ستّ دسمبّر دی سویر دا تڑکے دا سماں ہَے٬ تِنّ وجّݨ والے ہن٬ جدۄں اِہ لِکھت لِکھݨ لئی اِس کارن نہِیں بَیٹھا کِہ بائد وِچّ رُجھیویں ذِیادا ہۄݨ کارن لِکھݨ لئی سماں نہِیں مِل سکݨا٬ سگۄں آپݨی سرِیرک لۄڑ لئی اِکّ واری اُٹھّ بَیٹھا تاں کھبراں دے کھِلارے نیں نِیںد نہِیں رہِݨ دِتّی۔ بھاویں کدے ادھّی رات وی اچانک اکھّ کھُلّہ گئی ہۄوے٬ اسِیں لۄک آم کر کے اُٹھّدے سار کھبراں ویکھ لَیںدے ہاں تے ہۄر کُجھ بیشک ناں وی ویکھِیئے٬ پھۄن دے وٹسئَپ اُتّے ساڈے سُتِّیاں تۄں آئے سُنیہے ذرُۄر چَیکّ کردے ہاں۔ اِہ ہی مَیں کرن لگّا ساں کِہ پہِلے سُنیہے نیں جھٹاپٹ کمپِّئۄُٹر چالُۄ کرن اتے کھبراں پھۄلݨ لئی اُکسائِیا تے پھِر اِنا کھِلارا ساہمݨے کھُلّہ گِیا کِہ سَۄݨ واستے من نہِیں سی رِہا۔ کھبراں پںجّاب دِییاں وی سن٬ اُس بھارت دیش دِییاں وی٬ جِس نُۄں ساڈے کُجھ پںجّابی آپݨا دیش منّݨ تۄں وی اِنکار کرن لئی ہۄرناں نُۄں اُکسائُںدے ہن٬ پر کھُد اِس دیش دا پاسپۄرٹ رکھّدے ہن٬ ناں ہۄوے تاں ناگرِکاں ورگے ہکّ ماݨن لئی اۄ سی آئی (وِدیش وسݨ والا بھارتی ناگرِک) والا کارڈ باکِییاں تۄں پہِلاں جاری کروا چُکّے سن۔ سںسّار دِییاں کھبراں وی سن تے پںجّاب جاں بھارت والِییاں تۄں وکھّری ونّگی والِییاں ہُںدِّییاں ہۄئیِیاں وی سوارتھ دی جڑھ کارن اِکّۄ جِہِییاں سن٬ اُہ ہی جڑھ جِہڑی پْرمُکھّ دیشاں دے لۄکاں نُۄں وی آرام نال وسݨ نہِیں دِںدّی۔ بھوِکھّ بھارت دا اتے بھارتی لۄکاں دی اگلی پِیڑھی دا وی سُکھاواں نہِیں اتے وکت آ گِیا ہَے٬ جدۄں اِس گلّ نال ’جاپدا‘ لائُݨ دی لۄڑ نہِیں٬ سپشٹ دِسݨ لگّ پِیا ہَے کِہ بھوِکھّ سُکھاواں نہِیں اتے ہالات گواںڈھ والے دیشاں تۄں دُۄر دُنِییا دے دُۄسرے سِرے وسݨ والِیاں لئی وی سُکھاویں رہِݨ دی کۄئی گرںٹّی نہِیں رہی۔
پںجّاب وِچّ پِچھلے ہپھتے سْری اکال تکھت ساہِب مۄہرے اکالی آگُۄیاں دی پیشی اتے اُس پِچھّۄں دی کھبراں دی سُر تے سیدھ وی چِںتّا ودھائُݨ والی ہَے اتے اِس ستھِتی بارے ہۄرناں دھِراں دے آگُۄ جِس کِسم دی راجنِیتی کردے دِکھائی دِتّے ہن٬ گھٹّ چِںتّا والی اُہ وی نہِیں۔ اِہ وی کہِݨ وِچّ کِسے نُۄں کِسے ترہاں دی جھِجک نہِیں ہۄویگی کِہ نواں چلِّیا اِہ وہِݨ چۄکھا لمّا چلّݨ والا تے پںجّاب دی بھوِکھّ دی راجنِیتی دا نواں نکشا ڈَۄلݨ والا ہۄ سکدا ہَے۔ اکالی پارٹی دے پَیر پھِر لۄکاں وِچّ لگّݨگے جاں نہِیں٬ اِس تۄں وڈّی سۄچ دی گلّ اِہ ہَے کِہ جِہڑا پںجّاب راج لمّا سماں اِکّ کھیتری پارٹی دی ہۄںد نُۄں چۄݨ سِیاست دا ہِسّا منّ چُکّا ہۄوے٬ اُہ اِس پارٹی دے ناں ہۄݨ دا کھِیال وی پْروان نہِیں کرن لگّا۔ لۄکاں دی سۄچ وِچّ کھیتری پارٹی دا وِچار اِنی ڈُۄںگھی جڑھ جما چُکّا ہَے کِہ اکالی دل اجّ والے رںگّ دی پارٹی رہے جاں کۄئی نواں رُۄپ دھار کے اگّے آ جاوے٬ ناں اِہ راجسی نکشے تۄں ہٹیگا تے ناں لۄک-مانکِستا تۄں۔ کُجھ بُدھِّیجِیوی اِہ کہِݨ تک چلے جاںدے ہن کِہ مہاراشٹر وِچّ شِو سَینا اتے ہرِیاݨے وِچلی سُۄبائی دھِر دا بھۄگ پائُݨ دا تجربا جے سپھل رِہا تاں اِہۄ پھارمُۄلا پںجّاب وِچّ ورتِیا جا سکدا ہَے٬ پر اُہ پںجّاب دے وکھّرے ہالات سمجھدے نہِیں جاپدے۔ اِتھّے راجنِیتی وِچّ سِکھّاں دی چار سدِییاں تۄں ودھّ ’دِلّی دربار نال ٹکّر‘ دی اِکّ کھاس مانسِکتا نیں اُہۄ جِہے پھارمُۄلے اِتھّے لاگُۄ نہِیں ہۄݨ دیݨے تے ہۄر دھرماں اُتّے اِکّ کھاس دھرم دی اگیت والی اݨ-اَیلانی پہُںچّ والی راجنِیتی واستے پںجّاب دا مَیدان مِلݨا سَۄکھا نہِیں۔
دُۄسرا پکھّ سںسّار وِچّ پھَیلدے اݨ-اَیلانے نسلواد تے اُنہاں دیشاں وِچّ اجّ تک دے لۄکتںتّری رُۄپ اُتّے ساپھ دِس رہے بھارتی سِیاست دے کُڈھبّے رںگّ چڑھن نیں وی چِںتّا پَیدا کرن دا ماہَۄل بݨن دے سںکّیت دیݨے شُرُۄ کر دِتّے ہن۔ اُنہاں دیشاں وِچّ جِنہاں گلّاں نُۄں کدی سِیاست دے مِیاراں دی اُلںگھّݨا منِّیا جاںدا سی تے بھید کھُلّہݨ اُتّے لِیڈراں نُۄں استِیپھے دیݨے پَے جائِیا کردے سن٬ اُتھّۄں دے آگُۄ اجّکلّہ بھارتی لِیڈراں والی بیشرمی دے راہ پَیںدے دِکھائی دیݨ لگّ پئے ہن۔ وۄٹاں لَیݨ لئی کِسے کھاس دھرم اتے کِسے کھاس مُۄل جاں کھاس رںگّ دے لۄکاں نُۄں پتِیائِیا جاںدا وی دِسدا ہَے تے ہۄرناں لۄکاں کھِلاپھ اُکسائِیا جاںدا وی اسِیں ساپھ دیکھ سکدے ہاں۔ آپݨے آپ نُۄں سُپر-پاور وجۄں پیش کردے امرِیکا دی راشٹرپتی چۄݨ دا اِہ پکھّ ہۄر کِسے وی سمیں تۄں اِس واری ودھّ بھارُۄ رِہا اتے جِہڑے دیش اُس دی سںسّار وِیاپی کُۄٹنِیتی جاں جںگّاں-یُدھّاں دی رݨنِیتی لئی اُس دے پِچھلگّ بݨ کے چلّݨ تۄں ودھّ ہستی نہِیں رکھّدے٬ اُنہاں دیشاں اںدّر وی اِدّاں دی راجنِیتی دے پْرچھاویں پَیݨے لاذمی ہن۔ پہِلاں بھارت دی راجنِیتی وِچّ چۄݨاں دے دِناں وِچّ وۄٹراں نُۄں جاں وۄٹراں نُۄں پْربھاوت کر سکݨ والِیاں نُۄں جِدّاں چۄگا پائِیا جاںدا سی٬ کھاݨ تے پِیݨ دِییاں مہِپھلاں چۄݨاں دے دِناں وِچّ لائیِیاں جاݨا کِسے نُۄں چُبھدا نہِیں سی٬ اُنہاں وِکسِت دیشاں دی راجنِیتی وِچّ وی اجّکلّہ اِدّاں بھاڑا پا کے مجھّاں چۄݨ والی چال چلّ تُری ہَے۔ جِہڑے دیش وِچّ سِرپھ ستّا پْراپتی مُکھّ ٹِیچا ہۄ جاوے٬ اُس دی اگلی پِیڑھی دا بھوِکھّ سُکھاواں کدے وی نہِیں ہۄ سکݨا۔ جدۄں وِکسِت تے دُنِییا دی اگوائی کردے دیشاں تک اِہۄ گلّ پہُںچّ گئی ہۄوے تاں اِسدا نتِیجا اِکّ دُۄسرے دیش دے لۄکاں نُۄں اِکّ دُۄسرے دیش دے لۄکاں دے کھِلاپھ اُکسائُݨ اتے پھِر آپۄ وِچّ بھِڑائُݨ تک وی کِسے دِن جا سکدا ہَے۔
تِیسرا پکھّ بھارت دے آپݨے اںدّر اتے اِسدے آںڈھ-گواںڈھ دے دیشاں وِچالے ہالات دا ہَے۔ اِس ویلے بھارت دے گواںڈھ دا اِکّ وی دیش اِہۄ جِہا نہِیں٬ جِس نال سمبّںدھّ سُکھاویں کہے جا سکدے ہۄݨ۔ بیشک پُۄرن سُکھاویں سمبّںدھّ پہِلاں وی شائِد کدے نہِیں سن رہے٬ پر جِنّی کُڑتّݨ لگبھگ سارے گواںڈھی دیشاں نال اِس ویلے دِسݨ لگّی ہَے٬ اِس پدھّر تک دی کدے مہِسُۄس نہِیں سی کِیتی گئی۔ اِکّ دیش نال کُجھ کُڑتّݨ ودھ رہی مہِسُۄس ہُںدّی سی تاں باکی دے گواںڈھی دیشاں وِچّۄں دۄ-چار اُس دَۄر وِچّ بھارت نال کھڑھے ہُںدّے سن٬ پر اِس وکت بھارت نال کھُلّہ کے کھڑۄݨ والا کۄئی نہِیں رِہا تے اُلٹا اُنہاں وِچّ بھارت ولّ وَیر-بھاوی رُکھ ودھ رِہا ساپھ دِسدا ہَے۔ اُنہاں دیشاں دے اںدّرُۄنی کارن وی ہۄݨگے٬ جِدّاں بںگّلا دیش وِچّ واپرِیا سی اتے پھِر بھُۄترِییاں بھِیڑاں نیں گھٹّ-گِݨتی بھائیِچارے دے کھِلاپھ مُہِمّ وِڈھّ رکھّی ہَے۔ نیپال نُۄں چِین دی چُکّݨا ہۄݨ دی گلّ پُراݨی ہَے٬ پر اجۄکی سرکار دا رُکھ بھارت دے وِرُدھّ پِچھلے سارے سمِیاں نالۄں اگّے لںگھّ گِیا جاپدا ہَے۔ پِچھلے وکتاں وِچّ جدۄں کدی اِس دیش نال کُڑتّݨ دا ماہَۄل بݨنا شُرُۄ ہُںدّا سی تاں ستھِتی نُۄں سمبھّالݨ لئی وکت سِر پہِل کِیتی جاںدی تے اِسدے سِٹّے وی چھیتی ساہمݨے آ جاںدے سن۔ اِس واری اِدّاں نہِیں ہۄئِیا اتے اُس سرکار نیں آپݨے کرںسّی نۄٹاں نُۄں وی بھارت وِرۄدھ لئی ورتݨ دا اُہ پَیںتڑا دھارن کر لِیا ہَے٬ جِہڑا پھِر کدے سُدھارنا ہۄئِیا تاں اِہ کرںسّی نۄٹ اڑِکّا بݨے رہِݨگے۔ اِہۄ جِہے ہالات کئی ہۄر دیشاں نال بݨے٬ پھِر کُجھ سُدھرے اتے پھِر وِگڑدے ویکھے جاݨ لگّ پئے ہن۔ پاکِستان دے آپݨے اںدّرُۄنی ہالات بںگّلا دیش ورگی بھارت وِرۄدھی راجسی سرگرمی والے بہُت چِراں تۄں چلّدے آ رہے سن٬ پر اِس وکت اُنہاں وِچّ وی کُڑتّݨ پہِلاں تۄں کئی گُݨا ہۄر ودھّ منّی جا رہی ہَے۔
سبھ تۄں ماڑا اتے ہۄر ودھّ چِںتّا پَیدا کرن والا پکھّ بھارت دے اںدّر اِکّ کھاس دھرم دی ٹیک رکھّݨ والی راجنِیتی دی چڑھت اتے اِس چڑھت دے نال دُۄسرے دھرماں اتے اِکّ دھارمِک گھٹّ-گِݨتی ولّ وِشیش وِرۄدھ دی بھاونا دِنۄ-دِن ودھدی جاݨا ہَے۔ پِچھلے پںدّراں دِناں وِچّ دۄ گھٹناواں اِدّاں دِییاں اِس دیش وِچّ واپرِییاں ہن٬ جِہڑِییاں دیش دا بھلا بھوِکھّ لۄچدے لۄکاں دِییاں اکھّاں کھۄلہ رہِییاں ہن۔ اِکّ گھٹنا سُپرِیم کۄرٹ دا اِہ پھَیسلا سی کِہ دیش دے سںوِّدھان دی بھُۄمِکا وِچّ درج ’دھرم نِرپکھّ‘ ہۄݨ دا شبد کٹِّیا نہِیں جا سکدا۔ اِہ ٹھِیک پھَیسلا اِکّ واری تاں سُپرِیم کۄرٹ نیں دے دِتّا ہَے٬ پر اِہ ٹِکِیا وی رہیگا٬ اِسدی گرںٹّی کۄئی نہِیں٬ بھلک نُۄں ججّ ساہِبان دا کۄئی نواں بَیںچ اِس ترہاں دے کیس دی سُݨوائی کرن لگّ پِیا تاں اِہۄ پھَیسلا پلٹ کے راجنِیتی دی بھارُۄ دھِر دی سۄچ دا راہ کڈھّ سکدا ہَے۔ اِس پِچھّۄں دُۄسری اہِم اتے سۄچݨ والی کھبر اِہ ہَے کِہ دھارمِک ستھاناں بارے کانُۄن٬ جِہڑا نرسِمہا رائۄ دی سرکار ویلے بݨائِیا گِیا تے جِہڑا بھارت-پاکِہ وںڈّ دے وکت جِس تھاں کِسے وی دھرم دا کۄئی دھرم استھان ہَے٬ اُس نُۄں کائِم رکھّݨ لئی کہِںدّا ہَے٬ اُس کانُۄن نُۄں تۄڑن دی مںگّ آ گئی ہَے۔ مُڈھّ وِچّ اِہۄ جِہی مںگّ نُۄں کُجھ کھاس سںسّتھاواں جاں اُنہاں نال جُڑے ہۄئے کُجھ کھاس جنُۄنی بِرتی والے لۄکاں دی مںگّ کہِ کے ٹالِیا جا سکدا ہَے٬ پھِر ہَۄلی-ہَۄلی اِہۄ دھارنا اُس دھرم دے آدھار اُتّے راجنِیتک اگیت ہاسل کرن والِیاں دا چۄݨ-مںتّر بݨن تک پہُںچّ جاویگی۔ اِس چلِتّر دے سںکّیت مِلݨ وی لگّے ہن۔
جدۄں اِہ کانُۄن بݨائِیا گِیا سی٬ اُدۄں اِکّ کھاس دھِر بابری مسجِد نُۄں ڈھاہُݨ اتے اُس دی تھاں رام مںدّر بݨائُݨ دے نائرے نال اگّے ودھ رہی سی اتے مَۄکے دا پْردھان مںتّری بھْرِشٹاچار دِییاں آپݨِییاں کمذۄرِییاں دے دباء کارن اُس دھِر مۄہرے جھُکدا جاںدا سی۔ اُس دی اگوائی ہیٹھ اِہ کانُۄن بݨائِیا نہِیں سی گِیا٬ دھرم نِرپکھّ دھِراں اُس وکت ہالے چۄکھِییاں مذبُۄت ہۄݨ کارن بݨائُݨا پَے گِیا سی۔ پھِر جدۄں بابری مسجِد ہی ناں رہی٬ اُس نُۄں ڈھاہُݨ والے ہالات دی جاںچ لئی بݨائِیا گِیا کمِشن وی اِدّاں لمکوِیں تۄر چلِّیا سی کِہ سماں پا کے اِس کیس دا ہۄݨا جاں ناں ہۄݨا کۄئی اسر رکھّݨ جۄگا ناں رہِ جاوے٬ اِسے لئی دھرم استھان تۄڑن دا اپرادھک کیس وی راجسی دابے ہیٹھ رُل گِیا اتے اِس تۄں اگلا کۄئی نِشانا لبھّݨ دا کمّ چھۄہ دِتّا گِیا۔ بھارت دی سبھ تۄں وڈّی دھارمِک گھٹّ-گِݨتی دے دھارمِک ستھاناں دا سرویکھݨ کرن دے بہانے نوِیںیاں کھبراں بݨن لگّ پئیِیاں۔ پھِر ہر تھاں ہِںدُّۄ دھارمِک بہُ-گِݨتی والِیاں دا کئی سدِییاں پہِلاں دا کھۄہِیا تے ڈھاہِیا استھان اَیلانے جاݨ دی مُہِمّ دیش دے پْردھان مںتّری نرِںدّر مۄدی دے چۄݨ ہلکے واراݨسی تۄں چلّی تے متھرا ولّۄں ہُںدّی اُسے راج وِچّ اِکّ شہِر سمبھّل اتے پھِر دُۄسرے بدایُۄں دِییاں مسجِداں تک جا پہُںچّی۔ اِس پِچھّۄں اجمیر وی پُجّی تے پھِر دیش دی راجدھانی دِلّی وِچّ اُس دھرم دے پْرمُکھّ استھان جاما مسجِد دے سرویکھݨ دی مںگّ تک چلی گئی۔ اِس اگّے کۄئی رۄک ورگی گلّ کہِݨ دی سدھارن رسم وی بھارت سرکار دی اگوائی کرن والِیاں نیں نہِیں سی نِبھائی۔
اِہی سماں سی جدۄں اِہ وی مںگّ چُکّ دِتّی گئی کِہ نرسِمہا رائۄ دی سرکار ویلے بݨائِیا گِیا دیش دی وںڈّ ویلے دے دھارمِک استھاناں دی سلامتی دی گرںٹّی دا کانُۄن سمیٹ دیݨا چاہِیدا ہَے۔ جدۄں اِس مںگّ بارے چرچا اگّے ودھی تاں کِہا جاویگا کِہ اِہ مںگّ کُجھ لۄکاں دی سۄچ ہَے٬ سرکار دی نِیتی اِدّاں کرن دی نہِیں٬ پر اُتّر پْردیش٬ مدھّ پْردیش٬ آسام اتے ہۄر راجاں وِچّ جِنّے کدم بہُ-گِݨتی دھرم دے لۄکاں دِییاں وۄٹاں اُتّے اکھّ رکھّدے ہۄئے چُکّے گئے ہن٬ اُہ کِسے تۄں لُکائے نہِیں جاݨے۔ اِنہاں سارے راجاں وِچّ جِس پارٹی دِییاں سرکاراں ہن اتے اُتھّے اِکّ کھاس دھرم دی باکی دھرماں اُتّے سرداری دے ہربے ورتے جاݨ لگّ پئے ہن٬ اُہ باکی راجاں وِچّ وی پُجّݨے ہن اتے اُس پہُںچّ دے ہُںدِّیاں دھارمِک استھاناں دی گرںٹّی کرن والا اِہ کانُۄن کھتم کر دیݨ دی مںگّ کُجھ کُ لۄکاں دی مںگّ نہِیں رہِ جاݨی۔ اِہ کُجھ کُ لۄک مںگّ چُکّݨ تے اِس نُۄں جنتک مُہِمّ دے مُڈھلے سںکّیت دیݨ والے ہۄ سکدے ہن٬ پر آپݨے آپ اِہ کُجھ اُہ کدی نہِیں کر سکدے٬ اُنہاں نُۄں اِدّاں کرن لئی پِچھّۄں اُکسائِیا جاݨ دی پَیڑ پچھاݨی جا سکدی ہَے۔
اِنہاں ہالات وِچّ کۄئی بںدّا سبھ کُجھ مہِسُۄس کردا ہۄئِیا وی مہِسُۄس ناں کرن دا وِکھاوا کری جاوے تاں اُس دی مرذی٬ اُںج اِہ کھبراں کِسے وی جاگدی چیتنا والے اِنسان دی نِیںد اُڈائُݨ لئی کاپھی ہۄ سکدِییاں ہن٬ پر بدکِسمتی نال اِس چیتنا والے لۄکاں دی گِݨتی لگاتار گھٹی جاںدی ہَے۔ بھارت دا وی تے وِشو دا بھوِکھّ وی مںگّ کردا ہَے کِہ اِہ گلّاں سۄچِییاں جاݨ, پر سۄچݨ والے بہُتے نہِیں۔