14 اپرَیل نُۄں کانفرںسّ دا شام والا سَیشن کھتم ہۄݨ والا سی۔ سٹیج نیڑلِییاں کُرسِییاں اُتے مَیں٬ رگھبِیر سِںگھّ٬ سُلیکھا٬ سروݨ سِںگھّ تے اُس دا مِتّر شِںگّارا سِںگھّ کِںگّرا بَیٹھے ہۄئے ساں۔ ساڈے نال ہی بَیٹھے سن رائ اذِیذ اُلّا کھان جِنہاں دے کھاندان نُۄں گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں ’گںگّا ساگر‘ آپݨی یاد-نِشانی وجۄں دِتّا سی۔ مَیں رائ ساہِب نُۄں کُجھ سال ہۄئے اُنہاں دی بھارت پھیری اُتے جلںدھّر دے سرکٹ ہائۄُس وِچ اُنہاں دے سنمان وِچ ہۄئے سماگم وِچ مِلِیا ساں۔ اُنہاں دی گُرُۄ گھر نال ساںجھ-ستِکار دی بھروِیں پْرسںسّا کرنا ساڈا سبھ دا پھرذ بݨدا ہَے اتے مَیں اِہ پھرذ کُجھ شبد بۄل کے وی ادا کِیتا سی۔ رائ ساہِب نُۄں میری اُہ مِلݨی چیتے سی۔ سروݨ سِںگھّ نیں اُنہاں نال ’اِتِہاسک ساںجھ‘ کڈھّ لئی۔ اُس نیں سانُۄں دسِّیا۔
‘’رائ ساہِب دے وڈیرِیاں دا پِچھۄکڑ میرے پِںڈّ نال مِلدا اے۔ اسِیں تاں رائ ساہِب دے گرائیِں ہاں۔ رائ ساہِب جاݨدے ہی نیں کِہ رائیکۄٹ دے رائے پرِوار دا سبںدھّ راجستھان دے راجپُۄتاں نال جا جُڑدا ہَے۔ جَیسلمیر وِچ وسّدے اِنہاں لۄکاں دا اِک وڈیرا٬ جِس دا ناں مۄکل سی٬ کئی سَۄ سال پہِلاں پِںڈّ ’چکّر‘ وِچ آ وسِیا سی۔‘’
سروݨ سِںگھّ دا پِںڈّ وی چکّر ہَے۔ اُس نیں گلّ اگّے تۄری٬ ‘’مۄکل دی چَۄتھی پِیڑھی ’چۄں تُلسی رام نیں اِسلام کبُۄل کر لِیا تے اُہ تُلسی رام ’شیخ چکُّۄ‘ بݨ گِیا۔ الائُدِین کھِلجی نال اُہدے چںگّے سبںدھّاں کارن اُس نُۄں رۄپڑ تۄں لَے کے ذِیرے تک 1300 پِںڈّ جاگِیر وجۄں دِتّے گئے۔ اِسے کھاندان وِچۄں رائے اہِمد ہۄئِیا جِس نیں 1648 ای. نُۄں رائیکۄٹ وسائِیا۔‘’
رائ اذِیذ اُلّا رائیکۄٹ دے اُسے ’رائے-خاندان‘ دے چشمۄ-چِراگ ہن۔ سروݨ سِںگھّ دا اُس نال بھائیِچارا بݨدا ہی سی۔ پر ساڈا وی تاں اُنہاں نال برابر دا بھائیِچارا سی۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں اُنہاں دے خاندان دے وڈیرے رائ کلّہا نُۄں آپݨے گل نال لا کے سمُچّے سِکھّ پںتھّ دے سِینے نال لا دِتّا سی۔ رائ خاندان جَیسلمیر٬ چکر تے رائِکۄٹ دا تاں سی ہی پر اُس اُتے ساڈا سارِیاں دا وی اۄنا ہی ہکّ تے ماݨ بݨدا سی۔
بَیٹھے بَیٹھے رائ ساہِب دے من وِچ پھُرنا پھُرِیا۔ کہِݨ لگّے٬ ‘’سںدھُّۄ سائہب! اجّ رات دا کھاݨا میرے نال کھائۄ تُسِیں سارے جݨے۔‘’
اِس نیک رُۄہ دا سدّا تاں ساڈے سبھ لئی بڑے ہی ماݨ بھری گلّ سی۔ سارِیاں نیں تُرت ’ہاں‘ کر دِتّی۔ سبھ اُنہاں دے اںگّ-سںگّ وِچر کے اُنہاں دی مُہبّت دا نِگھّ مانݨ لئی اُتاولے سن پر میرے لئی چاہُںدِّیاں وی مُشکل بݨ گئی۔ مَینُۄں کُجھ چِر پہِلاں ہی ڈا. جگتار نیں دسِّیا سی کِہ اسِیں دۄویں شام نُۄں اُس دے کِسے دۄست ولّ رات دے کھاݨے لئی آمںتّْرِت ساں۔ مَیں رائ ساہِب نُۄں دسِّیا٬ ‘’شائِد مَینُۄں تے جگتار ہُراں نُۄں اجّ کِدھرے ہۄر جاݨا پوے۔ مَیں جگتار نُۄں پُچھداں کِہ اۄدھر کِسے ہۄر دِن چلے جاواںگے۔‘’
اسل وِچ مَیں رائ ساہِب دے سںگّ-ساتھ نُۄں پہِل دیݨا چاہُںدّا ساں۔ رائ ساہِب نیں کِہا٬ ‘’کۄئی گلّ نہِیں۔ مَیں جگتار جی نُۄں آپ جا کے گُذارش کرناں۔‘’
اُہ اُٹھ کے ڈا. جگتار کۄل گئے تے آ کے دسِّیا کِہ جگتار ہُراں مُتابک تُہاڈا تاں اجّ دا پْرۄگرام نِشچِت ہَے۔ اُنہاں آپݨے گھر جاݨ لئی کۄئی اگلا دِن٬ ساڈی مرذی انُسار تَیء کرن دی سانُۄں چھۄٹ دے دِتّی۔
سِرپھ اگلی شام اُہ کِسے وِیاہ دے سِلسِلے وِچ وِہلے نہِیں سن۔ میریے ساتھی وی چُپّ کر گئے۔ میری آپݨی تاںگھ وی سی تے مَیں اُنہاں نُۄں نِراش وی نہِیں ساں کرنا چاہُںدّا۔ مَیں رستا لبھّ لِیا۔ جگتار نُۄں کِہا کِہ اُہ مِتّر ولۄں ہۄ آوے تے مَیں رائ ساہِب ہُراں ولۄں ہۄ آئُںدا ہاں۔ اُہ منّ گِیا۔
سماگم اُپرںتّ رائ ساہِب نیں آپݨی وڈّی کار وِچ سانُۄں بِٹھائِیا تے ماڈل ٹائۄُن وِچ بݨی آپݨی وِشال کۄٹھی وِچ جا اُتارِیا۔
رائ اذِیذ-اُلّا ساہمݨے بَیٹھݨا اِک اِتِہاس اگّے بَیٹھݨا سی۔ پںجّاب دی ساںجھی وِراست تے تہِذِیب دے اںگّ-سںگّ وِچرنا سی۔ اُنہاں دے کھُلّہے خُۄبسُۄرت ڈرائِںگ رُۄم وِچ بَیٹھے اسِیں اِتِہاس دے نال نال تُر رہے ساں۔
چمکَۄر وِچ دۄ وڈّے پُتّراں دی کُربانی پِچھّۄں گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ آپݨے ’مِتّر پِیارے‘ اگّے ’مُرِیداں دا ہال‘ بِیان کردے ہۄئے ماچھِیواڑے دے جںگّلاں ’چۄں گنی کھاں تے نبی کھاں دے مۄڈھِیاں ’تے ’اُچّ دا پِیر‘ بݨ کے مُغل پھَۄذاں تۄں نذر بچا کے نِکل گئے۔ آپݨے کُجھ سںگِّییاں ساتھِییاں نال تُردے-تُردے اُہ رائیکۄٹ پُّجے۔ رائ کلّہا نُۄں گُرُۄ جی دے آئُݨ دی خبر مِلی تاں اُہ تُرت پُۄری شردھا نال گُرُۄ جی دے ہذُۄر پُجّا تے ہریک کِسم دی خِدمت کرن لئی ارذ گُذاری۔ گُرُۄ جی نیں کِہا کِہ سرہںدّ تۄں چھۄٹے ساہِبذادِیاں تے ماتا جی دی خبر لِیاںدی جاوے۔ رائ کلّہا نیں آپݨے وِشواس پاتر نُۄرے ماہی نُۄں تُرںتّ سرہںدّ ولّ بھیجِیا۔ نُۄرے ماہی نیں آ کے دۄہاں ساہِبذادِیاں دی شہِیدی تے ماتا گُجری دے چلاݨے دی دُکھّدائی کتھا سُݨائی تاں گُرُۄ جی نیں تِیر دی نۄک نال دبھّ دی جڑھ پُٹّ کے کِہا ‘’مُغلاں دے ذالم راج دی جڑھ پُٹّی گئی۔‘’
اِتھے ہی ستِگُراں نیں سارے پںتھّ نُۄں آپݨا پُتّر آکھِیا۔
مُغل پھَۄجاں گُرُۄ جی دی پَیڑ سُںگھّدِییاں پھِر رہِییاں سن۔ اجِہے سمیں گُرُۄ دی مدد کرنا آپݨی تے آپݨے پُۄرے خاندان دی تباہی نُۄں سدّا دیݨا سی۔ اِہ سبھ کُجھ جاݨدِیاں٬ سمجھدِیاں ہۄئِیاں وی رائ کلّہا گُرُۄ جی دے ہذُۄر نتمستک سی۔ دِل کھۄلہ کے اُنہاں دی سیوا وِچ ہاذر سی۔
ہَیرانی ہُںدّی ہَے جدۄں ساڈے کُجھ بُلارے گُرُۄ جی دی لڑائی نُۄں مُسلماناں نال لڑائی تکّ سِیمت کرن دی بہُت وڈّی اِتِہاسک بھُلّ کردے ہن۔ اِہ تاں مُسلمان ہی سن جِنہاں نیں اتِ دے سںکّٹ سمیں گُرُۄ جی دا ساتھ دِتّا سی۔ بھںگّاݨی دے یُدھّ وِچ پِیر بُدھُّۄ شاہ ولۄں آپݨے پُتّراں دی کُربانی تۄں لَے کے ماچھِیواڑے تۄں گُرُۄ جی نُۄں سُرکھِّئت جگہا پُچائُݨ والے گنی خاں نبی خاں دی کہاݨی گُرُۄ جی دی اِس بھائیِچارے نال اٹُٹّ ساںجھ دی ہی تاں پْرتِیک ہَے۔ اِسے واستے رائ کلّہا آپݨے سِر ’تے ڈِگّݨ والے ہریک پہاڑ دا بھار سہِݨ لئی تِیار سی۔ اُہ جاݨدا سی کِہ گُرُۄ جی دی لڑائی ذالم تے مذلُۄم دی سی کِسے ہِںدُّۄ جاں مُسلمان دی نہِیں۔ گُرُۄ جی مذلُۄماں دی دھِر سن تے ذُلم دے خِلاف۔
اِس سبںدھّ وِچ ہی رائ ساہِب نیں ’کلگِیدھر چمتکار‘ دا اِک ہوالا ساڈے نال ساںجھا کِیتا۔ گُرُۄ جی ولۄں ’مُغل راج دی جڑھ پُٹّی گئی‘ سُݨ کے ’رائ کمبِّیا٬ ڈرِیا٬ مَیں وی ہُݨ مُسلماناں وِچ شُمار ہاں٬ کی میرا راج وی گِیا؟‘ اِہ سۄچ کے بۄلِیا٬ ‘’پاتشاہ! مَینُۄں رکھّ لِیا جے؟‘’
گُرُۄ جی نیں کِہا٬ ‘’دیکھ کلّہا! تُۄں سانُۄں پِیار کِیتا ہَے٬ تَینُۄں رکھّ لِیا ہَے۔‘’
رائ ساہِب نیں دسِّیا چھۄٹی اُمر وِچ ہی میرے ماں-باپ گُذر گئے سن اتے گھر وِچ میری بِردھ دادی ماں ہی اِکلّی رہِ گئی۔ دسم پاتشاہ جی دی ادُتّی دات ’گںگّا ساگر‘ سبںدھّی جاݨکاری دیݨ دے نال نال آپݨے پرِوارک اِتِہاس اتے راجپُۄتی رسم رِواج بارے مَینُۄں دسّدے ہۄئے میرے دادی جی آکھدے ہُںدّے سن کِہ مُغل بادشاہ اکبر نیں اُس ویلے دے رائیکۄٹ رِیاست دے مالک نُۄں اِس لئی مروا دِتّا سی کِہ اُس نیں بادشاہ نُۄں آپݨی لڑکی دا ڈۄلا دیݨ تۄں اِنکار کر دِتّا سی۔‘’
رائ اذِیذ اُلّا نیں گلّ اگّے تۄردِیاں دسِّیا٬ ‘’رائے کلّہا جی سچّے تے سُچّے مُسلمان سن۔ مُغلاں دے ٹاکرے وِچ دسم پاتشاہ دا ساتھ دیݨ دا فَیسلا کرنا اِہ سپشٹ کردا ہَے کِہ رائے کلّہا جی نیں جاݨ لِیا سی کِہ اِس ویلے سچّا کَۄݨ ہَے٬ ذالم کَۄݨ ہَے تے مذلُۄم کَۄݨ ہَے۔ رائیکۄٹ رِیاست کی٬ پُۄرے رائے پرِوار دِییاں جاناں خترے وِچ پا کے پُۄرے ستِکار نال دسم پاتشاہ دی سیوا کرن دا رائے کلّہا جی نیں جۄ پھَیسلا کِیتا سی٬ اُس اُتے رائ پرِوار دِییاں پِیڑھِییاں وی ہمیشا ماݨ کردِییاں رہِݨگِییاں۔‘’
گُرُۄ جی بارے رائ اذِیذ اُلّا دی اِہ اکِیدت ویکھ کے ساڈے من اُس لئی سنیہ اتے آدر نال بھر گئے۔
رائے خاندان کۄلۄں اِنہاں اِہِہاسک وستُۄیاں نُۄں بڑے بڑے لالچ دے کے وڈّے وڈّے لۄکاں نیں پْراپت کرنا چاہِیا پر گُرُۄ جی دِییاں اِہ نِشانِییاں اِس خاندان نیں آپݨے کلیجے نال لائی رکھِّییاں۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ تے مہاراجا پٹِیالا نُۄں وی اُنہاں نیں اِہ اِتِہاسک نِشانِییاں دیݨ تۄں ساف اِنکار کر دِتّا سی۔
رائ ساہِب دی شردھا اتے ماݨ بۄل رِہا سی٬ ‘’مَینُۄں بذُرگاں دے اِنہاں وِچاراں ’تے بہُت ماݨ ہَے۔ اِسے کرکے ہی پرِوار نُۄں کافی نُکسان وی اُٹھائُݨا پِیا۔ رائیکۄٹ دی 1300 پِںڈّاں والی رِیاست وی کھُسّ گئی۔ سِرف رائے پرِوار کۄل پںجّ پِںڈّ ہی رہِݨ دِتّے گئے۔ بائد وِچ وی انیکاں وار گُرُۄ ساہِب دِییاں بخشِییاں نِشانِییاں لئی پرِوار دے مۄہرِییاں نُۄں بھاری رکماں دی پیشکش ہُںدّی رہی٬ جِس نُۄں کبُۄلݨ تۄں اُہ اِنکار کردے رہے۔‘’
رائ ساہِب نیں اگّے دسِّیا٬ ‘’میرے پرِوارک رِکارڈ انُسار 1854 وِچ اںگّریذ ہاکم آپݨی سرکار دے ذۄر نال ساڈے وڈیرے رائے اِمام بخش تۄں گُرُۄ جی دی بخشی تلوار لَیݨ وِچ سپھل ہۄ گئے پر رائے پرِوار گُرُۄ ساہِب دے بخشے ’گںگّا ساگر‘ نُۄں اُس دَۄر وِچ وی آپݨے کۄل سُرکھِّئت رکھّݨ وِچ کامیاب رِہا سی جۄ کِہ ہُݨ تک اِسے پرِوار وِچ ہی ہَے۔‘’
‘‘1947 تک گُرُۄ ساہِب دی اِہ پوِتّر نِشانی میرے دادا جی دے کۄل رائیکۄٹ وِچ سُرکھِّئت سی۔ اُہ سال وِچ اِک وار شردھا تے پْریم نال آئیِیاں سںگّتاں نُۄں ’گںگّا ساگر‘ دے درشن کرائُںدے ہُںدّے سن۔‘’
اسِیں پۄتھی رکھّݨ والی رِیہل بارے پُچھِّیا تاں اُنہاں کِہا کِہ لکّڑ دی ہۄݨ کرکے گھُݨ وگَیرا لگّݨ کرکے اِہ باکائِدا سامبھی نہِیں جا سکی۔
اِہ کِہا جاںدا ہَے کِہ گںگّا-ساگر اِک اجِہا برتن ہَے جِس وِچ چھیک سن٬ پر اُس وِچ پائِیا پاݨی ڈُلہدا نہِیں۔ نِسچَے ہی اِہ کِسے وِگِیانک وِدھی نال بݨائِیا برتن ہۄویگا۔ رائ ساہِب نیں اِس بارے دسِّیا٬ ‘’اِہ ٹھِیک ہَے کِہ برتن وِچ ریتا پائۄ تاں کِر جاںدا ہَے پر پاݨی آدِ ترل چِیذ پائۄ تاں اُہ اِس وِچ ٹِکی رہِںدّی ہَے۔ بھرن ویلے کُجھ کترے ڈِگدے ہن۔ اِس دی مُناسب سُرکھِّیا رکھّݨ دے کھِیال نال مَیں ’گںگّا-ساگر‘ نُۄں اِںگلَیںڈ وِچ بَیںک دے لاکر وِچ بڑے ہی ستِکار نال رکھوائِیا ہۄئِیا ہَے اتے اِس نُۄں سِرف اُس ویلے ہی باہر لِیائِیا جاںدا ہَے جد کدے سںگّتاں نُۄں اِس دے درشن کرائُݨے ہۄݨ۔ مَیں ہُݨ تک برتانِییا٬ امرِیکا٬ سِںگھّاپُر٬ ملیشِییا٬ آسٹریلِییا تے نِئۄُذِیلَیںڈ وِچ سںگّتاں نُۄں اِس دے درشن کروا کے آپݨے پرِوار دی اِس پُراݨی رِیت  چلا رِہا ہاں۔‘’
‘’گںگّا ساگر بڑے ہی پِیار تے کمال مُہارت نال بݨائِیا ہۄئِیا اِک دھاتی برتن ہَے پر میرے لئی اِس دی سبھ تۄں وڈّی مہتّتا اِہی ہَے کِہ اِس نُۄں دسم پاتشاہ دی پاون چھُۄہ پْراپت ہُںدّی رہی ہَے۔ اِس دی تھاں جے گُرُۄ ساہِب اِک مِٹّی دا پِیالا وی بخش دِںدّے تاں اُس دا وی میرے دِل وِچ اینا ہی ماݨ اتے ستِکار ہُںدّا۔ میری اِہ اِچھّا ہَے کِہ جِویں کُدرت نیں میرے بذُرگاں واںگ مَینُۄں وی گُرُۄ مہاراج دی اِس ادُتّی دات دی سیوا سمبھّال کرن دا ماݨ بکھشِیا ہَے٬ اُویں ہی میرِییاں آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں وی اِہ سُبھاگ پْراپت کردِییاں رہِݨ۔‘’
اِس بہُمُلّی جاݨکاری دے نال نال ہی رائ اذِیذ اُلّا دے پوِتّر من دے دِیدار ہُںدّے گئے۔
رائ ساہِب دا سارا پرِوار ہی ساڈے کۄل بَیٹھا ہۄئِیا سی۔ اُنہاں دی ستِکاریۄگ بھُۄیا مُشرّپھ بیگم٬ رائ ساہِب دی پتنی تبسّم اذِیذ٬ بیٹا رائ مُہمّد الی خان تے چارے بیٹِییاں آمِنا٬ رابِیا٬ پھاتما تے ماہم۔ اسِیں آپݨے پرِوار وِچ بَیٹھے ہۄئے ساں۔ بہُت ہی آدریۄگ بذُرگ بھُۄیا جی نُۄں جدۄں اُنہاں دی رائِکۄٹ وِچلی ہویلی بارے پُچھِّیا کِہ اُنہاں نُۄں اُہ سبھ کُجھ یاد ہَے تاں اُنہاں نیں کِہا٬ ‘’یاد تد ہُںدّا ہَے جے کُجھ بھُلّا ہۄوے۔ اُہ سبھ کُجھ مَینُۄں بھُلّا ہی کدۄں ہَے۔‘’
چاہ-ٹھںڈھّا تے نال کئی ترہاں دے پھل-میوے۔ کئی ترہاں دے پکَۄڑے تے پکوان۔ سرِیر دا رجّ وی ہۄ رِہا سی تے رُۄہ دا رجّ وی۔
‘’کھاݨا آپاں تُہانُۄں گوال مںڈّی دی پھُۄڈ سٹرِیٹ ’تے کھوائُںدے ہاں۔ اُہ ساڈی لاہَۄر دی ویکھݨ والی کھاس جگہا ہَے۔‘’
اسِیں گوال مںڈّی دی پھُۄڈ سٹرِیٹ بارے سُݨ چُکّے ساں اتے ویکھݨا وی چاہُںدّے ساں۔ اُتھے کھاݨا کھاݨ جاݨ نال ’اِک پںتھّ دۄ کاج‘ والی گلّ سی۔ اِک رائ ساہِب دے پرِوار دا مُتبرّک ساتھ تے دُۄجا گوال مںڈّی دی سَیر۔