کھیڈاں شُرُۄ تۄں ہی اِنسان دِییاں پسںدِّیدا کاروائیِیاں رہِییاں ہن پر سمیں اتے ستھان انُسار اِنہاں دا سرُۄپ اتے مںتّو بدلدا رِہا ہَے۔ اُدیۄگِک یُگ تۄں پہِلاں سرِیرک شکتی دا بہُت مہتّو سی اتے اِس نُۄں ودھائُݨ اتے کائِم رکھّݨ دے مُکھّ سادھن کھیڈاں ہی سن۔ اِس تۄں اِلاوا اِہ من پرچاوے دا وی سادھن سن۔ پر اِہ کاروائیِیاں سماج دے گھٹّ-گِݨتی اُچّ ورگاں تک ہی سِیمت سن۔ بہُ-گِݨتی جن-سدھارن دا رۄذ-مرا دا جِیون سخت سرِیرک مِہنت والھا سی جِس کر کے اُنہاں نُۄں وادھُۄ کسرت دی ذرُۄرت ہی نہِیں سی پَیںدی۔ ناں ہی سرکاراں دی اِس ورگ دِییاں سِہت-سیواواں وِچّ کۄئی دِلچسپی سی۔ اِس ورگ واستے کھیڈاں وِچّ سِدھّی ہِسّیداری دی بجائ ہۄراں ولّۄں کھیڈِییاں جاںدِییاں کھیڈاں٬ سِرپھ من-پرچاوے دا سادھن سن۔

اجّ دے مشِینی یُگ وِچّ کمّ-کاجی سرِیرک مِہنت گھٹ گئی ہَے۔ ہر وڈّے-چھۄٹے اتے امِیر-گرِیب نُۄں سِہت-سمبھّالھ واستے کِسے ناں کِسے کسرت دی لۄڑ ہَے جِس کر کے کھیڈاں پْرتی جاگرُۄکتا اتے اِنہاں وِچّ ہِسّیداری وِچّ بہُت وادھا ہۄ رِہا ہَے۔ ہر اِکّ دے نِجّی سادھن وی ودھے ہن اتے سِہت-سیواواں ناگرِکاں دا مَۄلِک ادھِکار وی بݨ چُکِّییاں ہَے۔ ’وِشو سِہت سںسّتھا‘ نیں کھیڈاں دی آپݨی چلںتّ (2018-2030) اَیکشن-یۄجنا وِچّ کھیڈاں نُۄں پْرمُکھّ ستھان دِتّا ہَے۔ نتِیجے وجۄں سارے سںسّار وِچّ ہر کِسم دِییاں کھیڈاں وِچّ گِݨتی اتے گُݨ, دۄہاں پکھّۄں بیتھاہ وادھا ہۄ رِہا ہَے۔ اۄلِمپِّک وِچّ ہر سال ٹُٹّ رہے رِکارڈ اِس گلّ دا سبُۄت ہن۔ تکنالۄجی نیں اِس کمّ وِچّ بہُت یۄگدان پائِیا ہَے۔ نتِیجے وجۄں اجّ وِشو پدھّر ’تے انیکاں کِسماں دِییاں مہِںگِّییاں ٹِیم-کھیڈاں اتے نِجّی کھیڈاں پرچلّت ہن۔ پر اِہ پُۄری ترہاں وپارک بݨ چُکِّییاں ہن اتے اِنہاں دا سبںدھّ سِہت نال گھٹّ اتے وپار اتے راجنِیتی نال ودھّ ہَے۔ کرِکٹ٬ سَۄکر٬ ٹَینِس٬ گَۄلپھ٬ باسکٹبال٬ ہاکی٬ رگبی٬ سبھ ارباں-کھرباں رُپئِیاں اتے سٹّے دِییاں کھیڈاں بݨ چُکِّییاں ہن۔ جن-سدھارن واستے مُکھّ کھیڈ تُرنا اتے دَۄڑنا ہی رہِ گئی ہَے جِہڑی اجے اِس اِلذام تۄں سُرخرُۄ ہَے۔ پْربھاوکاری٬ سرل٬ سُرکھِّئت اتے سستی ہۄݨ کر کے اِہ اجّ اِس ورگ اتے ہر اُمر-گرُپّ دی ہرمن پِیاری اتے وِیاپک کھیڈ ہَے۔

اِتِہاسک پِچھۄکڑ کرکے تُرن اتے دَۄڑاں وِچّ مَیراتھَۄن پْرمُکھّ ہَے اتے اۄلِمپِّک دی کھیڈ ہَے۔ اجّ تۄں 2,500 سَۄ سال پہِلاں پھِڈِیپائیِڈس نائۄں دے دَۄڑاک نیں مَیراتھَۄن دے یُدھّ وِچّ گرِیس دی پھارسی سَینا ’تے جِتّ دا سُنیہا اَیتھنذ واسِییاں نُۄں پہُںچّائِیا سی۔ “آپاں جِتّ گئے ہاں۔” کہِݨ سار اُہ تھکیویں کارن ڈِگ کے مر گِیا سی۔ مَیراتھَۄن اُس دی یاد وِچّ ہَے اتے اِسدی لمبّائی اُس ولّۄں دَۄڑے 42 کِلۄمِیٹر دے پَیںڈے دے (لگبھگ) برابر ہَے۔ اِہ سڑکی-دَۄڑ ہَے پر تُر کے جاں وِیل چیئر ’تے وی پُۄری کِیتی جا سکدی ہَے۔ سںسّار وِچّ ہر سال 800 تۄں ودھّ مَیراتھَۄن دَۄڑاں ہُںدِّییاں ہن اتے چۄٹی دِییاں مَیراتھَۄن وِچّ ہِسّیداراں دی گِݨتی 50 ہذار تک اتے درشکاں دی گِݨتی وِیہ لکھّ تک ہۄ جاںدی ہَے۔ اِنہاں وِچّۄں بَۄسٹن٬ ٹۄکِیئۄ٬ لںڈّن٬ برلِن٬ چھِکاگۄ اتے نِئۄ یارک دِییاں چھیء دَۄڑاں دا گرُپّ ’وِشو مَیراتھَۄن میجرذ‘ دے نائۄں نال پْرسِدھّ ہَے۔ اِنہاں چھییاں وِچّۄں٬ 1897 تۄں شُرُۄ ہۄئی ’بَۄسٹن مَیراتھَۄن‘ آدھُنِک سمیں دی سںسّار دی سبھ تۄں پُراݨی ہَے۔ اِہ امرِیکا دے شہِر بَۄسٹن وِچّ دَۄڑی جاݨ والی سالانا مَیراتھَۄن ہَے جِہڑی اپرَیل دے تِیسرے سۄموار نُۄں ہُںدّی ہَے۔ پر کَۄوِڈ-19 کر کے پِچھلے سال اِہ نہِیں کروائی گئی اتے اِس سال اِہ 11 اکتُۄبر نُۄں ہۄئی ہَے۔ اِس مَیراتھَۄن نال انیکاں یاداں جُڑِییاں ہۄئیِیاں ہن جِنہاں وِچّۄں دۄ ورݨنیۄگ ہن: اِکّ بہُت دِلچسپ اتے اُشاہجنک پر دُۄسری دردناک ہَے۔

1967 وِچّ 20 سالا کَیتھرِن سوِٹذر ناں دی بہُ-پکھّی شکھسِیئت دی مالِک امرِیکن اتھلِیٹ٬ لیکھِکا اتے ٹَیلِیوِذن کُمَیںٹیٹر اِس دَۄڑ وِچّ بھاگ لَیݨ والی پہِلی اَۄرت سی۔ بھاویں اُس وکت اَۄرتاں نُۄں اِس دَۄڑ وِچّ بھاگ لَیݨ دی مناہی سی پر داخلا پھارم وِچّ اِس سبںدھّی کۄئی کھانا ہی نہِیں سی۔ اِس کرکے اُس نُۄں دَۄڑ وِچّ داخلا مِل گِیا اتے اُس نُۄں ‘261 نمبّر‘ دا بِبّ مِلِیا۔ دَۄڑ سماپت ہۄݨ تۄں کُچھ سماں پہِلاں اِکّ پْربںدھّک نیں اُس نُۄں پچھاݨ لِیا اتے دھکّے مار کے باہر کڈھّݨ لگّ گِیا پر اُس دے اِکّ تکڑے دَۄڑاک مِتّر نیں پْربںدھّک نُۄں گھسُنّ مار کے ٹرَیک وِچّۄں باہر کڈھّ دِتّا۔ سوِٹذر نیں شان نال آپݨی دَۄڑ پُۄری کِیتی اتے اُہ سارے سںسّار وِچّ پْرسِدھّ ہۄ گئی۔ ٹائیِم-لائیِپھ مَیگذِین نیں اِس گھٹنا دی تسوِیر مُکھّ پنّے ’تے چھاپی جِہڑی کِہ اُس وکت دِییاں ’سںسّار بدل دیݨ والھِییاں 100 تسوِیراں‘ وِچّۄں اِکّ ہَے۔ اِس تۄں بائد ہُݨ تک اُہ لگاتار سںسّار-پدھّر دِییاں 40 مَیراتھَۄن وِچّ بھاگ لَے چُکّی ہَے اتے ہُݨ 74 سال دی اُمر وِچّ وی پُۄری ترہاں چُست-درُست ہَے۔ 2017 وِچّ اُس نیں اِس دَۄڑ وِچّ بھاگ لَے کے آپݨی پہِلی دَۄڑ دی 50وی ورہے-گںڈھّ منائی اتے پْربںدھّکاں نیں ستِکار وجۄں اُس نُۄں دُبارا پھِر ‘261 نمبّر‘ دا بِبّ دِتّا۔ اُس نیں کئی کِتاباں لِکھݨ تۄں اِلاوا ہۄر بہُت شلاگھایۄگ سماجِک اتے کھیڈاں نال سبںدھِّت کمّ وی کِیتے ہن جِنہاں کر کے اُس نُۄں امرِیکا دے ’ہال اَۄپھ پھیم‘ وِچّ ستھان مِل چُکِّیا ہَے۔

دُۄسری پر دردناک گھٹنا 15 اپرَیل٬ 2013 نُۄں واپری جد چلّ رہی دَۄڑ وِچّ دۄ ذبردست بمبّ دھماکے ہۄئے جِس نال تِنّ درشک مارے گئے اتے 264 گھائِل ہۄ گئے۔ جِس اتّوادی نیں اِہ کارا کِیتا سی٬ اُس نُۄں مَۄت دی سذا ہۄئی اتے اُس دا بھرا پُلِس مُکابلے وِچّ مارِیا گِیا۔

سپشٹ ہَے کِہ اِس مَیراتھَۄن وِچّ ہِسّا لَیݨا بہُت ماݨ والی گلّ ہَے۔ بھاویں سمُچّے تَۄر ’تے بھارت دا ستھان اِنہاں دَۄڑاں وِچّ بہُت پِچھّے ہَے پر نِجّی پدھّر ’تے اُتشاہجنک اُداہرݨاں مِل جاںدِییاں ہن۔ جے سِرپھ برَیمپٹن دی ہی گلّ کرِیئے تاں اِس سال دی 11 اکتُۄبر٬ 2021 نُۄں ہۄئی بَۄسٹن مَیراتھَۄن وِچّ ’ٹراںٹۄ پِیئرسن ایئرپۄرٹ رنرذ کلبّ‘ دے 65-سالا اتھلِیٹ س. دھِیان سِںگھّ سۄہل نیں اِس نُۄں پُۄرا کر کے اِکّ وِلکھّݨ کِسم دا رِکارڈ بݨائِیا ہَے۔ سابت-سُۄرت سِکھّی سرُۄپ اتے کیسری دستار وِچّ سجِیا اُہ وِیہ ہذار اتھلِیٹاں وِچّۄں وکھّری پچھاݨ دا مالِک سی؛ شائِد بَۄسٹن دے اِتِہاس دی آپݨی کِسم دی اِہ پہِلی ماݨ-متّی گھٹنا ہۄوے۔ 22 اکتُۄبر نُۄں برَیمپٹن دے میئر مِ. پَیٹرِک برائُن سݨے ہۄر اںگّریذ اتے پںجّابی پتوںتِّیاں نیں اِکّ شاندار سماگم وِچّ اُس دا ماݨ-ستِکار کِیتا۔ س. سورن سِںگھّ دا وی اِس دَۄڑ وِچّ دُۄجی وار ہِسّا لَیݨ واستے ماݨ-ستِکار کِیتا گِیا۔

اِس تۄں پہِلاں وی پںجّابی مُۄل دے کئی برَیمپٹن نِواسِییاں نیں اِس کھیتر وِچّ وڈِّییاں ملّاں مارِییاں ہن۔ مِ. سُۄرت سِںگھّ اتے اُس دا بھاݨجا جسبِیر سِںگھّ بَۄسٹن٬ برلِن٬ نِئۄُیارک٬ شِکاگۄ اتے ٹراںٹۄ دِییاں پںجّ مَیراتھَۄن وِچّ بھاگ لَے چُکّے ہن۔ س. بلجِںدّر سِںگھّ اِنہاں دَۄڑاں تۄں اِلاوا دۄ وار پُۄرے آئِرنمَین دا کھِتاب جِتّ چُکّے ہن۔ رمیشور چہِل اتے ڈا. راشی پںدھّیر اِکّ-اِکّ وار آئِرنمَین بݨ چُکّے ہن۔ مِ. کرمجِیت سِںگھّ اتے مِ. جسوںتّ سِںگھّ دِییاں پْراپتِییاں وی اِنہاں دے برابر ہن۔ اِہ سبھ وی پُۄرے ماݨ-ستِکار دے ہکّدار ہن اتے نوِیں پِیڑھی نُۄں اُتشاہِت کرن لئی اِنہاں سبھ دِییاں کھیڈ-پْراپتِییاں نُۄں اُجاگر کرن دی بہُت لۄڑ ہَے۔ س. پھَۄجا سِںگھّ نیں 2011 وِچّ٬ جد اُہ پُۄرے سَۄ سال دے سن٬ ٹراںٹۄ دی سکَۄشِییا بَیںک دی مَیراتھَۄن پُۄری کر کے وِشو رِکارڈ بݨائِیا سی۔ پر جنم-سرٹِیپھِکیٹ ناں ہۄݨ کر کے ’وِشو ماسٹر اتھلَیٹِکس‘ سںسّتھا نیں اُس دا رِکارڈ پروان نہِیں کِیتا۔

79-سالا س. امر سِںگھّ چَۄہان دا ورݨن وی ذرُۄری ہَے بھاویں کِہ اُہ بَۄسٹن نال نہِیں جُڑے۔ اُہ مُہالھی دے وسنِیک ہن پر کنیڈا اتے امرِیکا دِییاں دَۄڑاں وِچّ آم ہِسّا لَیںدے رہِںدّے ہن اتے ہُݨ تک پںجّاہ دے کرِیب مَیراتھَۄن اتے اردھ-مَیراتھَۄن سݨے 92 دَۄڑاں وِچّ بھاگ لَے کے 81 سۄن-تگمے جِتّ چُکّے ہن۔ ہَیرانی-جنک اتے پْرشںسّایۄگ گلّ اِہ ہَے کِہ اُنہاں نیں پںجّاب سرکار دے ’وِشیش سکتّر‘ دے اُچّے اہُدے تۄں رِٹائِر ہۄݨ تۄں بائد ہی دَۄڑنا شُرُۄ کِیتا سی اتے مَیراتھَۄن تاں سِرپھ 2012 تۄں ہی شُرُۄ کِیتِییاں ہن۔ اگلے سال اُنہاں دا نِشانا مائۄُںٹ اَیورَیسٹ دی چۄٹی سر کرن دا ہَے۔

کھیڈاں نال جُڑی ہر اُہ گلّ ادھُۄری ہَے جِس وِچّ٬ ساری اُمر وِدِّیا نال جُڑے رہے٬ پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ دا ذِکر ناں کِیتا گِیا ہۄوے۔ اُہ آپݨے سمیں دے پْرسِدھّ کھِڈاری اتے اتھلِیٹ اتے کھیڈاں دے چلدے-پھِردے اَینسائیِکلۄپِیڈِییا ہن۔ اُہ ہر کھیڈ اتے اُس دے اِتِہاس٬ ہر نامی کھِڈاری اتے اُس دِییاں پْراپتِییاں٬ سبھ کھیڈاں دے نِئم-کانُۄن٬ کھیڈ-منۄ-وِگِیان٬ کھیڈ سِسٹم اتے پْربںدھّ٬ پِںڈّ پدھّر تۄں اۄلِمپِّک تک دِییاں کھیڈاں٬ سبھ دی جاݨکاری دے بھںڈّار ہن۔ اِنہاں سبھ وِشِیاں ’تے درجناں کِتاباں لِکھ چُکّے ہن۔ اُمر دے 82ویں سال وِچّ وِچر رہے ہۄݨ دے باوجُۄد اجّ وی پُۄری شِدّت نال اِس کمّ وِچّ لگّے ہۄئے ہن اتے سبھ نُۄں کھیڈاں نال جۄڑ رہے ہن۔ اُہ آپݨے-آپ وِچّ اِکّ سںسّتھا٬ لِوِںگّ لَیجَیںڈ اتے پُۄرے وِشو وِچّ پںجّابِییاں واستے اِکّ آدرش ہن۔ اُہناں نیں اِس دَۄڑ وِچّ دۄ وار ہِسّا لَیݨ دا ماݨ-ستِکار پْراپت کِیتا کِیتا۔