بھارت دی پارلِیمَیںٹ دا اِکّ ہۄر ہپھتا بِناں کۄئی کھاس کمّ کِیتے تۄں رَۄلے-رپّے وِچّ لںگھّ گِیا تے لۄکاں دے مُدِّیاں دی بجائے اِہۄ جِہِییاں گلّاں اُتّے سِیاست کیںدرت ہۄئی رہی٬ جِہڑِییاں آم آدمی دی ذِںدّگی سُیارن والِییاں نہِیں٬ سِرپھ سِیاسی بھیڑ جِہا ہُںدِّییاں ہن۔ وِرۄدھی دھِر دے لِیڈر راہُل گاںدھی تۄں لَے کے دیش دے پْردھان مںتّری نرِںدّر مۄدی تک ہر وڈّے آگُۄ نیں چسکے اتے چٹکارے لَیݨ اتے آپݨے-آپݨے وِرۄدھِییاں نُۄں بھںڈّݨ لئی چۄݨویں ٹۄٹکِیاں دی ورتۄں کِیتی۔ شائِد اُنہاں کۄل اِہۄ جِہے ماہر ہۄݨ, جِنہاں دی ذِمّیواری کۄئی سارتھِک کمّ کرن دی بجائے چسکیباذی دا مسالا لبھّݨ اتے آپݨے آگُۄ تک پہُںچّائُݨ دی لگّی ہۄئی ہۄویگی۔ نِجّی پدھّر دِییاں گھٹِییا گلّاں آم ذِںدّگی وِچّ وی کۄئی کرے تاں سائۄُ لۄک کہِںدّے ہن کِہ کُجھ ناں کُجھ ہدّ چاہِیدی ہَے٬ پر دُنِییا دا سبھ تۄں وڈّا لۄکتںتّر اکھوائُݨ والے بھارت دی سرب اُچّ لۄکتںتّری سںسّتھا ہی مریادا دِییاں سبھ ہدّاں پار کردی ویکھی گئی۔ دۄویں پکھّاں ولّۄں اِکّ-دُۄسرے دے نِجّ بارے گھٹِییا شبد اِہۄ جِہے ورتے گئے٬ جِہڑے اِنہاں لِیڈراں تک نہِیں٬ چِرۄکݨے پہِلاں دُنِییا چھڈّ چُکّے آگُۄیاں دی وی کھیہ اُڈائُݨ والے سن۔ اِس مار دے اسر تۄں اجّ والے وی بچے نہِیں رہے اتے وِرۄدھی دھِر دے آگُۄ اتے پْردھان مںتّری٬ دۄواں نُۄں لۄک سبھا وِچّ بۄل ناں سکݨ دی ستھِتی دا ساہمݨا کرنا پِیا۔
اِس واری ہُںدّے رہے ہںگّامِیاں دَۄران اِکّ واری ’گدّار‘ شبد دی ورتۄں وی راجنِیتک کھہِباذی دا کیںدری مُدّا بݨ گئی اتے اِسدا اسر پںجّاب دے سماج اتے سِیائت تک وی پِیا۔ کاںگرس پارٹی نال سمبّںدھّت پرِوار وِچّ جمِّیا-پلِیا اتے پارلِیمَیںٹ دِییاں دہِلِیذاں ٹپّݨ جۄگا ہۄئِیا رونِیت سِںگھّ بِٹُّۄ کۄلۄں لںگھّدا دیکھ کے وِرۄدھی دھِر دے آگُۄ راہُل گاںدھی نیں اُس نُۄں ’گدار‘ کہِ دِتّا۔ رونِیت سِںگھّ بِٹُّۄ نیں جواب وِچّ اُس بارے ’دیش دا دُشمݨ’ اتے اِہۄ جِہے کئی ہۄر شبداں دی ورتۄں کر لئی۔ لمّا سماں اِہ دۄویں جݨے کاںگرس دے پہِلی کتار دے آگُۄ وجۄں کئی ہۄر آگُۄیاں دی اکھّ وِچّ رڑکدے رہے سن اتے اِس ہپھتے اِکّ-دُۄسرے لئی اِنے گھٹِییا پدھّر دے شبداں دی ورتۄں کرن نال مِیڈِیئے دِییاں سُرکھِییاں وِچّ آ گئے۔ بائد وِچّ رونِیت سِںگھّ بِٹُّۄ نیں کِہا کِہ اُسدے دادے نیں دیش لئی کُربانی دِتّی ہۄئی ہَے۔ جواب وِچّ اِکّ کاںگرسی آگُۄ نیں کہِ دِتّا کِہ جِدّاں دی کُربانی بِٹُّۄ دے دادے بیئںتّ سِںگھّ نیں دِتّی سی٬ اۄداں دِییاں کُربانِییاں راہلُ گاںدھی دے باپ راجِیو گاںدھی اتے دادی اِںدرا گاںدھی نیں اِکّ نہِیں٬ دۄ دِتِّییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اِس تۄں بائد دی بہِس وِچّ جۄ کُجھ آکھِیا-سُݨِیا گِیا٬ اُسدا ذِکر کرنا وی اَۄکھا ہَے۔ دۄواں آگُۄیاں نُۄں پِچھلی ساںجھ ٹُٹّݨ مگرۄں تھۄڑھی-بہُت ہدّ رکھّݨی چاہِیدی سی٬ پر اُہ رکھّ نہِیں سکے۔
ہدّ تاں اُدۄں ہۄ گئی٬ جدۄں رونِیت بِٹُّۄ لئی راہُل گاںدھی ولّۄں کہے گئے شبد نُۄں پْردھان مںتّری اتے اُسدی پارٹی نیں سارے سِکھّاں دی شان دے کھِلاپھ دسِّیا اتے اِس نُۄں سِکھّی دا مُدّا بݨائُݨ تُر پئے۔ اِہ کُجھ کرن وِچّ پہِل بھاجپا نیں کِیتی٬ پھِر اِہۄ مُدّا کُجھ تھاںئیِں اکالی آگُۄیاں نیں ورتݨ اتے اِس نال مُڑ کے بھاجپا ہائی کماںڈ نیڑے لگّݨ دے یتن وِڈھّ لئے۔ اِس ترہاں کرن ویلے اِہ سارے لۄک اِتِہاس دے کئی کاںڈ بھُلّ گئے اتے بِیتے سمِیاں دِییاں گلتِییاں نال پںجّاب دے لۄکاں نُۄں جِہڑا نُکسان بھُگتݨا پِیا سی٬ اُہنُۄں چیتے رکھّݨ دی وی کِسے نیں لۄڑ نہِیں سمجھی۔ اِہ راجنِیتی دا اِکّ دُکھاںتک پکھّ سی۔
بہِس دا دُۄسرا مُدّا گلوان گھاٹی وِچّ چِینی پھَۄج نال بھارتی پھَۄجاں دی کُجھ سال پہِلاں دی ٹکّر دا سی٬ جِس بارے اُس ویلے دے بھارتی پھَۄج دے مُکھی نیں آپݨی کِتاب وِچّ کُجھ لِکھِیا ہَے اتے وِرۄدھی دھِر چاہُںدّی ہَے کِہ اُسدی چرچا کِیتی جاوے٬ کِئُںکِہ اُس وِچّ سرکار بارے ٹِپّݨِییاں ہن۔ سرکار دا کہِݨا سی کِہ اجے کِتاب ہی نہِیں چھپی تاں اِسدی چرچا کِدّاں ہۄ سکدی ہَے! اگلے دِن اُہ کِتاب وِرۄدھی دھِر دے آگُۄ راہُل گاںدھی نیں کڈھّ لِیاںدی اتے آکھِیا کِہ کِتاب چھپ چُکّی ہَے٬ پر بھارت سرکار نیں اِس دیش وِچّ اِہ چھپݨ پِچھّۄں جاری نہِیں ہۄݨ دِتّی۔ کِتاب لۄکاں مۄہرے آئی تاں بھاجپا نال سمبّںدھّت اِکّ کیںدری مںتّری نیں سابکا پْردھان مںتّری پںڈِّت جواہر لال نہِرُۄ اتے اِکّ وِدیشی اَۄرت وِچالے سمبّںدھّاں دی کہاݨی پائُںدی اِکّ پُراݨی کِتاب کڈھّ لِیاںدی٬ جِسدی چرچا بہُت واری ہۄ چُکّی ہَے۔ جواہر لال نہِرُۄ اِس وکت دُنِییا وِچّ ناں ہۄݨ کارن جواب نہِیں دے سکدے اتے اُہ کِتاب اُنہاں دے دِہاںت تۄں بائد کِسے نیں لِکھی سی۔ راہُل گاںدھی ولّۄں اُٹھّائے گئے مُدّے دا اجۄکے آگُۄیاں نال سمبّںدھّ ہۄݨ کارن ہالات ہۄر بھڑکائۄُ ہۄ گئے اتے پھِر اُہ کُجھ ہۄ گِیا٬ جۄ ناں ہُںدّا تاں چںگّا ہُںدّا۔ راشٹرپتی دے بھاشݨ اُتّے دھنّواد دا متا پْردھان مںتّری دے بھاشݨ دے بگَیر پاس کرنا پِیا اتے بائی سالاں پِچھّۄں اِہۄ جِہی نَۄبت آئی ہَے۔
اِہ روائِت ہَے کِہ ہر سال پارلِیمَیںٹ دے پہِلے اجلاس دے شُرُۄ ہۄݨ تۄں پہِلاں راشٹرپتی ولّۄں بھاشݨ کِیتا جاںدا ہَے اتے جِس سال لۄک سبھا چۄݨ ہۄئی ہۄوے٬ نویں چُݨے مَیمبراں دے پہِلے اجلاس وِچّ وی اِہ بھاشݨ ہُںدّا ہَے٬ پر بھاشݨ راشٹرپتی لئی مَۄکے دی سرکار تِیار کردی ہَے۔ اِس بھاشݨ وِچّ وکت دی سرکار آپݨِییاں نِیتِییاں٬ اگلے کِیتے جاݨ والے کمّاں تے ہۄر مسلِیاں بارے آپݨے دیش دے لۄکاں لئی اِکّ باکائِدا اَیلانناما پیش کردی ہَے تے وِرۄدھی دھِر اِسدی چِیر-پاڑ کردی ہَے۔ جدۄں ساری بہِس ہۄ چُکّدی ہَے٬ پھِر پْردھان مںتّری اِس وِچّ چُکّے گئے مُدِّیاں دا جواب دِںدّے ہن٬ پارلِیمَیںٹ نُۄں اِہ بھاشݨ پاس کرن دی بینتی کردے ہن اتے سرب سمّتی ناں ہۄوے تاں بہُ-گِݨتی وۄٹاں نال پاس کِیتا جاںدا ہَے۔ اِس واری پْردھان مںتّری دے بھاشݨ لئی مِتھے وکت تۄں پہِلاں ہالات وِچّ اِنی کُڑتّݨ بھر چُکّی سی کِہ وِرۄدھی دھِر دِییاں مَیمبر بِیبِییاں نیں جا کے پْردھان مںتّری دی کُرسی دُیالے نائرِیاں والے بَینر لا دِتّے اتے اِس نال ہاکم اتے وِرۄدھی دھِر وِچّ نَۄبت ہتھّۄ-پائی تک جاںدی مساں بچی۔ نتِیجا پھِر اِہ ہۄئِیا کِہ سپِیکر نُۄں ہائۄُس اُٹھائُݨا پِیا اتے جِدّاں بائی سال پہِلاں راشٹرپتی دے بھاشݨ اُتّے بہِس سمیٹݨ لئی پْردھان مںتّری دے بھاشݨ تۄں بِناں متا پاس کِیتا گِیا سی٬ اَیتکِیں وی اِدّاں ہی کرنا پَے گِیا۔
اُںج راشٹرپتی دا بھاشݨ اتے اِس نُۄں پاس کرن دی روائِت وی ہاسۄہِیݨی ہَے۔ نرسِمہا رائۄ دے کاںگرسی راج مگرۄں جدۄں کِسے دی بہُ-سمّتی ناں آئی تاں بھاجپا دے اٹل بِہاری واجپائی نُۄں اِس دیش دی واگ سامبھݨ دا مَۄکا مِلِیا سی۔ اُسدی سرکار نیں بھاشݨ آپݨی راجنِیتی مُتابِک تِیار کِیتا اتے راشٹرپتی ولّۄں پڑھن دی کاروائی کروا دِتّی۔ اِس پِچھّۄں واجپائی سرکار نیں ہۄرناں کمّاں تۄں پہِلاں آپݨی بہُ-سمّتی لئی بھرۄسے دا وۄٹ لَیݨا سی٬ پر اِنی ہِمائِت نہِیں جُڑ سکی سی اتے سرکار سِرپھ تیرہاں دِناں پِچھّۄں ٹُٹّ گئی سی۔ پھِر جنتا دل دے آگُۄ اَیچّ ڈی دیوگَۄڑا نُۄں اگّے لا کے کئی دھِراں دی ساںجھی سرکار بݨائی گئی٬ جِس نُۄں کاںگرس باہرۄں ہِمائِت دے رہی سی۔ اُسنے بھرۄسے دا وۄٹ لِیا تے پھِر راشٹرپتی دے بھاشݨ اُتّے بہِس مَۄکے اِہ گلّ وار-وار اُٹھّدی رہی کِہ بھاشݨ واجپائی دی سرکار دا لِکھِیا ہَے٬ اِس نُۄں نوِیں سرکر پاس کرے تاں بھاجپا دِییاں نِیتِییاں اُتّے مۄہر لگّی منّی جا سکدی ہَے اتے نہِیں پاس کِیتا جاںدا تاں راشٹرپتی اہُدے دی شان گھٹدی ہَے۔ اِس مجبُۄری کارن بھاجپا دِییاں نِیتِییاں دا پُلںدّا منّے جاںدے راشٹرپتی دے اُدۄں دے بھاشݨ نُۄں اُنہاں پارٹِییاں نُۄں پاس کرنا پِیا٬ جِنہاں دا بھاجپا نال سکھت وِرۄدھ سی۔ اِںج تاں پھِر وی کدے ہۄ سکدا ہَے٬ پر اِسدا ہلّ کۄئی نہِیں دِس رِہا۔
جۄ وی ہُںدّا ہۄوے٬ اِس واری ماملا چِینی پھَۄجِییاں نال بھارتی پھَۄجِییاں دی اِکّ جھڑپ تۄں تُرِیا اتے گلّ راہُل گاںدھی اتے رونِیت بِٹُّۄ وِچالے تلکھ-کلامی کارن ’سِکھّ نُۄں گدّار کِہا‘ دے دۄشاں تک پہُںچّ گئی تے پںجّاب وِچّ اِکّ مُدّا بݨا کے مُذاہرِیاں دی لڑی جِہی بجھّ گئی۔ اِسے بہانے اگلے سال پںجّاب وِچّ ہۄݨ والِییاں وِدھان سبھا چۄݨاں واستے پْرچار اتے بھڑکائۄُ دُۄشݨباذی دا چکّر اگیتا چلّ تُرِیا ہَے۔ مُدّے تاں پںجّاب دے لۄکاں دے ہی بہُت ہن٬ پںجّاب دی راجنِیتی تۄں ہٹ کے کھذانے دی کھستا ہالت اتے امن-کانُۄن سمیت بہُت سارِییاں ہۄر سمسِّیاواں پھَۄری دھِیان مںگّدِییاں ہن۔ جِہڑے پںجّاب دی راجنِیتی پِچھلے ہپھتے تک سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے تِنّ سَۄ اٹھائی سرُۄپاں دے گائِب ہۄݨ دی جاںچ دُیالے گھُمّ رہی سی٬ پھِر کِساناں دے دھرنِیاں دی لمّی لڑی تک چلی گئی تے پِچھّۄں مۄہالی دے گُردُیارا امبّ ساہِب دی پںدّراں-وِیہ کرۄڑ رُپئے دی ذمِین اِکّ مَینیجر ولّۄں مامُۄلی مُلّ اُتّے ویچݨ تک جا پہُںچّی۔ اُسدے بائد سارے ہۄر مُدِّیاں نُۄں پِچھّے دھکّ کے پںجّاب دی راجنِیتی اِس مُدّے دُیالے گھُمّݨ لگّ پئی کِہ راہُل گاںدھی جاں رونِیت سِںگھّ بِٹُّۄ وِچّۄں ودھّ ماڑے شبد کِسنے ورتے سن! جدۄں اِہۄ جِہے مُدّے چُکّ کے راجنِیتی کرنی سُکھالی ہۄ سکدی ہۄوے تاں گمبھِّیر سمسِّیاواں دی چرچا کرن دی کِسے نُۄں لۄڑ ہی نہِیں رہِںدّی۔
پںجّاب دِییاں اگلِییاں چۄݨاں لئی مساں اِکّ سال باکی رہِ گِیا ہَے اتے اِس اِکّ سال وِچّ آم لۄکاں نیں اجّ والی سرکار جاں وِرۄدھی دھِراں وِچّۄں کِسے اِکّ دی اگلی چۄݨ لئی سۄچݨا ہَے۔ اُس مَۄکے جدۄں لۄکاں نُۄں اگلی چۄݨ تۄں پہِلاں وکھّ-وکھّ پارٹِییاں دی کارگُذاری اتے آپݨے راج دے بھوِکھّ٬ اگلی پِیڑھی واستے بھلے-بُرے دی وِچار اتے ہۄر گلّاں بارے سۄچݨ دی لۄڑ ہَے٬ اُدۄں سِیاسی وِرۄدھاں کارن دھرم دے مُدّے نُۄں اِکّ وار پھِر چُکّ کے سماج نُۄں کُراہے پائُݨ دا یتن کِیتا جا رِہا ہَے۔ پںجّاب دے لۄک اِہۄ جِہے مُدّے اُتّے ہُںدّی راجنِیتی نُۄں اگّے بتھیرا بھُگت چُکّے ہن تے اِکّ واری پھِر اۄہۄ جِہی کھیڈ کھیڈݨ لئی چِںگّاڑِییاں سُٹِّییاں جاݨ لگّ پئیِیاں ہن۔ وکت اویسلے ہۄݨ دا نہِیں٬ جاگدے رہِݨ اتے آئُںدِییاں بد-بلائیِں رۄکݨ لئی مِرچاں وارن دا ہَے۔ پتا نہِیں آئُݨ والا وکت کِہۄ جِہے نکشا اُلِیکݨ والا ہَے!
* * * * *