنہاں دۄہاں دے سُمیل اتے سںتُّلن دی ہر سمیں ذرُۄرت ہَے٬ جۄ اسِیں نہِیں کر پا رہے۔

اِہ منُکھّ دا سُبھاوِک اَۄگُݨ ہَے٬ سۄ اِس تۄں پشیمان ہۄݨ دی وی لۄڑ نہِیں کِئُںکِہ جماںدرُۄ جاں سُبھاوِک نُکس ساڈا کسُۄر نہِیں ہُںدّے۔ اِنسان وَیسے وی گلتِییاں دا پُتلا ہَے اتے ودھّ-گھٹّ دے پھرک نالھ انیکاں ہۄر سُبھاوِک نُکس سںسّار دے ہر اِنسان ’چ ہن۔ پر اِنہاں پْرتی سُچیت ہۄݨا اتے اِنہاں نُۄں تِیاگݨ دِییاں کۄشِشاں کرنا ساڈا مُڈھلا پھرذ ہَے۔ اِس ترہاں ناں کرنا ساڈا کسُۄر ہَے٬ کھاس کر کے جد مہاں-پُرکھ سانُۄں اِنہاں بارے جاگرُۄک اتے خبردار کردے رہِںدّے ہن۔ بھاگ-بس٬ سانُۄں اُنہاں دِییاں سِیاݨپاں سݨے اۄہ سبھ وسِیلے ہاسِل ہن جِنہاں راہِیں اسِیں اِنہاں دا تِیاگ کر سکدے ہاں۔ اِہ کۄئی اتِ-کتھنی نہِیں کِہ ساڈے منُکھّا جِیون دا مُکھّ پھرذ ہی اُمر بھر آپݨے نُکساں نُۄں لبھّݨا اتے اِنہاں نُۄں تِیاگݨ دے بھرپُۄر اتے سُہِرد اُپرالے کردے رہِݨا ہَے۔

وِچار-ادھِین اَۄگُݨ تِیاگݨ لئی آپاں نُۄں اِہ سمجھݨ دی لۄڑ ہَے کِہ اِس دا اِکّ وڈّا کارن ساڈی اجّ دی سائِںس اتے (اِس دی اُپج) تکنَۄلۄجی دی دُرورتۄں ہَے۔ پچھّم ’چ جمّی-پلھی٬ اجۄکی سائِںس دی دھرم نالھ شُرُۄ تۄں ہی وِرۄدھتا رہی ہَے اتے پُراتن سِیاݨپاں نُۄں اِہ اِنہاں (دھرماں) دا ہِسّا سمجھدی رہی ہَے۔ اِس کر کے اِس نیں پُراتن سِیاݨپاں نُۄں وی نہِیں اپݨائِیا۔ سِیاݨپاں تۄں وِہُۄݨی٬ اِہ اِجارے-داراں ولۄں جن-سدھارن دے شۄشݨ دا مُکھّ سادھن بݨ گئی ہَے۔ اِس نیں منُکھّی بھلائی اتے سماجِک نِیاں نالھ جُڑے کِسے ہۄر کھیتر – منۄوِگِیانک٬ کھیتی-باڑی٬ جِیون دِییاں مُۄل لۄڑاں٬ آرتھِک٬ سماجِک٬ دھارمِک اتے راجنِیتک – ’چ بݨدا یۄگ-دان نہِیں پائِیا۔ اجّ وی اِس دی پْربھُۄ-ستّا کائِم ہَے٬ جِس کر کے اِہ سںتُّلِت ترکّی دی بجائ آپݨے چۄݨویں کھیتراں – کھاس کر کے کمپِّئۄُٹر سائِںس نالھ جُڑِییاں کھۄجاں – پْرتی نجائِذ ہدّاں تکّ اُلار ہَے۔ اِس دِییاں نِتّ-نوِییاں٬ بے-لۄڑِییاں اتے وپارک کاڈھاں نیں ساڈے ’چ چلںتّ چِیذاں دی کھِچّ اتے وِیاپک سچائیِیاں پْرتی اُداسِینتا پَیدا کِیتی ہَے اتے اِنہاں وِچلی کھائی نُۄں ڈُۄںگھا کِیتا ہَے۔

نِر-سںدّیہ اِہ (سائِںس اتے تکنَۄلۄجی) اجّ دی بہُ-پکھّی اتے ابھُۄت-پُۄرن بھَۄتِک کھُشہالی دا ادھار وی ہَے۔ پر نالھ ہی اِس نیں سںسّار نُۄں نَیتِک کدراں-کِیمتاں اتے اُچّے منُکھّی گُݨاں تۄں سکھّݨے رکھّݨ, سماج ’چ ناں-برابری ودھائُݨ اتے اِس دے شۄشݨ دے راہ کھۄلہے ہن۔ اِس دے اِنہاں کارنامِیاں بارے٬ ’پاور اَیںڈ پْرۄگرَیسّ‘ نائۄں دی اِکّ مہتّو-پُۄرن کِتاب 2023 ’چ ہی چھپی ہَے۔ اِس کِتاب دی پائِداری دا سبُۄت اِہ ہَے کِہ اِس دے دۄ لیکھک 2024 دے اِکنَۄمِکس دے نۄبل پُرسکار نالھ سنمانے گئے ہن۔ اُنہاں نیں بہُت دلیری اتے وِستار نالھ سائِںس اتے تکنَۄلۄجی دی دُر-ورتۄں دے ہر پکھّ دا جِکر کِیتا ہَے اتے اِس دے اِجارے-داراں نُۄں ڈیڈھ-دۄ سَۄ سال پہِلاں دے ’رَۄبر-بَیرنج‘ ورگے کِہا ہَے۔ اِس لیکھ وِچلے وِچار اُس کِتاب وِچّۄں ہی اُپجے ہن۔

سائِںس اتے تکنَۄلۄجی دی دُر-ورتۄں دے نتِیجے وجۄں اجّ سںسّار نُۄں ودھّ رہی آرتھِک اتے سماجِک ناں-برابری٬ سماجِک انِیاں اتے کُدرتی سادھناں دی بربادی سݨے٬ انیکاں ہۄر مارُۄ سمسِّیاواں در-پیش ہن۔ اِس نیں سںسّار نُۄں سمسِّیاواں دے اِکّ ’سَیٹّ‘ ’چۄں کڈھّ کے دُۄسرے ’چ پا دِتّا ہَے۔ بلکِہ اِس نیں سںسّار نُۄں نوِییاں اتے دِیرگھ مانسِک اُلجھݨاں٬ پْریشانِییاں اتے بِیمارِییاں دِتِّییاں ہن٬ جِنہاں دی سُپر-وِکست پچھّمی سماج ’چ ہۄر وی بھرمار ہَے۔ اِس کر کے ہی٬ بے-تھاہ بھَۄتِک کھُشہالی دے باوجُۄد منُکھّ آپݨی سبھ تۄں وڈّی اِچھّا کھُشی/ پْرسنّتا (ہَیپِینَیسّ) تۄں باںجھا ہَے۔ منُکھّ اجّ وی اِس تۄں اۄنا ہی مہِرُۄم ہَے جِنّے ساڈے پُرکھے سن٬ ہالاںکِہ ساڈِییاں سبھ ترکِّییاں دا اِکلَۄتا مںتّو ہی اِہ ہَے۔ اِس ترہاں دا جِیون جِتھّے ساڈی نِجی پربل اِچھّا ہَے اۄتھے اِہ آپݨے پرِوارک مَیمبراں٬ رِشتیداراں٬ سماج اتے دھرماں پْرتی اِکّ وڈّا پھرذ وی ہَے۔ سمُۄہک تَۄر تے اِس ترہاں دے جِیون جِئۄں کے آپاں اِس سںسّار نُۄں ودھّ رہِݨ-یۄگ بݨا سکدے ہاں۔ پر اِہ سبھ تاں کی ہۄݨا سی٬ اُلٹا ساڈے جِیون ’چ اݨ-کِیاسِییاں اتے لا-اِلاج سمسِّیاواں دی بہُتات ہۄ گئی ہَے۔

پچھّمی دیشاں نُۄں اِس نِراشا-جنک دشا دا آبھاس بہُت پہِلاں ہۄ گِیا سی۔ 1950 تکّ دی پچھّمی منۄوِگِیان (سائیِکَۄلۄجی) سِرپھ ہذاراں کِسم دے منۄ-رۄگاں دے اُپچار دا کمّ کردی سی۔ اُنہاں دِناں ’چ تِیار کِیتا ‘DSM’ (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) اِس دا سبُۄت ہَے۔ اِہ اجّ وی ورتۄں ’چ آ رِہا ہَے؛ اِس دا 5واں اَیڈِیشن چلّ رِہا ہَے اتے دھارنا بݨی ہۄئی ہَے کِہ اِس نُۄں پڑھن والھا وی پاگل ہۄ جاںدا ہَے۔ اَیسِییاں ستھِتِییاں تۄں پْریشان ہۄ کے کُچھ رۄشن-دِماگ منۄوِگِیانِییاں نیں کھۄجاں شُرُۄ کِیتِییاں کِہ بھَۄتِک کھُشہالی اتے بے-تھاہ ترکّی اُنہاں نُۄں کھُشِییاں (ہَیپِینَیسّ) کِئۄں نہِیں دے پا رہی؟ اِس کھۄج نیں اُنہاں دا مُۄںہ پُراتن پُۄربی سِیاݨپاں ول کِیتا٬ جِنہاں ’چ اُنہاں نُۄں وار-وار سُکھ٬ کھُشِییاں٬ سہِج٬ انںدّ٬ پرم-انںدّ٬ امّْرِت٬ دُکھّاں دا ناس آدِ سںکّلپاں دا جِکر مِلِیا۔ منُکھّی من دے گُݨاں٬ اُچّے وِچاراں اتے من نُۄں پرپھُلّت اتے وِکاس کرن دے انیکاں ڈھںگّاں دا جِکر مِلِیا۔ جِہڑا پچھّم کدے کہِںدّا سی کِہ “پُۄرب پُۄرب ہَے اتے پچھّم پچھّم ہَے٬ دۄناں دا کدے میل نہِیں ہۄ سکدا”, اۄہی پچھّم اجّ اِہ کہِ رِہا ہَے کِہ پْرسنّتا دی کھۄج لئی سانُۄں ماڈرن سائِںس اتے پُراتن سِیاݨپاں اتے پُۄرب اتے پچھّم ’چ سںتُّلن اتے سُمیل دی لۄڑ ہَے۔

اِنہاں کھۄجاں سدکا٬ سنّ 2000 ’چ مہان منۄوِگِیانی مارٹِن سَیلِگمَین نیں سکاراتمِک منۄوِگِیان (پَۄجِٹِو سائیِکَۄلۄجی) دا مُڈھّ بنّہِیا سی٬ جِس دا اجّ-کلّہ پچھّمی منۄوِگِیان ’چ بہُت بۄل-بالا ہَے۔ اِس دا مںتّو منُکھّ نُۄں پْرسنّتا پْراپتی اتے منُکھّا جِیون دا اُدیش سمجھݨ دے رستے تے تۄرنا ہَے اتے نالھ ہی اُس نُۄں آپݨے اُچّ-گُݨاں دی پچھاݨ اتے اِنہاں دے وِکاس لئی پْریرݨا ہَے۔ اِس ’چ ڈا. سَیلِگمَین نیں 24 اُچّ منُکھّی-گُݨاں اتے سداچاراں نُۄں چُݨِیا ہَے اتے اِہ اُتشاہ-جنک گلّ ہَے کِہ اِہ لگّ-بھگّ سارے ہی سِکھّ-متّ دے اسُۄلاں دی ترجمانی کردے ہن۔ اِس تۄں بائد 2004 ’چ ‘DSM’ دے اُلٹ منُکھّ دے سداچارک گُݨاں دی اِکّ ہَیںڈ-بُکّ تِیار کِیتی جِس دا نائۄں ’سِیاݨپاں دا مَینُۄئل‘ (Manual of Sanities) رکھِّیا گِیا۔ نوِییاں پِرتاں پائُݨ والھا اِہ مَینُۄئل منُکھّی پْرتِبھاواں٬ منُکھّی چرِتّر دے اُچّے گُݨاں٬ نیکِییاں اتے سداچار دی وِستْرِت ہَیںڈ-بُکّ ہَے۔ اِہ٬ ڈا. سَیلِگمَین اتے ڈا. پِیٹرسن دی اگوائی ’چ 55 ہۄر پْرسِدھّ منۄوِگِیانِییاں دی تِنّ سال دی سکھت مِہنت تۄں بائد تِیار کِیتا گِیا۔ اِہ ارستُۄ اتے پلُۄٹۄ سݨے پِچھلے 2500 سالاں دے سںسّار بھر دے مُکھّ دھرماں٬ مہان چِںتّکاں اتے پھِلاسپھراں دِییاں سِکھِّیاواں تے آدھارِت ہَے۔ اِہ منُکھّی گُݨاں اتے اُچّ-پروِرتِییاں نُۄں وِچارن٬ کھۄجݨ, وِشا-بدھّ کرن اتے سمپّادِت کرن دا اِکّ اِتِہاسک اُپرالا ہَے۔ اِس دی پْریرݨا بھاویں پُۄربی گْرںتھّاں تۄں لئی گئی پر اِس دی تِیاری ویلھے سارے سںسّار دے مُکھّ دھرماں دا ادھِئَن کِیتا گِیا۔ پُراتن سِیاݨپاں اتے ماڈرن کھۄجاں (منۄوِگِیانِک) دے سُمیل لئی کِیتی کھۄج دی٬ اِہ وِلکھّݨ اتے بھرۄسے-یۄگ ہَیںڈ-بُکّ ہَے۔

نَیتِک کدراں-کِیمتاں دے ماہِر اِکّ ہۄر سماجِک منۄوِگِیانی٬ جَۄناتھن ہائیِٹ نیں اِس کھۄج نُۄں ہۄر اگّے ودھائِیا۔ اُس نیں اِکّ نوِیں وِچار-دھارا دی سِرجݨا کِیتی جِس نُۄں اُس نیں “Finding Modern Truth in Ancient Widom” کِہا۔ اِس لئی اُس نیں ہِںدُّۄ٬ بُدھّ٬ جَین٬ اِسلام٬ اِیسائی٬ کنپھِئۄُجِئِجم٬تائۄئِجم٬ یہُۄدی٬ پارسی٬ یُۄنانی اتے رۄمن دھرماں اتے سبھِیاتاواں دے گْرںتھّاں دا ڈُۄںگھا ادھِئَن کِیتا۔ اِنہاں دِییاں سدِیوی سِیاݨپاں نُۄں اجۄکِییاں منۄوِگِیانک کھۄجاں انُسار پڑچۄلھِیا۔ اِس ترہاں ’کَۄمن مِنِیمم پْرۄگرام‘ دی ترذ تے٬ وار-وار دُہرائیِیاں جاݨ والھِییاں اتے سرو-پْروانِت ٹِیسی دِییاں دس ساںجھِییاں سِیاݨپاں دی اِکّ ’لِسٹ‘ بݨائی۔ اُس دِییاں کھۄجاں ’چ بھاوے سِکھّ دھرم دا سِدھّے تَۄر تے کۄئی اُلیکھ نہِیں پر اُس دی لِسٹ وی سِکھّ دھرم دے سِدھاںتاں نالھ پُۄری ترہاں میل کھاںدی ہَے۔ اِس دے دۄ کارن ہن: پہِلا اِہ کِہ اِہ سبھ تۄں ماڈرن دھرم ہَے٬ جِس کر کے اِہ ماڈرن منۄوِگِیانک کھۄجاں دے ودھّ نیڑے ہَے۔ دُۄجا اِہ کِہ سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی سمپّادنا وی اِس ’پَیٹرن‘ انُسار کِیتی گئی ہَے۔ مِ. ہائیِٹ دِییاں چُݨِییاں دس سِیاݨپاں دا کھُلّہا کھُلاسا ہیٹھ دِتّا گِیا ہَے:

i. منُکھّی من گُݨاں اتے اَۄگُݨاں دا مِشرݨ ہَے۔

ii. من نُۄں چںگّے کرم کرن لئی پْریرِیا اتے سِدھائِیا جا سکدا ہَے۔

iii. ہۄراں پْرتی شُبھ وِچار رکھّݨے اتے کھِما اتے دیا وڈّا پھرذ ہَے۔

iv. ہۄراں دے اَۄگُݨاں دی بجائ آپݨے اَۄگُݨاں دی پرکھ-پڑچۄل کرنی ذرُۄری ہَے۔

v. بھاݨا منّݨ دا سںکّلپ جِیون ’چ کھُشِییاں پْراپت کرن دا وڈّا سادھن ہَے۔

vi. مۄہ-ممتا دا سد-اُپیۄگ ارتھات سربتّ نالھ بھائی-چارا ذرُۄری ہَے۔

vii. شُکر-گُذاری دی بھاونا وی کھُشِییاں دا اِکّ ہۄر وڈّا سْرۄت ہَے۔

viii. پاک-پوِتّر وِچار اتے کرم منُکھّ دا پرم دھرم ہَے۔

ix. پرماتما دی دھرماں تۄں نِرلیپتا دے سِدھاںت نُۄں دْرِڑ کرنا چاہِیںدا ہَے۔

x. انںدّ اتے کھُشی بھاویں منُکھّ دے اںدّر ہَے پر نالھ ہی مِل-ورتن وی ذرُۄری ہَے۔

xi. سِیاݨپاں گْرہِݨ کرن تۄں ودھّ ذرُۄری اِنہاں ’تے امل کرنا ہَے۔

سار-تتّ اِہ کِہ ڈا. ہائیِٹ دی وِچاردھارا سرل پر نوِییاں پِرتاں پائُݨ والھی ہَے اتے اجّ سںسّار نُۄں نوِیں سیدھ دے رہی ہَے۔ اِہ سائِںس اتے تکنَۄلۄجی – کھاس کر کے کمپِّئۄُٹر سائِںس – نُۄں نِیںتّرݨ کرن دی مںگّ اتے کۄشِشاں نُۄں بل دیݨ والھا اِکّ وڈّا اُپرالا ہَے۔ پر اِہ وی وِچار دی گلّ ہَے کِہ پچھّمی کھۄجی ماڈرن کھۄجاں دا پُراتن سِیاݨپاں نالھ سُمیل کر رہے ہن جد کِہ سانُۄں پُراتن سِیاݨپاں دا ماڈرن کھۄجاں نالھ سُمیل کرن دی لۄڑ ہَے۔